Tuchola

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Tuchola
Herb Flaga
Herb Tucholi Flaga Tucholi
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat tucholski
Gmina Tuchola
gmina miejsko-wiejska
Burmistrz Tadeusz Henryk Kowalski (kadencja 2014–2018)
Powierzchnia 17,69 km²
Wysokość 109 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

13 886[1]
785 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 52
Kod pocztowy 89-500,89-501
Tablice rejestracyjne CTU
Położenie na mapie gminy Tuchola
Mapa lokalizacyjna gminy Tuchola
Tuchola
Tuchola
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Tuchola
Tuchola
Ziemia 53°35′14,1″N 17°51′40,2″E/53,587250 17,861167
TERC
(TERYT)
0416064
SIMC 0929724
Urząd miejski
pl. Zamkowy 1
89-500 Tuchola
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Tuchola w Wikisłowniku
Strona internetowa

Tuchola (kaszb. Tëchòlô, Tuchòlô, niem. Tuchel) – miasto borowiackie w woj. kujawsko-pomorskim, siedziba powiatu tucholskiego i gminy miejsko-wiejskiej Tuchola. Była miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Według danych z 31 grudnia 2013 miasto liczyło 13 418 mieszkańców[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest nad rzekami: Brdą, Hozjanną, Kiczą oraz nad jeziorami: Głęboczek, Mielonek oraz Zamkowe, w południowej części Pomorza Gdańskiego, na skraju zachodniej części Borów Tucholskich i północno-wschodniej części Krajny, w pasie Pojezierza Południowopomorskiego (w tym Borów Tucholskich) - "stolica" Borów Tucholskich[4], siedziba Tucholskiego Parku Krajobrazowego, w odległości 62 km na północ od Bydgoszczy, 99 km na północny zachód od Torunia oraz 120 km na południowy zachód o Gdańska.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najprawdopodobniej Tuchola, pełniła pierwotnie rolę osady handlowej dla grodu kasztelańskiego w Raciążu, o czym świadczy pierwotny, owalny kształt rynku (charakterystyczny dla osad słowiańskich) sprzed pożaru 1781 roku oraz wielkość osady w momencie konsekracji kościoła w 1287 roku[5]. W XIII wieku, Tuchola zaczęła przejmować strategiczną rolę grodu w Raciążu i dotychczasowego ośrodka lokalnej władzy. Z osady o charakterze handlowym bardzo szybko przekształciła się w silne centrum terytorialne[styl do poprawy] stając się siedzibą lokalnych władz.

Według części historyków miasto założył książę gdański Sambor I gdański[6], inni wskazują Mściwoja II[7]. Pewnym jest, że to właśnie ten drugi zaprosił do Tucholi arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnkę celem konsekracji kościoła „ad consecrandam ecclesiam In Thuchol”[5]. Miało to miejsce 9 października 1287r[8]. W chwili wystawienia stosownego dokumentu Tuchola pojawiła się na widowni dziejowej[styl do poprawy] jako jedna z większych osad w południowo-zachodniej części Pomorza Gdańskiego.

Prawdopodobnie pierwszą lokację miasta, jeszcze na prawie polskim otrzymała Tuchola już w XIII wieku. Jednak znany potwierdzony na piśmie przywilej lokacyjny dla Tucholi wystawiono w Malborku, dnia 22 lipca 1346 r. Wielki mistrz Heinrich Dusemer von Arfberg nadał miastu przywilej prawa chełmińskiego. Ówczesna Tuchola składała się z dwóch zasadniczych części, tj. miejskiej i zamkowej. Zabudowa wewnątrz miasta była głównie drewniana a do murowanych obiektów zaliczała się gotycka fara pw. św. Bartłomieja oraz ratusz. Murowany prawie w całości był również kompleks zamkowy. Tak miasto jak i zamek otaczały mury obronne i system fos.[7]

W 1330 Tuchola stała się siedzibą komtura, który władał komturstwem o znacznym terytorium. Oprócz szerokich okolic Tucholi w granicach komturii znalazły się: Brusy, Swornegacie, Leśno, Wiele, Piechowice k. Kościerzyny oraz Odry czy Łąg. Z czasów komturstwa swą nazwę wywodzi także miejscowość Wdzydze Tucholskie położona nad brzegiem jeziora Wdzydze[9].

Kampania wojenna 1410 roku rozpoczęta największą bitwą średniowiecznej Europy, pod Grunwaldem, znalazła swój finał w Tucholi[styl do poprawy]. Po bitwie miasto i zamek poddały się bez walki Polakom i zostały obsadzone załogą pod wodzą Janusza Brzozogłowego[5]. We wrześniu Krzyżacy sprowadzili posiłki z Brandenburgii, które zajęły miasto, ale załoga zamku broniła się nadal. Tuchola była rejonem koncentracji wojsk krzyżacko-brandenburskich, przed bitwą pod Koronowem. Po przegranej bitwie Krzyżacy podstępem wymusili poddanie się zamku, wykorzystując do tego celu grupę rycerzy udających Polaków[5]. 5 listopada 1410 roku wojska polskie podeszły pod miasto od południa i zaatakowały gromadzące się w okolicach tucholskiego zamku siły krzyżackie. W wyniku ataku rozbito krzyżackie szeregi uniemożliwiając ich powtórną koncentrację, nie zdobyto jednak zamku. Jak podawał Długosz podczas tej bitwy więcej krzyżaków zginęło w wodach Jeziora Zamkowego i okolicznych bagnach niż od mieczy wojsk polskich.

Po zawarciu drugiego pokoju toruńskiego w 1466 r. Tuchola, weszła w skład polskich Prus Królewskich i stała się siedzibą powiatu, trzeciego co do wielkości w województwie pomorskim. Administracyjnie powiat objął dawne komturstwo i stał się królewszczyzną wchodząc do majątku jako tak zwane „dobra stołowe” królów polskich. W XV i XVI wieku Tuchola przechodziła okres prosperity; w 1570 roku miasto liczyło 123 domy w mieście i 73 na przedmieściach, 8 składów kupieckich i posiadało murowany kościół[5].

Potop szwedzki” zapoczątkował upadek miasta[styl do poprawy]. W 1655 miasto bez walki zajęli Szwedzi, którzy wycofali się również bez walki jesienią 1656 roku, jednak w latach 1656-1659 dochodziło do ataków szwedzkich (w sumie 5), które co prawda zostały odparte, ale znacznym zniszczeniom uległa okolica miasta jak i (według podań ludowych) sam zamek, w którym eksplodował magazyn prochu i amunicji[10]. Ponadto w 1657 roku miasto spustoszyła zaraza, a w 1685 roku poważny pożar dopełnił dzieła zniszczenia i do połowy XVIII wieku miasto nie odbudowało zniszczeń[5].

W 1772 roku wraz z I rozbiorem Tuchola została włączona do Królestwa Prus. Zlikwidowano powiat tucholski i przyłączono go do powiatu chojnickiego. Tuchola była wówczas jednym z najmniejszych miast na Pomorzu i liczyła 108 domów i 490 mieszkańców[11].

17 maja 1781 r. Jan Filip Voigt podpalił zabudowania przykościelne w celu zdobycia zgromadzonych tam kosztowności[12]. Spłonęła wówczas gotycka fara pw. Św. Bartłomieja, ratusz i większa część zabudowy miasta[6]. Planowano wówczas przeniesienie miasta do pobliskiej osady Rudzki Most (obecnie dzielnica miasta) lecz mieszkańcy postanowili pozostać na dawnym miejscu[7].

Po pożarze miasto zostało w ciągu kilku lat odbudowane[12], a następnie weszło w stadium szybkiego rozwoju. W 1804 roku Tuchola liczyła już 1251 osób oraz była liczącym się centrum wytwórstwa tkackiego. W czasie wojen napoleońskich w latach 1806/1807 miasto leżało na drodze przemarszu wojsk francuskich i kwaterowały w nim oddziały francuskie, polskie, pruskie i rosyjskie. W XIX wieku następował dalszy wzrost liczby ludności (2582 w 1865 roku, 3048 w 1903 roku), a w 1875 utworzono ponownie powiat tucholski[11]. W 1914 w Tucholi założony został niemiecki obóz jeniecki, w którym przebywali głownie jeńcy rosyjscy i rumuńscy ale także francuscy, angielscy i włoscy. Obóz ten był używany później przez Polaków jako obóz dla internowanych w Polsce żołnierzy ukraińskich, oraz radzieckich jeńców z wojny polsko-radzieckiej. W 1922 obóz został zlikwidowany, a rok później jego pozostałości rozebrano[13].

Zgodnie z ustaleniami traktatu wersalskiego Prusy Zachodnie, a co za tym idzie również Tuchola, zostały zwrócone Polsce i 29 stycznia 1920 roku do miasta wkroczyło Wojsko Polskie oraz przywrócono polską administrację. W 1926 roku utworzono tu sąd, który istniał jako samodzielny aż do końca 2012 roku[14]. W okresie międzywojennym następował dalszy rozwój gospodarczy i ludnościowy miasta – liczba ludności wzrosła o blisko 20% i w 1938 roku Tucholę zamieszkiwało 5813 osób[15].

Od 2 września 1939 do 15 lutego 1945 miasto znajdowało się pod okupacją niemiecką, podczas której nie poniosło większych strat materialnych. Tuchola była jednak sceną masowych rozstrzeliwań ludności polskiej – w dniach 24 października – 10 listopada 1939 w Rudzkim Moście żołnierze Wehrmachtu i członkowie Selbstschutzu rozstrzelali 325 Polaków – głównie przedstawicieli lokalnej inteligencji, ziemiaństwa i działaczy niepodległościowych[15].

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. bydgoskiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Pierwotny układ urbanistyczny – krzyżujące się prostopadle uliczki i duży rynek pośrodku czytelny jest do dnia dzisiejszego. Zabudowa miejska wraz z przylegającym od zachodu zamkiem komturskim wpisana została w owalny pierścień murów miejskich wzniesionych w XIV wieku. Kamienno – ceglany mur wzmocniony był 15 basztami i posiadał trzy bramy: Świecką, Chojnicką oraz Zieloną. Do zamku, który składał się z 3 części: zamku niskiego (podzamcza), zamku średniego (przedzamcza) i zamku wysokiego prowadziła brama i furta zamkowa. Na zachód od zamku zlokalizowane było zamkowe gospodarstwo „Kaltenberg” (Kałdowo). Nad miastem górowała bryła gotyckiej fary pw. Św. Bartłomieja.

W wyniku licznych wojen i wielkiego pożaru miasta w 1781 roku średniowieczna i nowożytna zabudowa uległa znacznemu zniszczeniu. Mieszkańcy rozebrali dawne budynki i mury miejskie, a materiał rozbiórkowy posłużył do wzniesienia nowych domów. Do dzisiaj zachowały się we fragmentach mury miejskie i zamkowe oraz nieliczne piwnice gotyckie.

W nazwach niektórych ulic miejscowa tradycja zachowała ich dawne znaczenie (np. Starofarna, Staromiejska, Rzeźnicka, Studzienna, Rycerska).

Kościół pw. św. Jakuba Apostoła
Kościół pw. Bożego Ciała

Obecnie na terenie Tucholi znajduje się 6 zabytków architektury[16]:

Ponadto ze starszej zabudowy zachowały się:

  • dworzec kolejowy z 1883
  • 2 domy pracowników kolejowych z początku XX w.
  • budynek gospodarczy przy dworcu kolejowym z początku XX w.
  • pozostałości zamku krzyżackiego z XIV w. w przyziemiu starostwa
  • kościół parafialny pw. Bożego Ciała z 1935-1939
  • dawny młyn zamkowy
  • zabudowa z XIX i XX w.
  • plebania z końca XIX w.
  • kapliczka szpitalna z 1902
  • kapliczka z 2 poł XIX w.
  • kapliczka z 1889
  • sąd z początku XX w., przebudowany
  • Technikum Leśne z 1875
  • szkoła z 1876
  • poczta z początku XX w.
  • magazyn zbożowy z początku XX w.
  • dom młynarza z XIX/XX w.
  • dom młynarza z początku XX w.

Osiedla Tucholi[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice/Osiedla

  • Centrum
os. Ligi Ochrony Przyrody
os. Warszawska
os. Nowa Cegielniana
os. Stara Cegielniana
os. Kościuszki
os. Mickiewicza
os. Kopernika
os. Leśne
os. Nad Kiczą
os. Piastowska
os. Pocztowa
os. Rudzki Most I
os. Rudzki Most II
os. Piszczek
os. Międzylesie
os. Miejski Rów
os. Plaskosz

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Siedziba rady powiatu

Burmistrzowie Tucholi od 1994 roku:

Przewodniczący Rady Miejskiej w Tucholi od 1994 roku:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby Sportowe:

  • TPS TUCHOLANIN - piłka siatkowa,
  • MLKS Tucholanka - piłka nożna, kręgle klasyczne, lekkoatletyka
  • TKP Tucholski Klub Piłkarski - piłka nożna,
  • UNITAS Tuchola - piłka siatkowa

Szkolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Tucholę przebiegają następujące drogi wojewódzkie :

Niedaleko, w Świeciu nad Wisłą krzyżują się ważne drogi krajowe: 91 oraz 5.

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przez Tucholę przechodzą dwie linie kolejowe: Linia kolejowa nr 208 (DziałdowoChojnice) oraz nieczynna linia 241 (Tuchola – Koronowo). Ze stacji kolejowej w Tucholi odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce :

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Cztery parafie rzymskokatolickie - Parafia św. Bartłomieja Apostoła, Bożego Ciała, św. Jakuba Apostoła, Opatrzności Bożej - w dekanacie tucholskim. Miejscowy Chrześcijański Zbór Świadków Jehowy posiada w Tucholi Salę Królestwa[17].

Miasta i gminy partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Sławni tucholanie[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Dwa miecze – legendarne „nagie miecze”, które Wielki Mistrz Krzyżacki Ulrich von Jungingen podarował pod Grunwaldem Królowi Polskiemu Władysławowi Jagielle pochodziły z Tucholi. Komtur Tucholski Heinrich von Schwelborn zawsze woził przed sobą dwa miecze na znak swego rzekomego męstwa. Zabrakło mu go jednak pod Grunwaldem gdzie uciekł z pola walki. Zginął haniebnie dogoniony przez pogoń i ścięty przez harcowników w miejscowości Falknowo koło Susza[19].

„Michałko” i „Potop" – swoje miejsce w historii znalazł też bohater znany jako Michałko, o którym w 1657 roku pisano: „W tym czasie Szwedów w Prusach nikt nie niepokoił z wyjątkiem pewnego Michałka, syna chłopa pruskiego, który u Szwedów najpierw służył jako żołnierz i kapral, a później więziony był w klasztorze w Pelplinie. Zorganizował on po ucieczce duży oddział chłopski, który zaczął zdobywać na Szwedach pokaźne łupy. Ponieważ znał on bardzo dobrze wszystkie drogi i ścieżki leśne, wracał zawsze bezpiecznie do Tucholi, Chojnic lub Człuchowa. Patrolował ze swymi chłopami okolice, wyrządzając wiele szkód i uprowadzając wielu Szwedów. Pojawiał się zazwyczaj nagle tam, gdzie się go najmniej spodziewano, po czym natychmiast uchodził.”

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Rocznik demograficzny 2011 (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). [dostęp 9.04.2012]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-23)].
  2. Miasta polskie w tysiącleciu, t. 1. Wrocław-Warszawa Kraków Zakład Narodowy imienia Ossolińskich 1965, s. 349-350
  3. Gmina Tuchola - podstawowe dane: Liczba stałych mieszkańców
  4. Portal Borów Tucholskich http://borytucholskie.pl/polozenie
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Karol Górski: Tuchola – zarys monograficzny. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1962, s. 47-58, seria: Prace popularnonaukowe.
  6. 6,0 6,1 Karol Hempel: Monografia Wielkiego Pomorza i Gdyni. Toruń-Lwów: "Polska Niepodległa", 1939, s. 143.
  7. 7,0 7,1 7,2 Tuchola przed wiekami. [dostęp 2010-01-03].
  8. Max Perlbach: Pommerellisches Urkundenbuch. Danzig: 1882, s. 380.
  9. Romuald Frydrychowicz: Geschichte der Stadt, der Komthurei und Starostei Tuchel. Berlin: 1879, s. 11-29.
  10. Romuald Frydrychowicz: Geschichte der Stadt, der Komthurei und Starostei Tuchel. Berlin: 1879, s. 30-45.
  11. 11,0 11,1 Jerzy Wojtowicz: Tuchola – zarys monograficzny. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1962, s. 59-75, seria: Prace popularnonaukowe.
  12. 12,0 12,1 Romuald Frydrychowicz: Geschichte der Stadt, der Komthurei und Starostei Tuchel. Berlin: 1879, s. 45-60.
  13. Zbigniew Karpus, Waldemar Rezmer: Tuchola /1914-1923/. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1997, seria: Obozy jeńców i internowanych na ziemiach polskich 1914-1924. ISBN 83-231-0847-1.
  14. Halina Gut "Bez tucholskiego sądu - co to dla nas oznacza?" Tygodnik Tucholski nr 43/2012
  15. 15,0 15,1 Janusz Wierzba: Tuchola – zarys monograficzny. Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 1962, s. 77-108, seria: Prace popularnonaukowe.
  16. Zabytki architektury. [dostęp 2010-01-03].
  17. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.
  18. Tuchola i Kudowa-Zdrój zostały miastami partnerskimi. [dostęp 3.07.2012].
  19. Adam Paluśkiewicz: Dwa miecze czyli tucholskie zapiski Jana Długosza. Tuchola: 2004. ISBN 83-919423-0-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]