Orneta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Orneta
kamienica przy placu Wolności 27
kamienica przy placu Wolności 27
Herb Flaga
Herb Ornety Flaga Ornety
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat lidzbarski
Gmina Orneta
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1313
Burmistrz Ireneusz Popiel
Powierzchnia 9,63 km²
Wysokość 58 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

8 951[1]
929,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 11-130
Tablice rejestracyjne NLI
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Orneta
Orneta
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Orneta
Orneta
Ziemia54°06′56″N 20°07′48″E/54,115556 20,130000
TERC
(TERYT)
6283609054
Urząd miejski
pl. Wolności 26
11-130 Orneta
Strona internetowa
Rynek w Ornecie w 1965

Orneta (niem. Wormditt, prus. Wurmedītin) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie lidzbarskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Orneta, położone na Równinie Orneckiej, na Warmii. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa elbląskiego.

30 czerwca 2012 miasto liczyło 9169 mieszkańców według danych GUS.

Położenie[edytuj]

Orneta położona jest w północnej części województwa warmińsko-mazurskiego w powiecie lidzbarskim nad Drwęcą Warmińską i Jeziorem Mieczowym.

Orneta leży na skrzyżowaniu tras wojewódzkich:

Do miasta można dojechać autobusami PKS oraz koleją. Znajduje się tu stacja kolejowa Orneta. Odległości od innych ośrodków województwa i kraju:

Historia[edytuj]

  • 12 sierpnia 1308 – na ten dzień datowana jest pierwsza wzmianka o osadzie Orneta. Była ona lokowana na staropruskim polu osadniczym Wurmedyten lub Wormedythin.
  • 26 marca 1313 – początek miasta Orneta - potwierdzenie praw miejskich, pojawiło się w dokumentach miejskich słowo "civitas".
  • 1340 – Orneta na 9 lat (do 1349) stała się siedzibą biskupów warmińskich. W tymże roku powstały mury obronne i rozbudowany został zamek.
  • 1350 – rozpoczęto budowę kościoła farnego.
  • 14 sierpnia 1359 – zostały odnowione przywileje miejskie Ornety na prawie chełmińskim. Miasto otrzymało ratusz.
  • 1406 – wzmianka o szpitalu św. Ducha - średniowiecznym szpitalu orneckim.
  • 21 stycznia 1454 – Zjazd w Ornecie, podczas którego miasta warmińskie stanęły po stronie Prus w wojnie trzynastoletniej.
  • 1466 – II pokój toruński, w wyniku którego Warmia wraz z Ornetą weszły w skład Korony Polskiej.
  • 24 listopada 1520 – ciężkie, 8-dniowe oblężenie Ornety, które skończyło się oddaniem miasta Albrechtowi Hohenzollernowi
  • 1538 – Mikołaj Kopernik podczas pobytu w Ornecie asystował biskupowi Janowi Dantyszkowi przy odbiorze przysięgi składanej komornictwu biskupiemu.
  • 1586 – osadzenie klasztoru katarzynek z inicjatywy biskupa Marcina Kromera.
  • 17 lipca 1626 – Orneta została zajęta przez wojska szwedzkie.
  • 1655-1660 – w wyniku drugiej wojny szwedzkiej miasto zostało całkowicie zrujnowane.
  • 1703-1788 – Hans Wulff syn organmistrza z Ornety zbudował organy oliwskie.
  • 1772 – Orneta w zaborze Pruskim.
  • 1829-1830 – budowa kościoła ewangelickiego.
  • 1867 – pierwsze gimnazjum w Ornecie.
  • 1872-1875 – powstał nowoczesny szpital miejski - szpital św. Elżbiety.
  • 1884 – Orneta otrzymała połączenie kolejowe z Olsztynem - budowa dworca kolejowego.
  • 1885 – miasto otrzymało kolejne połączenie kolejowe, tym razem z Pieniężnem.
  • 1894 – kolejne połączenie kolejowe z Morągiem.
  • 1901 – powszechna elektryfikacja Ornety.
  • 1902 – utworzenie gimnazjum żeńskiego.
  • 1905 – połączenie kolejowe Ornety z Lidzbarkiem Warmińskim.
  • 1911 – Orneta została skanalizowana i otrzymała wodociągi.
  • 20 listopada 1925 – nowy budynek gimnazjów żeńskiego i męskiego.
  • 17 marca 1945 – zajęcie Ornety przez wojska II i III frontu białoruskiego.
  • 23 lipca 1945 – przekazanie Ornety administracji polskiej.
  • 7 maja 1946 - administracyjnie zatwierdzono obecną nazwę miasta[2].
  • 1945-1998 okres rozwoju, rozbudowy miasta - nowe zakłady przemysłowe, budynki mieszkalne i użyteczności publicznej.
  • 1975 – w wyniku przeprowadzonej reformy administracyjnej Orneta weszła w skład województwa elbląskiego.
  • 1999 – Orneta w nowo powstałym województwie warmińsko-mazurskim w powiecie lidzbarskim.
 Osobny artykuł: Herb Ornety.

Architektura[edytuj]

Do zabytków miasta należą:

Ratusz z XIV wieku
  • Ratusz – wybudowany w stylu gotyckim znajduje się w centralnej części rynku orneckiego. Powstał on w 1351 na miejscu dawnego domu kupieckiego. Pierwsza wzmianka o nim datowana jest na 1359. Obecny kształt bryły ratusza został nadany najprawdopodobniej w latach 1376-1389. Jest to budynek murowany z liczną zendrówką. W XV wieku ratusz został obudowany murowanymi budami, które wzmiankowane są już w 1423. W 1614 owe budy uzyskały status domków budniczych. Ratusz ornecki zbudowany jest na planie prostokąta, z dosyć znacznie rozczłonkowanym szczytem. Dach wieńczy ośmioboczna wieżyczka barokowa z galeryjką, która odnawiana była trzykrotnie w 1586, 1622 i 1832. W hełmie wieży umieszczony jest najstarszy na Warmii dzwon pochodzący z 1384.
Kościół św. Jana Chrzciciela, (XIV w.)
Zabytkowa plebania przy kościele św. Jana Chrzciciela
  • Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela – gotycki kościół parafialny został zbudowany w latach przed 1350 – po 1370, z inicjatywy biskupa Hermana z Pragi. Jest ceglaną czteroprzęsłową bazyliką z niewyodrębnioną częścią prezbiterialną i z wieżą od zachodu. W XV w. dobudowano kaplice boczne, które z czasem otrzymały ozdobne szczyty, nadające budowli niezwykle malowniczy wygląd, podkreślony ceramicznym detalem architektonicznym. Kościół znacznie ucierpiał w historii, głównie za sprawą wojen i pożarów, lecz mimo to należy do najbardziej interesujących na Warmii. Został zniszczony w czasie wojen krzyżackich w latach 1519-1525. Po zniszczeniach kościół przebudowano i rozbudowano, otrzymał m.in. nowe szczyty i sklepienia. Około 1900 przeprowadzono gruntowny remont kościoła nie zmieniając jednak jego konstrukcji i architektury. We wnętrzu budynku na uwagę zasługują liczne zabytki: ołtarz główny z 1744, żyrandol z 1576, barokowe ołtarze boczne (św. Elżbiety Węgierskiej, św. Katarzyny Aleksandryjskiej, Serca Pana Jezusa), ambona z 1744. Liczne są ołtarze umieszczone przy filarach: ołtarz NMP Różańcowej z 1761 roku, ołtarz św Józefa. Wewnątrz znajduje się również gotycki krzyż z XV wieku oraz mosiężny lawaterz. Znajdują się też gotyckie malowidła ścienne (m.in. Koronacja Marii z końca XIV w.), a ponadto liczne malowidła z XV w.
Cerkiew prawosławna św. Mikołaja, dawny kościół ewangelicki wybudowany w latach 1829-1830
  • Cerkiew prawosławna św. Mikołaja (parafialna). Dawny kościół ewangelicki wybudowany w latach 1829-1830, zapewne według projektu Karla Friedricha Schinkla, wieża 1905-1906. Po 1945 został przekazany Kościołowi prawosławnemu. Nastąpiła wtedy adaptacja wnętrza do potrzeb liturgii prawosławnej, przebudowano ołtarz, ustawiono ikonostas. Pierwotny ołtarz barokowy połączony jest z kazalnicą (zakupiony z jednego z kościołów katolickich).
  • Cerkiew bł. Emiliana Kowcza
  • Kaplica Jerozolimska – pochodzi z 1829 roku. Wewnątrz barokowe wyposażenie m.in. ołtarz. Na ścianach zabytkowe obrazy z XVII w., przedstawiają one ukrzyżowanie i zdjęcie krzyża. Znajdują się też tutaj obrazy ukazujące życie św. Marii Magdaleny oraz zabytkowe drewniane świeczniki z początku XIX wieku.
Zabytkowe kamienice przy Placu Wolności
  • Układ urbanistyczny miasta z rynkiem i ratuszem pośrodku, znajdują się też tutaj liczne kamieniczki zabytkowe które otaczają rynek oraz stoją przy okolicznych ulicach.
  • Kamienice na starym mieście, głównie wokół rynku, pochodzące z XVII-XIX w.
  • Klasztor Katarzynek z drugiej połowy XVI w.
  • Pozostałości zamku biskupiego (piwnice) z XIV i XVI w.
  • Pozostałości murów obronnych z XIV w.
  • Spichlerz z drugiej połowy XVIII w.
  • Synagoga
 Osobny artykuł: Synagoga w Ornecie.

Kultura[edytuj]

Życiem kulturalnym Ornety opiekuje się Miejski Dom Kultury, który jest organizatorem wielu imprez rozrywkowych, kulturalnych, oświatowych i lokalnych w mieście. Organizuje on zajęcia kulturalne dla młodzieży, dzieci, dorosłych i osób starszych. Mieszkańcy mają szansę uczestniczyć w kołach zainteresowań, zrzeszać z klubach i stowarzyszeniach. W Miejskim Domu Kultury działa Klub Seniora "Znicz Ornecianie", orkiestra dęta, Zespół Wokalny "Landrynki", Szkoła Tańca "U Mirka", Zespół Tańca Nowoczesnego "Taiga", ognisko muzyczne, koło plastyczne. MDK w Ornecie gościł wiele znanych osobistości, m.in. Hankę Bielicką, Roberta Janowskiego, Andrzeja Rosiewicza, Krzysztofa Krawczyka. Do stałych imprez organizowanych przez Miejski Dom Kultury zaliczyć można:

  • Dni Ornety
  • Dożynki Gminne
  • Festiwal Piosenki Przedszkolnej
  • Przegląd Zespołów Teatralnych o Laur Złotej Rybki
  • Noc Duchów
  • Festyn Majowy

W latach 2004-2006, z inicjatywy burmistrza Koguta oraz prof. Leszka Szarzyńskiego, odbyło się kilkanaście spotkań z cyklu "Z uniwersytetem na ty" oraz koncert Teresy Żylis Gary.

W mieście działa również Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy.

Sport[edytuj]

W mieście zlokalizowana jest hala sportowo-widowiskowa oraz kompleks boisk trawiastych z bieżnią lekkoatletyczną. Cała infrastruktura należy do Ośrodka Sportu i Rekreacji w Ornecie.

Kluby i sekcje sportowe:

  • Ludowy Uczniowski Klub Sportowy "Orneta", szkoli on młodzież w tenisie stołowym oraz lekkoatletyce. Klub znajduje się III Lidze mężczyzn w tenisie stołowym
  • Szkolny Ludowy Klub Sportowy "Tramp", prowadzi drużynę badmintona
  • Miejski Klub Sportowy Błękitni Orneta, zajmuje się piłką nożną
  • Klub Sportowy "Zeteso", zajęcia z piłki ręcznej
  • Sekcja Brydża Sportowego, bierze udział w rozgrywkach wojewódzkich i powiatowych
  • Integracyjny Klub Sportowy "Smok", prowadzi zajęcia sportowe dla osób niepełnosprawnych
  • grupa "DGT" Orneta – breakdance

Edukacja[edytuj]

W Ornecie można uzyskać wykształcenie na poziomie podstawowym, gimnazjalnym oraz średnim. W mieście istnieją dwa przedszkola, dwie szkoły podstawowe (przy ul. Zamkowej znajduje się szkoła podstawowa nr 1 oraz przy ul. Kopernika Szkoła Podstawowa nr 4), dwa gimnazja (Gimnazjum nr 1 przy ul. 1 Maja, oraz Gimnazjum nr 2 przy ul. Warmińskiej), a także dwa zespoły szkół ponadgimnazjalnych (Zespół Szkół Zawodowych przy skrzyżowaniu ulic 1 Maja, Wodnej oraz Sportowej, Zespół Szkół Ogólnokształcących przy ul. 1 Maja).

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Ornety w 2014 roku [1].


Piramida wieku Orneta.png

Gospodarka[edytuj]

Orneta jest niewielkim ośrodkiem przemysłowym, ośrodkiem handlowym i usługowym dla okolicznych miejscowości. Największym przedsiębiorstwem w mieście jest spółka z udziałem kapitału szwedzkiego "Gunnebo Industries" produkująca zawiesia i osprzęt dźwignicowy oraz zamocowania budowlane. Do innych spółek ważnych dla miasta zaliczyć można spółkę Orneta Energia zajmującą się dostarczaniem ciepła i energii dla miasta oraz wykonującą usługi dla przedsiębiorstw i ludności, która prowadzi też sprzedaż węgla. W mieście istnieje Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji, które prowadzi oczyszczalnię miejską i stację uzdatniania wody. Istnieje też Zakład Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, Przedsiębiorstwo Usług Komunalnych, tartak, przedsiębiorstwa budowlane (Budokar), produkcyjne (zakład wózków widłowych "Szumi"), rolnicze (PZZ Orneta, Gospodarstwo Agroturystyczne, PHHU Karbo-Hurt).

Baza noclegowa[edytuj]

W Ornecie jest kilka hoteli i pensjonatów. Przenocować w Ornecie można w "Hotelu Pruskim" i Czterech Porach Roku, a także w pensjonatach: "Krzykały", "Martad", "Pod Kasztanami", "Pod Lipami", "Ciesiul" oraz w "Noclegowni Olimp".

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Orneta, w oparciu o dane GUS.
  2. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  3. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, ss. 63, 64
  4. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 2 stycznia 2015.

Linki zewnętrzne[edytuj]