To jest dobry artykuł

Stanisław Moskal (ur. 1935)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stanisław Moskal
Śledź Otrembus Podgrobelski
Stanisław „Śledź” Moskal przed domem w Wierzbanowej we wrześniu 2009
Stanisław „Śledź” Moskal przed domem w Wierzbanowej we wrześniu 2009
Data i miejsce urodzenia 4 marca 1935
Kraków
profesor nauk rolniczych
Specjalność: ekonomika rolnictwa
Alma Mater Akademia Rolnicza w Krakowie
zootechnika
Uniwersytet Jagielloński
socjologia
Doktorat 1970
Wyższa Szkoła Rolnicza w Krakowie
Habilitacja 1978
Akademia Rolnicza w Krakowie
Profesura Akademia Rolnicza w Krakowie

Stanisław Józef „Śledź” Moskal (ur. 4 marca 1935 w Krakowie) – polski naukowiec i pisarz, socjolog wsi, profesor nauk rolniczych, związany z Uniwersytetem Rolniczym im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. Miłośnik gór, etnolog i podróżnik. Znawca regionu subsaharyjskiego.

Autor Wstępu do imagineskopii[1] w formie prześmiewczego traktatu naukowego, którego styl i fikcyjna metodologia były następnie używane przez czytelników w różnych zastosowaniach praktycznych i teoretycznych. Imagineskopia stała się tematem licznych blogów, artykułów, a także analiz literackich, naukoznawczych i filozoficznych. Doświadczenie profesjonalne autora jako naukowca i socjologa znalazło odbicie w humorystycznym tekście naukowym, który był porównywany do dzieł czołowych przedstawicieli prozy podobnego gatunku. Autor pisze pod pseudonimem „Śledź Otrembus Podgrobelski”.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jest synem Stanisława (1903–1984) i Jadwigi z domu Jordan (1908–1964). Ojciec był inżynierem i dyrektorem technicznym fabryki chemicznej produkującej mydło i tłuszcze roślinne w Trzebini. Matka była nauczycielką i pochodziła z historycznej rodziny dawnych żupników salin wielickich[2], której członkowie odznaczyli się w powstaniu listopadowym[3][4].

Urodził się w Krakowie. Był silnie związany z rodzinną (ze strony ojca) podbeskidzką wsią Sułkowice i jej tradycjami, gdzie przeżył okupację niemiecką. Maturę uzyskał w 1952 w jednej z najstarszych (1586) polskich szkół – I Liceum Ogólnokształcącym im. Bartłomieja Nowodworskiego w Krakowie, którego absolwentami byli wcześniej jego dziadek i wuj[2].

Stanisław Moskal (drugi od lewej) w czasie Juwenaliów Krakowskich w 1964

Ukończył studia zootechniki (1957) w Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie, a następnie studia socjologii (1965) na Uniwersytecie Jagiellońskim[4]. Od 1960 pracował w Wyższej Szkole Rolniczej w Krakowie jako asystent, a od 1965 jako starszy asystent w Katedrze (od 1970 Instytucie) Ekonomiki i Organizacji Rolnictwa, w 1970 uzyskał stopień doktora nauk rolniczych i został zatrudniony jako adiunkt. Pracował tam także po przekształceniu w 1972 WSR w Akademię Rolniczą. W 1978 uzyskał stopień doktora habilitowanego[4].

Na przełomie lat 1959 i 1960 odbył roczną praktykę rolniczą u farmera we francuskojęzycznym kantonie Vaud w Szwajcarii, dzięki której uzyskał na początku kariery zawodowej bezpośrednie doświadczenie pracy i życia w społeczeństwie szwajcarskim. W 1971 poznał Syberię przy okazji stażu naukowego w Nowosybirsku. Rok akademicki 1973/74 spędził na stypendium naukowym w Algierze. W 1975 odwiedził okolice Użhorodu na Rusi Zakarpackiej[2].

ENSA – wyższa szkoła rolnicza w El Harrach koło Algieru

Do Algierii powrócił w latach 1979–1986, aby wykładać ekonomię w wyższej szkole rolniczej (od 2008 pod nazwą ENSA(ang.)) w El Harrach(ang.) na obrzeżach Algieru[2]. Odbył wtedy szereg wypraw krajoznawczych, także w głąb Sahary[5].

Równocześnie od 1979 był zatrudniony w Akademii Rolniczej w Krakowie jako docent w Katedrze Polityki Agrarnej, od 1994 jako profesor nadzwyczajny Zakładu Socjologii i Rozwoju Wsi[4]. Tytuł naukowy profesora nauk rolniczych otrzymał w 2000[6]. W latach 1994–2004 był kierownikiem nowo utworzonego Zakładu (od 2004 Katedry) Socjologii i Rozwoju Wsi tej uczelni[7], skąd w 2007 przeszedł w stan spoczynku[8][a].

Twórczość naukowa[edytuj | edytuj kod]

Zajmował się ekonomiką rolnictwa i socjologią wsi. Badał przemiany kulturowe wsi polskiej[10], a szczególnie regionalne zjawisko dwuzawodowości na wsi i jej przeludnienie[11]. Stwierdził, że pomimo widocznego postępu cywilizacyjnego wsi oraz porównywalnego do miasta wyposażenia gospodarstw domowych, duża część młodzieży wiejskiej – inaczej niż pokolenie rodziców – krytycznie ocenia wieś jako miejsce życia dla siebie i wyraża aspiracje zawodowe związane z miastem oraz nierolniczymi działami gospodarki. Za rozwiązanie optymalne młodzież wiejska uważa własne i nierolnicze przedsiębiorstwo[12].

Był autorem programu rozwoju terenów rolniczych oraz analizy przedsięwzięć podejmowanych przez gminy miejsko-wiejskie i wiejskie na rzecz aktywizacji społeczności lokalnej i ukierunkowania przemian gospodarczych wsi w sytuacji rozdrobnienia gospodarstw wiejskich[13][14]. Badał psychologiczne uwarunkowania przebudowy wsi małopolskiej[15]. Na podstawie badań ankietowych przeprowadzonych w 2000 w gminach województwa małopolskiego i podkarpackiego wskazał na rozwiązania w tworzeniu miejsc pracy alternatywnych do rolnictwa[16].

Stosował ilościowe metody badania świadomości ekologicznej mieszkańców terenów wiejskich[17]. Wykazał, że w Małopolsce u schyłku XX wieku, dwie trzecie respondentów dostrzegało wokół siebie degradację środowiska wiejskiego głównie z powodu wycinki drzew, dzikich wysypisk śmieci, postępującego zabudowywania terenu, a także brzydkiej architektury[18]. Znajomość folkloru podgórskiego południa Polski przeniosła się do jego twórczości literackiej[1][19].

Jest autorem wielokrotnie wydanego akademickiego podręcznika socjologii wsi[20] i dwóch monografii książkowych analizujących pozarolniczą pracę w rodzinach chłopskich na obszarze Podhala[21][22]. Od 1997 był członkiem rady programowej „Krakowskich Studiów Małopolskich”, a od 2002 kwartalnika PAN „Wieś i Rolnictwo”[4].

Twórczość literacka[edytuj | edytuj kod]

Wstęp do imagineskopii (próba zarysu)[edytuj | edytuj kod]

Portret Jeremiasza Apollona Hytza przed schroniskiem Betlejemka na Hali Gąsienicowej. Stanisław Moskal stoi trzeci od lewej – styczeń 1968

Jest autorem tekstu i rysunków parodystycznego Wstępu do imagineskopii (próba zarysu)[1][19] w literackiej formie „pastiszu tekstu naukowego”[23]. Książka została wydana po raz pierwszy w 1977 przez Wydawnictwo Literackie pod pseudonimem Śledź Otrembus Podgrobelski[24] – jego nazwisko jako autora podają katalogi biblioteczne[25], a nota o autorze w wydaniu z 1998 wskazuje, że jej autor jest związany z Krakowem[26]. Wstęp zawiera także bibliografię zmyślonych źródeł naukowych, które (30 pozycji) zostały opisane w 2016 w specjalistycznym leksykonie[27]. Fikcyjnym twórcą imagineskopii[28] i związanej z nią pendologii[29] był aptekarz-myśliciel Jeremiasz Apollon Hytz (1841–1914)[30] – autor zdania „przed którego logiką ugiąć się muszą najbardziej nawet sceptyczne umysły: Każdy skutek ma swoją przyczynę”[1].

Definicję imagineskopu podaje autor: „Środkiem doraźnym, pobudzającym pracę wyobraźni za pośrednictwem zmysłu wzroku, a więc imagineskopem – jest każdy otwór dziurawiący na wylot jakąkolwiek stałą substancję, uformowany tak, że przez jego przeziór przeprowadzic można bodaj jedną prostą”[1]. Imagineskopia jest zaś metodą poszerzania wyobraźni, której wzmocnienie zależy od rodzaju użytego imagineskopu i jego parametrów technicznych, które książka analizuje w stylu naukowym. Relacje między fikcją a autentycznością tych definicji i opisów są skomplikowane i „rozdzielenie ich zakresów przestaje być wyłącznie kwestią prostej oceny”[19].

Wstęp do imagineskopii i jego forma prześmiewczego traktatu naukowego stał się przedmiotem analiz literackich[19][31][32] i tematem zainteresowania na blogach internetowych[24][28][33][34]. Recenzje książki porównywały ją do tekstów Mrożka i Haška[35] oraz Parkinsona i Murphy’ego[36]. Zauważono „grane na cienkiej strunie fenomenalne poczucie humoru autora”[35][37]. Bloger stwierdził, że „gdyby Monty Python pisał książki, to napisał by „Wstęp do imagineskopii”[38]. „Imagineskopia wraz ze swym rynsztunkiem pojęciowym i rozbuchanym życiem instytucjonalnym stanowi wciąż szyfr, dzięki któremu rozpoznają się zwolennicy humoru wyższej próby (...)”[39].

Klasyczny imagineskop Jabcona – rys. 6 ze Wstępu do Imagineskopii (próba zarysu)

Wstęp był materiałem źródłowym do wywodów matematycznych[40], a metodologiczna zasada imagineskopii określania „co jest czym czego” była przywołana w szczegółowej dyskusji matematycznej[41]. Treść książki stała się także „ważną” podstawą rozważań o etyce dyskusji historycznych w celu ich „pogłębienia i poszerzenia”[23]. Koncepcja imagineskopii w rozprawie filozoficznej była „lepszym przybliżeniem funkcji, jaką spełnia wyobrażona reprezentacja w akcie intencjonalnym[42]. Teza Śledzia Otrembusa Podgrobelskiego, że „oprzeć się trzeba na faktach, a mówią one same za siebie – są to bowiem fakty wiele mówiące” została przyjęta za „klasyczną” zasadę w opisie dorobku akademickich zespołów dydaktycznych i naukowych[43].

Książka stała się również inspiracją do przedstawień kabaretowych[44] oraz elementem analizy gier komputerowych[45]. Wskazano na jej przydatność w filmowych adaptacjach materiałów nieliterackich, gdyż imagineskopia stanowi „metaforę dla science fiction, a także stawia w centrum zainteresowania „związki pomiędzy przyszłością, człowiekiem a technologią”[46]. Znalazła praktyczne zastosowanie w coachingu, w którym karty szkoleniowe „działają jak klasyczne imagineskopy”[47][28]. Była używana w opisach numizmatycznych[48].

Treść Wstępu do imagineskopii „poszerza wyobraźnię” czytelnika podobnie jak beletrystyka Lema, a autor Wstępu został nazwany „krakowskim mędrcem”[49]. Fikcyjna rozprawa habilitacyjna „słynnego Śledzia Otrębusa Podgrobelskiego może nas bowiem nauczyć lepiej niż cokolwiek innego, czym jest styl naukowy i jak, dążąc do jego osiągnięcia, nie ośmieszyć się... zanadto”[50]. Fragment z pism Jeremiasza Apollona Hytza jakoby: „Pomnażając cokolwiek, powiększamy rzeczywistość, która zaczyna przechodzić wyobraźnię” był postrzegany jako bliski konstatacjom modernistów na temat realności[19].

Wstęp do imagineskopii to w istocie «bajka» – fałszywy apokryf obnażający mit obiektywności i względność nauki”[19]. Język książki jest pastiszem formalnego tekstu naukowego używanego przez autora w jego profesjonalnej twórczości naukowej z prześmiewczymi dodatkami znanego mu języka mieszkańców Podhala[21][50] jak w cytacie:

Leszek Lewandowski (2002)Imagineskop, instalacja optyczno-kinetyczna, inspirowana Wstępem do imagineskopii. Jest efektem projekcji światła na ściany zaciemnionego studio przez wirujący, świecący cylinder z otworami[51]
Fikcyjny imagineskop zidentyfikowany w murach średniowiecznego Zamku Sobień[52]
Pendoptyka (inaczej: synoptyka pendologiczna) zajmuje się prognozowaniem warunków pendoptycznych w bliższej i dalszej przyszłości ze skutkiem podobnym, jak czyni to meteorologia. Wzorem dla pracowników obu tych dziedzin na zawsze pozostanie dziadek Stopka, bacujący ongiś na Hali Gąsienicowej, który stworzył absolutnie niezawodne trzy tezy pendoptyczne dziadka Stopki:

Teza I: – hy, gmy idom dołu, pijom wodę ... Będzie loć!
Teza II: – hy, gmy idom hore, napiły się ... Będzie loć!

Teza III: – hy, gmy ni ma... Będzie loć!
— Śledź Otrembus Podgrobelski, fragmenty Wstępu do imagineskopii[1]

Kolejny dodruk Wstępu ukazał się w 2016. Każda edycja jest oznaczona jako wydanie „przejrzane i nie poprawione”[b][1]. Książka została zaliczona do tuzina „niezwykłych bestsellerów na prima aprilis[53] i dwunastu książek, „które uformowały Filipa Łobodzińskiego, który określił ją jako „czysty pure nonsens, strumień pseudonaukowej nadświadomości, galopada konceptów i przecudna lektura wielokrotnego użycia”[54]. Abstrakcje i język Śledzia Otrembusa Podgrobelskiego znalazły stosujących je naśladowców[45]. Potrzebę stosowania imagineskopu i różnych metod poszerzania wyobraźni przez studentów uniwersytetu wykazano w dyskusji na tematy antropologiczne[55].

Wstęp do imagineskopii był także inspiracją dla instalacji artystycznej „Imaginoskop”[56][c] Leszka Lewandowskiego, która została wystawiona w 2015 w Galerii Bielskiej BWA i następnie zakupiona przez Galerię Arsenał w Białymstoku[58]. Instalacja o charakterze optyczno-kinetycznym wykorzystuje obracający się cylinder, który rzutuje świetlne spirale na ściany pomieszczenia. Oglądający ulega różnym zaburzeniom percepcji i stanom, które są bliskie hipnozie. Lewandowski wpływa na wyobraźnię publiczności i „aranżuje sytuację balansującą na granicy gry z widzem i eksperymentów z iluzją, aby sprowokować do refleksji nad bezkrytycznie uwewnętrznianymi obrazami świata”, a także konfrontuje je z „niezgłębioną w istocie potęgą wyobraźni” działającej według koncepcji Śledzia Otrembusa Podgrobelskiego[51].

Fikcyjny średniowieczny imagineskop został zidentyfikowany w 2013 w murach XIV-wiecznego Zamku w Sobieniu[52].

Niegdysiejsze śniegi, niegdysiejsze mgły[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Moskal pod tym samym pseudonimem napisał w 2012 tom wspomnień Niegdysiejsze śniegi, niegdysiejsze mgły[2]. „Kapitalne to dzieło czytamy sobie z żoną głośno, smakujemy...” napisał recenzent[59], który wskazał na wiejskie i górskie zauroczenie autora – najpierw Sułkowice pod Krakowem, przysiółek Pod Groblą („Podgrobelski”) – dom dziadków, także góralski Kowaniec pod Nowym Targiem, później Bieszczady, włóczęgi z żoną „Szprotką” w Gorcach, Tatry, wreszcie Wierzbanowa. Stał się miłośnikiem folkloru i znawcą lokalnych gwar. Będąc zarówno socjologiem jak i ekonomistą wsi poznał te okolice „głębiej niż jej mieszkańcy”[60].

W międzyczasie odbył roczną praktykę u farmera w Szwajcarii, podróżował po Syberii i spędził długie lata w pustynnej Algerii. Wszędzie interesowały go miejscowe walory geograficzne, krajoznawcze i etnograficzne, które opisał w książce wspomnieniowej[2].

Góry Ahaggar na granicy Algierii i Nigru

Wspólnie z żoną odbył wyprawę na wielbłądach przez pustynię z Tamanrasset do stóp gór Ahaggar[d] na granicy Algierii i Nigru[5]. W 1987 na tym obszarze powstał jeden z algierskich parków narodowychPark Narodowy Ahaggaru[61].

Autor prowadzi czytelnika przez etapy i miejsca swojego życia, często egzotyczne, z punktu widzenia naukowca z doświadczeniem międzynarodowym, któremu „los wyznaczył polskość jako glebę zakorzenienia”. „Dla Śledzia religią stają się góry i żagle, podróż, ruch, (...) a świat pojęć ogólnych i pisanych z dużych liter wartości i reguł wrzuca do kabaretu, w domenę zgrywy i drwiny”[59]. W konkluzji wspomnień napisał, „że wprawdzie niewiele już mogę, ale w zamian jeszcze mniej muszę, a przecież mus wielgi pon, ale niemus jesce wiynksy[2].

Inne informacje[edytuj | edytuj kod]

Hala Gąsienicowa, widok na Betlejemkę

Jest miłośnikiem Tatr i Podhala. Część Wstępu do imagineskopii powstała w latach 60. XX wieku w czasie pobytów na Hali Gąsienicowej w niewielkim schronisku „Betlejemka”, gromadzącym głównie młodych taterników i narciarzy. Schronisko wybudowała około 1914 góralska rodzina Bustryckich. W 1964 z inicjatywy Śledzia (Stanisława Moskala) powołano w nim Międzynarodowe Biuro do Spraw Powiększania Wyobraźni[62]. W tym okresie zaczęto też używać nazwy „Betlejemka”. Nad drzwiami widniał szyld: „Betlejemka. Schronisko wysokogórskie imienia Jeremiasza Apollona Hytza”. W środku wisiała tablica upamiętniająca jego dokonania („Nawet dżdżownica się zachwyca osiągnięciami Jota A. Hytza”). Dokonaniem zasadniczym było udowodnienie, że „każdy skutek ma swoją przyczynę”[63][39]. Atmosfera Betlejemki w ówczesnych warunkach politycznych i społecznych w znacznym stopniu przyczyniła się do powstania prześmiewczej koncepcji imagineskopii i kreacji postaci Jeremiasza Apollona Hytza[2].

Widok od zachodu na wieś Wierzbanowa w Beskidzie Wyspowym. Widoczne Pasmo Cietnia (829 m n.p.m.)

Stanisław Moskal był także żeglarzem, narciarzem, jeźdźcem i podróżnikiem[5]. Najchętniej wraca do gór południa Polski i ich mieszkańców, których badaniom socjologicznym poświęcił swoje życie zawodowe[21][22]. Gdy rozpoczynał pracę nad Wstępem do imagineskopii nazwanego później „kultową książką zbójecką" był studentem socjologii[59]. Niegdysiejsze śniegi, niegdysiejsze mgły napisał „moim wnukom” w latach 2007–2011 w ulubionej Wierzbanowej w Beskidzie Wyspowym[2]. Z zamiłowania jest etnologiem[4]. W wybudowanym drewnianym domu w Wierzbanowej gromadzi eksponaty do własnego muzeum etnograficznego[59][60].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wydział Rolniczy Uniwersytetu Jagiellońskiego stanowił podstawę utworzenia w 1953 Wyższej Szkoły Rolniczej w Krakowie, którą w 1972 przemianowano na Akademię Rolniczą (otrzymała w 1978 imię Hugona Kołłątaja) i która w 2008 uzyskała status Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. Stanisław Moskal jest więc profesorem emerytowanym Uniwersytetu Rolniczego[9].
  2. Pisownia oryginalna.
  3. Pisownią poprawną według Słownika Języka Polskiego PWN jest „imagineskop”[57].
  4. Góry Ahaggar (dawniej znane z francuskiej nazwy Hoggar); nazwa zalecana przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Polski przy Głównym Geodecie Kraju, Nazewnictwo Geograficzne Świata, Zeszyt 3. Afryka, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Warszawa 2004, s. 30.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Śledź Otrembus Podgrobelski, Wstęp do imagineskopii (próba zarysu), wyd. IV przejrzane i nie poprawione, Pruszków: Rewasz, 2009, s. 199, ISBN 978-83-89188-82-3.
  2. a b c d e f g h i Stanisław Moskal, Niegdysiejsze śniegi, niegdysiejsze mgły, na okładce: pseudonim autora „Śledź Otrembus Podgrobelski” i data wydania 2012. Nr bibliografii narodowej: PB 2018/21246, Kraków: Drukarnia San Set, 2012, s. 470, ISBN 978-83-88417-83-2 [dostęp 2018-09-03].
  3. Bartłomiej Szyndler, Wysiłek zbrojny Kielecczyzny w czasie powstania listopadowego, „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”, 11, 1980, s. 68 [dostęp 2018-11-17].
  4. a b c d e f Who is who w Polsce: leksykon biograficzny, wyd. III, t. 2, także CD-ROM, Zug: Hübners Who is Who Verlag, 2004, s. 2825, ISBN 3-7290-0043-8.
  5. a b c Stanisław Moskal, Wśród Tuaregów, „Przekrój”, 26, 1975, s. 6 [dostęp 2018-09-06].
  6. Stanisław Moskal w bazie „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI).
  7. Wydział Rolny - Rolniczy - Rolniczo-Ekonomiczny Wyższej Szkoły Rolniczej, Akademii Rolniczej, Uniwersytetu Rolniczego (1953-2012). Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. [dostęp 2018-11-15].
  8. Wydział Rolniczo-Ekonomiczny – Zakład Socjologii i Rozwoju Wsi – Historia, wre.ur.krakow.pl [dostęp 2016-11-08].
  9. Historia Uczelni. Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie. [dostęp 2018-11-15].
  10. Stanisław Moskal, Przemiany kulturowe wsi polskiej, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 9, 2005, s. 35–43, ISSN 1643-6911 [dostęp 2018-09-22].
  11. Stanisław Moskal, Andrzej Kotala, Problemy zagospodarowania zasobów pracy na przeludnionych terenach wiejskich, „Zagadnienia Ekonomiki Rolnej”, 1996, ISSN 0044-1600.
  12. Andrzej Kotala, Stanisław Moskal, Rozwój infrastruktury i postęp cywilizacyjny wsi małopolskiej a oczekiwania jej młodych mieszkańców, „Inżynieria Rolnicza”, 1 (3), 2003, s. 7–16, ISSN 2083-1587.
  13. Stanisław Moskal, Małopolski program rozwoju wsi i rolnictwa – zapowiedź polityki regionalnej, „Wieś i Rolnictwo”, 4, 1998, s. 5–18, ISSN 0137-1673.
  14. Stanisław Moskal, Kierunki rozwoju wsi małopolskiej a poglądy i postawy użytkowników drobnych gospodarstw, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 3, 1999, s. 131–146, ISSN 1643-6911 [dostęp 2018-09-22].
  15. Stanisław Moskal, Psychospołeczne uwarunkowania przebudowy wsi małopolskiej, „Zagadnienia Ekonomiki Rolnej”, 1, 2000, s. 36–43, ISSN 0044-1600.
  16. Stanisław Moskal, Andrzej Kotala, Gmina jako podmiot rozwoju obszarów wiejskich w południowo-wschodniej Polsce, „Prace Naukowe Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu” (901), 2001, s. 333–339, ISSN 0324-8445.
  17. Stanisław Moskal, Świadomość ekologiczna mieszkańców wsi. Zarys koncepcji i wyniki badań, „Wieś i Rolnictwo” (4), 1995, s. 8–21, ISSN 0137-1673.
  18. Stanisław Moskal, Andrzej Kotala, Ochrona krajobrazu a budownictwo wiejskie i opinie o nim wśród mieszkańców wsi małopolskiej, „Krakowskie Studia Małopolskie”, 2000, s. 135–143, ISSN 1643-6911 [dostęp 2018-09-22].
  19. a b c d e f Przemysław Kaliszuk, Fikcyjna nauka, naukowa fikcja i widmowa biblioteka. „Wstęp do imagineskopii” Śledzia Otrembusa Pogrobelskiego, „Artes Humanae”, 2, 2017, 155–174 (pełny tekst artykułu jest dostępny jako plik.pdf), ISSN 2449-6340 [dostęp 2018-09-03].
  20. Stanisław Moskal, Podstawy socjologii wsi i rolnictwa – podręcznik dla studentów uczelni rolniczych, Kraków: Wydawnictwo Akademii Rolniczej, 2007, s. 176 (liczne wydania), ISBN 978-83-60633-06-9.
  21. a b c Stanisław Moskal, Praca pozarolnicza jako czynnik zmian w gospodarstwie i rodzinie chłopskiej. Studium na przykładzie Podhala, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1973, s. 176 (recenzja: L. Kocik w „Studia Socjologiczne” nr 4/1974).
  22. a b Stanisław Moskal, Ludność dwuzawodowa w procesie społeczno-gospodarczych przeobrażeń wsi, Komitet Badań Rejonów Uprzemysłowionych PAN, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 189, OCLC 251817724.
  23. a b Hubert Łaszkiewicz, Historia najnowsza – pomiędzy pewnością a zwątpieniem, „Historia@Teoria”, 4 (6), PRESSto – otwarte czasopismo naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2017, s. 89, ISSN 2450-8047 [dostęp 2018-09-05].
  24. a b Vredna Kokoszka, Ulubiony autor: Śledź Otrembus Podgrobelski, Blog.pl, 4 sierpnia 2004 [dostęp 2017-06-17] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-09].
  25. Wstęp do imagineskopii: (próba zarysu) / Śledź Otrembus Podgrobelski., katalogi.bn.org.pl [dostęp 2016-11-08].
  26. Śledź Otrembus Podgrobelski, „Wirtualna Polska”, ksiazki.wp.pl [dostęp 2016-11-08].
  27. Paweł Dunin-Wąsowicz, Polska biblioteka widmowa – leksykon książek zmyślonych, Warszawa: Narodowe Centrum Kultury, 2016, s. 304, ISBN 978-83-7982-214-0.
  28. a b c Anka Łoza-Dzidowska, Imagineskopia w coachingu, Zwrotnica zmienia percepcję – portal, 2015 [dostęp 2017-06-17].
  29. Pendologia, sensagent [dostęp 2018-09-05].
  30. Piotr Wojciechowski, Na czym stoi świat?, (Tekst wygłoszony przez autora na Biesiadzie Literackiej Stowarzyszenia Pisarzy Polskich 20 czerwca 2013), portal Pisarze.pl, 2014 [dostęp 2018-09-15], Cytat: Awangarda jest zjawiskiem naturalnym, pisał już o tym Hytz: „Każdy Ciemnogród ma swoją awangardę, ale i każda awangarda ma swój Ciemnogród”.
  31. Adam Kulewski, Zarys szkicu recenzji „Wstępu do imagineskopii”, „Płaj”, 37, 2008, s. 218–223 (w „Bibliografii Almanachu Karpackiego Płaj”, Warszawa 2014, pozycja 3714R, s. 42) [dostęp 2018-09-16].
  32. Paweł Dunin-Wąsowicz, O widmowej bibliotece, portal Phantom Library, także wersja angielska [dostęp 2018-09-05].
  33. Zarys prolegomeny wstępu do imagineskopii, Czartogromskie czytanki. Blog im. Kwartetu im. Czastuszkiewicza, 2 marca 2008 [dostęp 2017-08-09] [zarchiwizowane z adresu 2017-08-09].
  34. 3 przedmioty niezbędne w podróży, Byłem tu. Tony Halik – Blog przygodowy, 24 lipca 2014 [dostęp 2018-09-14].
  35. a b Krzysztof Pasierbiewicz, Przeziór, portal Salon24.pl (także Naszeblogi.pl), 7 sierpnia 2017 [dostęp 2017-08-09], Cytat: (w komentarzu 09.08.2017 o 19:19) ... To prawda. Bo po przeczytaniu tej niepozornej książeczki Śledzia Otrembusa Podgrobelskiego czułem się podobnie, jak wtenczas, kiedy pierwszy raz przeczytałem książkę Jaroslava Hašek’a pt. „Przygody dobrego wojaka Szwejka”, a to, dlatego, iż odkryłem osobowościowy geniusz, niezwyczajną wyobraźnię, mistrzostwo słowa, literacki talent i grane na cienkiej strunie fenomenalne poczucie humoru Autora. A jeszcze do tego bezbłędne wyczucie specyfiki społeczeństwa, w którym Autor żyje. I nic, a nic nie przesadzę mówiąc, że Sławomir Mrożek mógłby się o wiele fraz, jeśli nie o całe dzieło poczuć zazdrosny.
  36. Wstęp do imagineskopii, Klinika Języka [dostęp 2018-02-24], Cytat: Wstęp do imagineskopii ze sformułowanym pojęciem pendu powinien znaleźć poczesne miejsce na półce z książkami obok: Parkinson’s Law: The Pursuit of Progress, Śledź Otrembus Podgrobelski zaś w panteonie wielkich razem z Cyrylem Northcotem Parkinsonem i Edwardem Murphym.
  37. Bogna Balicka, Wyśmiewanie dętości, portal e-pets, 2012 [dostęp 2018-11-01].
  38. Wstęp z Imagineskopią, blog Dudek na gameplay.pl, 2012 [dostęp 2018-11-22].
  39. a b Jan Gondowicz, Stare jaja, „A/Zero”, 2(4), Warszawa: Klub Wysokogórski, 2002, s. 50–51, ISSN 1641-9059 [dostęp 2018-09-14].
  40. Alfred Witkowski, New faces of the Hermite-Hadamard inequality, Conference on Inequalities and Applications, Hajdúszoboszló, Hungary, 2016 [dostęp 2018-09-05] (ang.).
  41. A4karo, Suma iloczyn supremum infimum przedziału, blog matematyka.pl, 4 września 2015, 14:49 [dostęp 2018-09-10], Cytat: Spójrz na definicje i pomyśl „co jest czym czego” – Śledź Otrembus Podgrobelski, Wstęp do imagineskopii.
  42. Marek Rosiak, Studia z problematyki realizmu-idealizmu, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Polskiego Forum Filozoficznego, 2012, s.19, przypis 8, ISBN 978-83-933495-7-9 [dostęp 2018-11-02].
  43. Jacek Cichocki, Krzysztof Zaremba (red.), XL lat Instytutu Radioelektroniki, czyli czterdzieści lat minęło jak jeden dzień, Warszawa: Instytut Radioelektroniki Politechniki Warszawskiej, grudzień 2010, 166 (cytat na s. 147) [dostęp 2018-09-18].
  44. Ewa Bochno, Mając na uwadze dobro dziecka ... O piątym (i nie tylko) Kabarecie Beche-co? Letniej Szkoły Młodych Pedagogów, „Parezja” (1), PAN Komitet Nauk Pedagogicznych i Uniwersytet w Białymstoku, 2014, s. 119 [dostęp 2018-09-04].
  45. a b Profesor imagineskopii sięgnie po zakończenie Gry o Tron, portal gameplay, 2013 [dostęp 2018-09-10].
  46. Krzysztof Solarewicz, Substytucja „Surogatów”, czyli o wartościach i technologii w kinie głównego nurtu [w:] Przemysław Dudziński, Robert Dudziński, Kamila Kowlaczyk (red.), Bękarty X muzy – Filmowe adaptacje materiałów nieliterackich, Wrocław: Stowarzyszenie Badaczy Popkultury i Edukacji Popkulturowej „Trickster”, 2015, s. 30–40, ISBN 978-83-64863-03-5 [dostęp 2018-09-14].
  47. Imagineskopia w coachingu, czyli jak pobudzić wyobraźnię klienta – warsztaty pracy z metaforą, portal Emocoach, 2015 [dostęp 2018-08-05].
  48. Jerzy Chalupski, Od kropkologii stosowanej do imagineskopii, portal Zbierajmy Monety, 25 listopada 2010 [dostęp 2018-09-14].
  49. Cezary Wąs, Wizje światów niemożliwych u Lema a współczesne tendencje antymetafizyczne w filozofii, „Quart”, 3–4 (37–38), 2015, s. 28 [dostęp 2018-09-05].
  50. a b Jolanta Świetlikowska, Dobry tekst naukowy, „Studia z Teorii Wychowania”, 2/1, półrocznik Zespołu Teorii Wychowania Komitetu Nauk Pedagogicznych PAN, 2011, s. 192 [dostęp 2018-09-05].
  51. a b Izabela Kopania, Leszek Lewandowski, Imaginoskop, 2002, obiekt (silnik, sklejka, żarówka), 40 x ø 30 cm., Galeria Arsenał [dostęp 2018-09-04].
  52. a b Stanisław Kucharzyk, fotografia z opisem, w posłowiu do artykułu Józefa Garbacika „Sobień i Lesko – dwa zamki Kmitów «Sobieńskich»” na portalu napogorzu.blogspot.com, 2013 [dostęp 2018-10-30].
  53. Bożydar Brakoniecki, O książkach przynoszących nam uciechę, portal Polska, 2013 [dostęp 2018-09-04].
  54. Filip Łobodziński, Dwanaście książek, które uformowały Filipa Łobodzińskiego, portal Xiegarnia.pl, 2014 [dostęp 2018-09-04].
  55. Marek Florek, W sprawie „Analizy antropologicznej i interpretacji szczątków Czarnego Anioła” ze Żmigrodu w Opatowie, „Wiadomości Uniwersyteckie”, 3(80), Lublin: Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, 2001, s. 20–21, ISSN 1233-216X [dostęp 2018-11-13].
  56. Portal Leszka Lewandowskiego [dostęp 2018-11-08].
  57. Słownik Języka Polskiego PWN. [dostęp 2018-09-09].
  58. Agata Smalcerz, Leszek Lewandowski – Dwa wątki, czyli akcja równoległa, „Artluk” (1), Bielsko Biała: Galeria Bielska BWA, 30 stycznia 2015, s. 81 [dostęp 2018-09-05] [zarchiwizowane z adresu 2018-09-05].
  59. a b c d Piotr Wojciechowski, Cztery głosy męskie, „Wyspa – kwartalnik literacki” (2013 / 2), 5 października 2013, s. 27–28, ISSN 1897-2616 [dostęp 2017-06-17], Cytat: (...) Kapitalne to dzieło czytamy sobie z żoną głośno, smakujemy, więc niespieszno nam do końca. (...) W 1935 w Krakowie urodził się Stanisław Moskal, dziś emerytowany profesor ekonomiki rolnictwa i socjologii wsi, narciarz, taternik i podróżnik, znany elitom wewętrznym (czyli tym, do których media nie mają dostępu) jako Śledź Otrembus Podgrobelski, autor Wstępu do Imagineskopii, dzieła wznawianego czterokrotnie, funkcjonującego jako kultowa książka zbójecka (...).
  60. a b Bazyl Murawa, Poprawka z imagineskopii: Śledź dla elit, Salon24.pl (blog „Sufler elity”), 2018 [dostęp 2018-11-21].
  61. Arnaud Contreras: OPNA: Office du Parc National de l’Ahaggar (Tamanrasset) (fr.). paperblog, 2010-02-25. [dostęp 2018-11-14].
  62. Betlejemka. szlaki turystyczne Małopolski. [dostęp 2018-09-14].
  63. Krzysztof Łoziński: Wspomnienia taternika. portal Kontrateksty. [dostęp 2018-09-15].