Józef Bem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Józef Zachariasz Bem
Bem József
Murad Paşa
Józef Zachariasz Bem
generał
Data i miejsce urodzenia 14 marca 1794
Tarnów
Data i miejsce śmierci 10 grudnia 1850
Aleppo
Przebieg służby
Lata służby 1809-1850
Główne wojny i bitwy bitwa pod Temeszwarem, bitwa pod Segesvárem, bitwa pod Ostrołęką
Odznaczenia
Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

Józef Zachariasz Bem vel Murad Paşa herbu Bem (ur. 14 marca 1794 w Tarnowie, zm. 10 grudnia 1850 w Aleppo) – polski generał, strateg, inżynier wojskowy[1], artylerzysta, twórca pierwszych oddziałów wojsk rakietowych w wojsku polskim[2], dowódca artylerii czynnej Wojska Polskiego w czasie powstania listopadowego, faktyczny choć nieformalny dowódca trzeciej rewolucji wiedeńskiej (niem. Wiener Oktoberrevolution) 1848 r., feldmarszałek armii tureckiej, naczelny wódz powstania węgierskiego 1848-1849

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Józef Bem był synem Andrzeja Bema, wnukiem Wojciecha Bema i prawnukiem Christiana Bema, który był synem siodlarza pochodzącego ze Świdnicy[3] – Kacpra Behma. Rodzina późniejszego generała wywodziła się z mieszczan śląskich. Kacper przeniósł się z Dolnego Śląska do Lwowa, w którym otrzymał obywatelstwo miejskie w roku 1794[3]. Dziad Józefa Bema – Wojciech uzyskał tytuł szlachecki, był rajcą miejskim oraz konsyliarzem króla polskiego Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ojciec natomiast pracował w radzie miejskiej miasta Lwowa oraz był adwokatem w tarnowskim sądzie szlacheckim i nauczycielem matematyki w Tarnowie[4]. Ożenił się z Agnieszką Gołuchowską, z którą miał jednego syna Józefa. Matka zmarła, a ojciec ożenił się ponownie w 1804 roku z Marianną Ostafińską[5].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Józef Bem w powstaniu 1848 roku udekorowany węgierskimi odznaczeniami.

Józef Bem urodził się 14 marca 1794 roku w Tarnowie gdzie jego ojciec Andrzej przeniósł się ze Lwowa aby objąć posadę adwokata. Na początku 1808 roku rodzina Bemów zamieszkała w Krakowie, w którego okolicy wykupiła dwie pobliskie wsie Gaj oraz Brzyczynę Górną[5]. W mieście młody Józef ukończył krakowskie Gimnazjum św. Anny, które wówczas Austriacy przemianowali na Cesarsko-Królewskie Gimnazjum Akademickie[6]. W 1809 roku w wieku lat 15 został umieszczony przez rodziców w warszawskiej Szkole Elementarnej Artylerii i Inżynierii[4]. Tam zdobył podstawy wiedzy przydatnej w praktyce inżynierskiej ucząc się arytmetyki, geometrii teoretycznej i praktycznej, trygonometrii, algebry, topografii, a także języków: polskiego, francuskiego, niemieckiego i rosyjskiego. W celu szkolenia praktycznego otrzymał przydział do artylerii konnej Księstwa Warszawskiego. W latach 1810-1811 ukończył z wyróżnieniem elitarną Szkołę Aplikacyjną Artylerii i Inżynierów, w której na dwanaście miejsc było 36 kandydatów. Absolwentami tej szkoły byli m.in. gen. Ignacy Prądzyński oraz gen. Wojciech Chrzanowski. Po skończeniu nauki Bem uzyskał z nominacji Józefa Poniatowskiego stopień porucznika II klasy artylerii konnej[1].

Na początku 1812 roku w wieku 18 lat uzyskał awans na porucznika artylerii I klasy. Wziął udział w kampanii francusko-rosyjskiej w latach 1812–1813 najpierw w I Korpusie Davouta, a później w X Korpusie Macdonalda. Odznaczony Krzyżem Kawalerskim Legii Honorowej za zasługi w obronie Gdańska przed połączoną armią rosyjsko-pruską w 1813 roku[7]. Po klęsce Napoleona, w randze kapitana służył w wojsku Królestwa Polskiego. Został adiutantem polowym generała Piotra Bontempsa.

Od 1815 roku przeprowadzał doświadczenia z rakietami bojowymi tzw. racami kongrewskimi. W czasie jednej z takich prób w kwietniu 1819, został poważnie poparzony w wyniku wybuchu masy palnej, która opaliła mu całą twarz. W tym roku sporządził w języku francuskim raport o swoich eksperymentach, którego niemiecki przekład ogłoszono drukiem w 1820 roku w Weimarze pod tytułem Erfahrungen über die Congrevischen Raketen (Doświadczenia z rakietami kongrewskimi)[8]. W latach 1819-22 w stopniu kapitana wykładał artylerię oraz nauki fortyfikacyjne w Zimowej Szkole Artylerii[1]. W wyniku prac badawczych nad użyciem rac kongrewskich oraz ich udoskonaleniom utworzono dzięki Bemowi w armii polskiej pierwsze oddziały artylerii rakietowej[2].

W 1822 został aresztowany i wydalony z wojska na co złożyło się kilka przyczyn. Został posądzony o przynależność do Wolnomularstwa Narodowego, uczestnictwo w pojedynku oraz zaniedbania w rozliczeniach finansowych[1]. Aresztowany przez władze rosyjskie, spędził kilka miesięcy w areszcie. 30 lipca 1822 sąd dywizyjny skazał go na rok więzienia i degradację za zatajenie okoliczności, tyczącej się złożenia deklaracji nienależenia do towarzystw tajnych. 8 sierpnia wielki książę Konstanty na prośbę Bontempsa złagodził mu wymiar kary, pozbawiając go jedynie stałego etatu. Do armii powrócił już jednak w 1823. W tym czasie zabił w pojedynku nieznanego przeciwnika, został jednak ciężko postrzelony w udo i kulał do końca życia. 29 stycznia 1829 został zdymisjonowany ze względu na słaby stan zdrowia i wyjechał do Galicji gdzie zajął się gospodarstwem dzierżawiąc od stryja Jakuba Bema wieś Basiówka.

W 1826 roku hrabia Franciszek Potocki zatrudnił go jako administratora swoich dóbr w okolicach Brodów w Galicji[4]. W latach 1826-1830 Bem prowadził tam prace budowlane zajmując się uprzemysławianiem majątku Potockich wprowadzając w nich szereg innowacji i racjonalizacji[8]. Zajmował się budowaniem oraz remontami zakładów przemysłowych m.in. cukrowni i gorzelni w Koniuszkach, Klekotach i Zbarażu[1]. Z funduszy Potockiego założył i zorganizował również w Brodach fabrykę papieru[9]. W 1827 podjął się bezinteresownie kierowania robotami przy przebudowie byłego klasztoru i kościoła ss. Karmelitanek trzewiczkowych we Lwowie na potrzeby Ossolineum, przygotował też niezbędne szkice i obliczenia. Zajął się również w tym czasie odrestaurowaniem zabytkowej cerkwi prawosławnej Bogurodzicy w Brodach wybudowanej w 1600 roku. Kierował także przebudową pałacu Potockich w Brodach oraz pałacu Lubomirskich w Przeworsku gdzie opracował i zainstalował nowy system ogrzewania[9].

Miał szerokie zainteresowania związane z techniką i przemysłem m.in. zamierzał się zająć górnictwem[10]. We Lwowie w 1829 wydał podręcznik obsługi silników parowych dla mechaników pt. O machinach parowych[11]. Według zamysłu autora dzieło miało całościowo opisać to zagadnienie i planowane było na 3. tomową naukową publikację jednak pisanie go przerwały mu nagłe wydarzenia polityczne w Królestwie Polskim.

Powstanie listopadowe[edytuj | edytuj kod]

W związku z wybuchem powstania listopadowego Józef Bem 10 marca 1831 przybył do Warszawy gdzie w stopniu majora objął dowództwo 4. baterii lekkokonnej w sile 12 armat i 291 żołnierzy. W trakcie działań wojennych dał się poznać jako odważny dowódca, umiejący wykorzystać artylerię konną na polu walki. Walczył m.in. w bitwie pod Iganiami, po której wyróżnił go w swoim raporcie gen. Ignacy Prądzyński, a naczelny wódz gen. Jan Skrzynecki zwiedzając pobojowisko po bitwie mianował Bema podpułkownikiem. W kolejnym starciu do jakiego doszło pod miejscowością Przetycz dzięki celnemu ogniu baterii kierowanej przez Bema wojska rosyjskie zmuszone zostały do odwrotu. Scenariusz ten miał miejsce także w kilku innych potyczkach m.in. pod wsią Długosioło, nad rzeką Orzyc, pod Rużem oraz Złotorią.

W bitwie pod Ostrołęką Bem popisał się śmiałą szarżą artyleryjską, zmniejszając znacznie rozmiary polskiej porażki. Został w niej ranny i jeszcze na polu walki mianowany pułkownikiem. W obronie Warszawy. 21 czerwca został mianowany dowódcą artylerii armii czynnej, 1 lipca odznaczony Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari. Na wniosek gen. Kazimierza Małachowskiego 22 sierpnia awansowany do stopnia generała brygady wraz z późniejszym obrońcą Woli gen. Józefem Sowińskim[1]. W wyniku rosyjskiego szturmu obrona stolicy załamała się, a powstanie upadło. Bemowi udało się wycofać do Prus i w początku października wraz z artylerią stacjonować w Elblągu oraz Kwidzyniu i okolicy gdzie jego jednostka została rozwiązana.

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Po upadku powstania udał się na emigrację do Niemiec, a później do Francji dołączając do grona tzw. Wielkiej Emigracji. Do Paryża przybył w styczniu 1832 roku związując się z obozem Hôtel Lambert. Był stronnikiem Adama Jerzego Czartoryskiego oraz członkiem Związku Jedności Narodowej. W 1832 był jednym z założycieli Towarzystwa Literackiego w Paryżu[12]. Z Paryża wyjechał 10 stycznia 1832 roku udając się do Drezna, a później do Lipska gdzie organizował punkty etapowe dla polskich żołnierzy i powstańców uciekających po powstaniu na zachód. W 1833 brał udział w próbach stworzenia armii polskiej w Belgii, Egipcie i Portugalii.

15 marca 1835 roku założył w Paryżu Towarzystwo Politechniczne Polskie, którego był pierwszym prezesem. Organizacja zajmowała się kształceniem technicznym Polaków na emigracji, podnoszeniem ich kwalifikacji zawodowych oraz pomocą w zdobywaniu pracy. Długofalowym celem była nauka nowoczesnych wówczas technologii oraz przeniesienie ich w przyszłości do ojczyzny[1]. Generał Bem był wielkim zwolennikiem samokształcenia w 1838 roku w jednej ze swoich broszur napisał „(...) Polacy mający teraz sposobność doskonalenia się za granicą we wszystkich częściach nauk, sztuk, zawodów i rzemiosł, powinni uważać za święty obowiązek przysposabiać dla ojczyzny synów zdatnych i utalentowanych (...)”[2]. Sam również się uczył zostając we Francji słuchaczem paryskiej Szkoły Dróg i Mostów (fr. École nationale des ponts et chaussées)[4][1]. W okresie tym zajął się również działalnością publicystyczną i wydawniczą publikując szereg książek w tym m.in. w roku 1836 dzięki mecenatowi ks. Adama Czartoryskiego „Zarys historii Polski”, w 1845 „Zarys historii Francji” oraz trzyczęściową pracę p.t. „O powstaniu narodowym w Polsce” wydaną w latach 1846-1848.

19 maja 1833 podpisał konwencję z cesarzem Brazylii Piotrem I, w myśl której u boku jego wojsk walczących o tron Portugalii miał być sformowany Legion Polski. Wkrótce jednak działający być może z inspiracji rosyjskiej ppor. Pasierbski dokonał nieudanego zamachu na życie generała. Niedługo potem rząd portugalski uwięził Bema na dwa miesiące w wieży Belém. 21 sierpnia 1848 roku Bem na krótko przyjechał do Lwowa gdzie dotarły do niego informacje o rozszerzającej się rewolucji w Austro-Węgrzech, której Galicja po rozbiorach Polski była wówczas częścią.

Tablica pamiątkowa w Tarnowie, na fasadzie domu, w którym urodził się Józef Bem

Rewolucja wiedeńska[edytuj | edytuj kod]

Bem oddał wielkie zasługi w okresie Wiosny Ludów, zwłaszcza w trzecim i ostatnim zrywie stolicy monarchii naddunajskiej Wiedniu, zwanym rewolucją październikową (niem. Oktoberrevolution). Przybył do Wiednia 10 października i w ciągu dwóch tygodni – pomimo niechętnemu mu żywiołowi wiedeńskiemu, zwłaszcza bogatszej jego części – opierając się na proletariacie, studentach i legionach (w tym pięciusetosobowego Legionu Polskiego)[13][14], postawił pod bronią lub zaciągnął do budowania fortyfikacji blisko 25 tysięcy ludzi. Nowi żołnierze wywodzili się z reguły z mieszczaństwa, jej średniozamożnej warstwy, jak też proletariatu, czyli najbiedniejszych. Z reguły za żołd, jedzenie, czy tytoń stali się oni obrońcami młodej demokracji wiedeńskiej, pierwszego w dziejach austriackiego parlamentu. Generał Bem pomimo, że faktycznie dowodził obroną rewolucyjnego Wiednia, oficjalnie nie został nim nigdy mianowany. Swoją pozycję zawdzięczał wsparciu Węgrów i parlamentowi Przedlitawii, gdzie olbrzymią rolę odgrywali Polacy, zwłaszcza jej wiceprzewodniczącego Franciszka Smolka (stojący na jego czele po wyjeździe Czechów). Cäsar Wenzel Messnhauser, wywodzący się z Moraw młody porucznik-poeta, nazywający się p.o. głównodowodzącego, w rzeczywistości patrzył na Bema. Wojska cesarskie, otoczyły miasto, zaś Węgrzy – nadzieja dla obleganych – którzy stali na granicy nad Litawą, przegrali potyczkę z cesarskimi pod Schwechat. Pomimo, że brak odsieczy przesądził o losach miasta, to Bem nie poddał się. Ze swoim dwudziestopięcio tysięcznym wojskiem, podjął 26 października nierówną walkę z przeważającymi oddziałami cesarskimi, zakończoną 31 października kapitulacją. Nie chciał się jednak poddać i w przebraniu woźnicy uciekł do Pozsony (dzisiejsza Bratysława)[15][16][17][18], na Węgry. W czasie walk o Wiedeń Bem został ugodzony w pierś odłamkiem kartacza, który usunięto mu dopiero po przekroczeniu granicy w węgierskiej wiosce Senic.

Zaraz po przejeździe do Budapesztu Ksawery Franciszek Kołodziejski dokonał kolejnego nieudanego zamachu na Bema.

Powstanie na Węgrzech[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Legiony Polskie na Węgrzech.

W powstaniu węgierskim dowodził w Siedmiogrodzie i Banacie wojskami węgierskimi. Prowadził działania wojenne w Banacie, Siedmiogrodzie, Bukowinie oraz na Wołoszczyźnie. Zimową kampanią (grudzień 1848 – marzec 1849) zdobył sobie sławę wielkiego wodza. Pod rozkazami Bema walczył m.in. czołowy poeta węgierskiego romantyzmu Sándor Petőfi, który był adiutantem generała. W dniach od 19 grudnia 1848 do 13 stycznia 1849 dowodząc 8-tysięcznym korpusem odrzucił 10-tysięczny korpus gen. Antona Puchnera i wyzwolił północny Siedmiogród. W lutym wkroczył na Bukowinę, w marcu cały Siedmiogród był w węgierskich rękach. Pod jego dowództwem powstańcza armia węgierska odniosła 33 zwycięstwa nad wojskami austriackimi, a Józef Bem został bohaterem narodowym Węgrów, którzy z wdzięczności nadali mu specjalne i niecodzienne odznaczenie dekorując generała gwiazdą wyjętą z historycznej korony pierwszego króla Węgier Stefana I Świętego w miejsce wyjętego diamentu wstawili oni plakietkę z nazwiskiem generała „Józef Bem”[4].

Bem przyjmował do służby również wielu Polaków, którzy przyjeżdżali głównie z Galicji. Początkowo był przeciwny tworzeniu osobnego polskiego legionu prawdopodobnie nie chcąc drażnić Rosji. Ostatecznie w powstańczej armii węgierskiej powstały dwa polskie legiony założony przez gen. Bema legion polski w Siedmiogrodzie oraz przez gen. Józefa Wysockiego - Legion Polski Wysockiego. Oba walczyły u boku Węgrów w czasie całej kampanii w latach 1848-1849 i wniosły one istotny wkład militarny przyczyniając się do sukcesu wojsk powstańczych[19]. Dla przykładu w bitwie pod Banffyhunyad 13 sierpnia 1849 roku szarża kawalerii polskiej przesądziła o węgierskim zwycięstwie[2].

Po porozumieniu Austrii z Rosją do konfliktu dołączyła stutysięczna armia rosyjska pod dowództwem gen. Iwana Paskiewicza. Przeciwko 17 tysięcznej armii powstańczej na północy i wschodzie Siedmiogrodu sojusznicy skoncentrowali 56 tysięczną armię austriacko-rosyjską. W sierpniu korpus Bema został zepchnięty do Banatu przez połączone wojska austriacko-rosyjskie pod dowództwem gen. Ludersa, który w raportach wysyłanych carowi wyrażał szereg pochlebnych opinii o umiejętnościach militarnych swojego antagonisty[4]. 7 sierpnia 1849 Bem został mianowany przez przywódcę powstania Lajosa Kossutha naczelnym wodzem armii węgierskiej. Po klęsce pod Temesvarem (Timisoarą) i upadku rewolucji na Węgrzech, przekroczył w 1849 granicę turecką[1].

Turcja[edytuj | edytuj kod]

Wraz z generałami węgierskimi Jerzym Kmety i Miksą Steinem, Bem dokonał formalnej konwersji na islam by móc wstąpić do armii sułtana. Wraz z przyjęciem islamu przyjął imię na Murat Pasza[20] (Murad Pasa, Yusuf Paşa). Po ugodzie Rosji z Turcją zawartej 29 grudnia 1849 Bem został internowany w Kütahyi, a potem w Aleppo w północnej Syrii. Wraz z grupą polskich i węgierskich powstańców zamieszkał w miejscowych koszarach wojskowych. Na mocy rozkazu miejscowego gubernatora Mustafy Paszy obowiązywał ich całkowity zakaz odwiedzania meczetów, kościołów oraz bazarów. Zakazano im również jakichkolwiek kontaktów z mieszkańcami, a poruszać się mogli jedynie w asyście tureckich strażników[21].

Pomimo początkowych szykan, wraz z grupą polskich oficerów, starał się w miejscowości uruchomić arsenał. Opracował także plany reorganizacji armii tureckiej, budowy twierdz pogranicznych, rozbudowy otaczających Turcję umocnień, a także projekty uregulowania przepływających przez ten kraj rzek Tygrysu i Eufratu. W 1850 roku badając grunt, na którym zbudowane było miasto stwierdził, że leży ono na bogatych złożach saletry, siarki oraz żelaza. Wykorzystując tą wiedzę uruchomił sfinansowaną z własnych środków małą manufakturę saletry oraz prochu[8]. Końcowy produkt o cenie niższej o 20% od ceny rynkowej[22] zaproponował tureckiemu rządowi prosząc o pozwolenie na budowę fabryki. Jesienią 1850 roku Turcja zezwoliła mu na zbudowanie w mieście rafinerii saletry oraz przeznaczyła na ten cel 50 tysięcy piastrów z państwowej kasy. Bem rozpoczął dzięki temu produkcję na skalę przemysłową[22][23]. Do pracy w powstającej fabryce ściągnął kilkudziesięciu innych internowanych polskich oficerów, weteranów powstania węgierskiego. Planował utworzyć w Aleppo na tej bazie nowoczesną szkołę artylerii.

W uznaniu zasług otomańska Porta mianowała go generałem tureckiej armii. W październiku 1850 roku w Aleppo wybuchły krwawe zamieszki zainicjowane przez Beduinów z powodu nieumiejętnej polityki miejscowego tureckiego gubernatora. Wymierzone one były zarówno w turecką władzę na tym terenie, jak i w syryjskich chrześcijan. Miasto zostało otoczone przez 30 tysięczne wojska powstańcze, a nomadzi domagali się okupu grożąc w razie odmowy spaleniem Aleppo oraz wymordowaniem mieszkańców[22]. Ostatnią bitwą, jaką stoczył Józef Bem, była uwieńczona sukcesem obrona Aleppo przed najazdem arabskich nomadów. W czasie obrony miasta, w którym broniło się 1200 żołnierzy generał dowodził artylerią wyposażoną w 16 armat[3]. W listopadzie 1850 Bem zachorował na malarię azjatycką. Zmarł w nocy 10 grudnia. Według relacji adiutanta Józefa Bema w Turcji – Józefa Tabaczyńskiego wysłanej w liście do gen. Władysława Zamojskiego przed śmiercią generał powiedział: Polsko, Polsko! Ja cię już nie zbawię[4][22][24]. Pochowany został w Turcji na starym cmentarzu wojskowym położonym na skalistej górze Dżebel el Isam (tur. Góra Wielkich Ludzi)[22].

Sprowadzenie prochów do Polski[edytuj | edytuj kod]

Postulaty przeniesienia prochów generała do Polski podnoszone były jeszcze w XIX wieku jednak ich realizacja nastąpiła dopiero w 1929 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W tym celu do Turcji udała się specjalna delegacja, która przeprowadziła ekshumację oraz transport do kraju. Na trasie podróży pociągu odbyły się uroczystości składania hołdu bohaterowi. Obchody miały charakter międzypaństwowy i zaangażowały się w nie rządy Turcji, Węgier oraz Polski. W Budapeszcie manifestacja na cześć generała zgromadziła kilkaset tysięcy osób[2]. Prochy Józefa Bema sprowadzono do rodzinnego Tarnowa 30 czerwca 1929, gdzie zostały umieszczone w mauzoleum na wyspie w Parku Strzeleckim[25].

Publikacje J. Bema[edytuj | edytuj kod]

Józef Bem był poliglotą, publikował po polsku, niemiecku i francusku na tematy związane z historią Polski. Podczas pobytu w Turcji uczył się również języka tureckiego. Generał jest także autorem opracowań z zakresu teorii artylerii, budowy rakiet oraz maszyn parowych:

  • Erfahrungen über die Congrevischen Raketen (Doświadczenia z rakietami kongrewskimi), 1820 (publikacja prezentująca doświadczenia z rakietami, które J. Bem wykonał podczas służby wojskowej w polskiej artylerii[26]. Dzieło przetłumaczone język polski i wydane w Polsce dopiero w roku 1953[27]
  • O machinach parowych, wyd. Piotr i August Piller, Lwów 1829[11][28] – podręcznik wyjaśniający zasady działania oraz obsługę maszyn parowych,
  • La Pologne dans ses anciennes limites et l’empire des Russies (1836),
  • „Zarys historii Polski”,
  • „Zarys historii Francji” (1845),
  • Węgrzy i Polacy w dzisiejszym stanie Europy,
  • O powstaniu narodowym w Polsce tom I-III (1846-1848).

Bem w kulturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

  • W 1897 roku Jan Styka poświęcił Bemowi jedną ze swoich panoram przedstawiającą zdobycie Sybinu przez powstańców węgierskich pod jego dowództwem. Obraz zamówili Węgrzy z okazji obchodów 50. rocznicy Wiosny Ludów i nazwano go potocznie „Bem w Siedmiogrodzie”.
  • W roku 1880 wzniesiono mu pomnik w Marosvásárhely.
  • W roku 1911 w Paryżu polski pisarz-batalista Wacław Gąsiorowski ukończył powieść pt. Bem, poświęconą czynom generała oraz upadkowi i klęsce powstania listopadowego od bitwy pod Ostrołęką po kapitulację Warszawy.
  • Część swych utworów poświęcili Bemowi m.in. Cyprian Kamil Norwid (Bema pamięci żałobny rapsod) i Sándor Petőfi (Armia Siedmiogrodzka).
  • W 1969 roku Czesław Niemen napisał muzykę do utworu Cypriana Kamila Norwida pt. „Bema pamięci żałobny rapsod”.

Upamiętnienie Bema[edytuj | edytuj kod]

Dwujęzyczna tablica węgiersko-polska na budynku, w którym Bem mieszkał w Budapeszcie w 1848 roku.

Polska[edytuj | edytuj kod]

Węgry[edytuj | edytuj kod]

Na Węgrzech Józef Bem jest również patronem wielu szkół, ulic i placów. Oprócz pomnika w Budapeszcie znajduje się w tym mieście 14 placów oraz ulic noszących imię Bema. Praktycznie w każdym większym mieście znajduje się plac bądź ulica jego imienia. Jako swojego patrona przyjęło go również Polskie Stowarzyszenie Kulturalne na Węgrzech, a także wiele węgierskich szkół[2].

Varia[edytuj | edytuj kod]

  • Podczas jednego ze starć w Siedmiogrodzie, widząc Austriaków zdobywających węgierskie działa, rzucił się sam jeden na wrogie oddziały. Galopując przeklinał po niemiecku: „Uciekajcie stąd psy, to są moje działa!”. Widok oficera wymachującego szpicrutą tak zszokował Austriaków, że pozwolili się wyprzeć z zajętych pozycji. Jedna z kul trafiła jednak Bema w dłoń. Nie chcąc przerywać dowodzenia i udać się do szpitala, obciął sobie ranny palec nożyczkami[32].

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Budapeszt, Węgry[edytuj | edytuj kod]

Rumunia[edytuj | edytuj kod]

Polska[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Bolesław Orłowski: Bem Józef Zachariasz (1794-1850) (pol.). W: Inżynierowie polscy XIX i XX wieku, 100 najwybitniejszych polskich twórców techniki (red. Józej Piłatowicz) [on-line]. Polskie Towarzystwo Historii Techniki, 2001. [dostęp 2015-04-17]. s. 21-24.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Mieczysław Wieliczko: Józef Bem w 190 rocznicę urodzin. Warszawa: Interpress, 1984, s. 70-77.
  3. 3,0 3,1 3,2 István Kovács 2009 ↓.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Alfred Liebfeld: Polacy na szlakach techniki. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1985, s. 56-62.
  5. 5,0 5,1 István Kovács 2009 ↓, s. 14.
  6. Strona I Liceum Ogólnokształcące im. B. Nowodworskiego.
  7. István Kovács 2009 ↓, s. 15-16.
  8. 8,0 8,1 8,2 Bolesław Orłowski: Nie tylko szablą i piórem. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1985, s. 139, 154. ISBN 83-206-0509-1.
  9. 9,0 9,1 István Kovács 2009 ↓, s. 20.
  10. Jadwiga Chudzikowska: „Generał Bem (1794-1850)”. Warszawa: PWN, 1990.
  11. 11,0 11,1 Józef Bem: O machinach parowych. Lwów: drukiem Piotra i Augusta Pillera, 1829, s. 139.
  12. Anna Mazanek, Towarzystwo Historyczno-Literackie, w: Literatura Polska. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1985, t. II, s. 482.
  13. Tomasz Szubert. „Przewaga wroga i zdrada były za duże…“ Zapomniany Legion Polski w wiedeńskim powstaniu październikowym 1848 roku. „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka”. 62, s. 175-197, 2007. Wrocław. 
  14. Tomasz Szubert. Ostatnie dni Goslara. „Kwartalnik Historyczny”. 116 (2), s. 91-121, 2009. Warszawa: Wydawnictwo Semper. 
  15. Tomasz Szubert. Generał Bem w Wiedniu. Bohater czy awanturnik?. „Kwartalnik Historyczny”. 115 (2008) (z. 2), s. 99-132, 2008. Warszawa: Semper. 
  16. Tomasz Szubert. General Bem in Wien. Held oder Abenteuer?. „Wiener Geschichtsblätter”. 63 (2008) (z. 2), s. 33-59. Wien: Verein für Geschichte der Stadt Wien. 
  17. Tomasz Szubert. Bem tábornok a bécsi forradalomban. „„Hadtörténeti Intézet és Múzeum“”. 122 (2009) (z. 4). s. 960-992. Budapeszt. 
  18. Tomasz Szubert. Hős vagy kalandor. Bem tábornok Bécsben. „Művelődés”. R. 42, 78, s. 45-51, 2010. Cluj-Napoca. 
  19. Eligiusz Kozłowski 1983 ↓.
  20. Nie jest to nazwisko, gdyż w Turcji osmańskiej to pojęcie nie było znane. Bem Józef Zachariasz (pol.). PWN Encyklopedia. [dostęp 2013-07-08].
  21. István Kovács 2009 ↓, s. 244-245.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Kira Gałczyńska-Kiliańska: „Polacy w kraju półksiężyca” rozdz. „Ojczulek Bem”. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1974, s. 81-97.
  23. István Kovács 2009 ↓, s. 245.
  24. István Kovács 2009 ↓, s. 247.
  25. Zwłoki gen. Bema w Tarnowie złożone w mauzoleum;[w:] „Ilustr. Republika”, 1 VII 1929, nr 177, s. 1.
  26. Józef Bem, Erfahrungen über die Congrevischen Brand-Raketen bis zum Jahre 1819 in der Konglischen Polnischen Artillerie gesammelt, Weimar 1820
  27. Maciej Iłowiecki, „Dzieje nauki polskiej”, Wydawnictwo Interpress, Warszawa1981, ISBN 83-223-1876-6, s. 197.
  28. Józef Bem „O machinach parowych”, drukiem Piotra i Augusta Pillera, Lwów 1829 w wersji cyfrowej.
  29. Oficjalna strona internetowa dzielnicy Warszawa-Bemowo.
  30. XIII Łódzka Drużyna Harcerzy im. gen. Józefa Z. Bema.
  31. Tadeusz Galarowski, Mogilany – zarys monograficzny, PAN Kraków – Nauka Dla Wszystkich nr 270, Ossolineum 1976.
  32. Robert Śniegocki, Historia. Od kongresu wiedeńskiego do I wojny światowej, Nowa Era, 2009, ISBN 978-83-89497-68-0, s. 93.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]