Ciechocinek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy współczesnej gminy miejskiej. Zobacz też: gmina Ciechocinek – dawna gmina wiejska.
Ciechocinek
Herb
Herb Ciechocinka
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat aleksandrowski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1916
Burmistrz Leszek Mirosław Dzierżewicz
Powierzchnia 15,26 km²
Wysokość 46 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

10 880[1]
713 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 54
Kod pocztowy 87-720
Tablice rejestracyjne CAL
Położenie na mapie powiatu aleksandrowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu aleksandrowskiego
Ciechocinek
Ciechocinek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ciechocinek
Ciechocinek
Ziemia 52°52′41″N 18°46′54″E/52,878056 18,781667
TERC
(TERYT)
6040601021
Urząd miejski
ul. Kopernika 19
87-720 Ciechocinek
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Ciechocinek w Wikisłowniku
Strona internetowa

Ciechocinekmiasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, leży na Kujawach, w powiecie aleksandrowskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego. Miasto położone jest w Kotlinie Toruńskiej, w szerokiej dolinie Wisły, na lewym brzegu rzeki.

Ciechocinek jest miastem o charakterze uzdrowiskowym. W mieście praktycznie nie ma przemysłu, znajdują się tu m.in. szpitale uzdrowiskowe, sanatoria, prewentorium, ośrodki wypoczynkowe (wczasowo-turystyczne), zakłady przyrodolecznicze, pijalnia wód mineralnych, hotele, restauracje, warzelnia soli. Część uzdrowiskowa bogata jest w zieleń parków, skwerów, kwietników i dywanów kwiatowych. Co roku przyjeżdża wielu kuracjuszy i turystów (52 tys. w 1980 r., 85 tys. w 1987 r.). Podstawą rozwoju są wody lecznicze: chlorkowo-sodowe, bromkowe, jodkowe, żelaziste, borowe, które pochodzą z licznych na tym terenie źródeł solankowych. Leczy się tutaj choroby narządów ruchu, reumatyczne, ortopedyczno-urazowe, kobiece, układu oddechowego, nerwowego i krążenia. W tym celu stosuje się wiele zabiegów m.in. kąpiele solankowe, jodobromowe, siarkowe, zawijania borowinowe, balneoterapie (fizykoterapia, inhalacja, irygacja, klimatoterapia, kuracja pitna), gimnastykę i masaże.

W północnej części uzdrowiska znajduje się Park Zdrojowy, założony w 1875 – 1876 roku w stylu krajobrazowym z licznymi gatunkami drzew i krzewów (także egzotycznymi) jego projektantem i twórcą był Hipolit Cybulski. W parku rosną m.in. kłęk kanadyjski, korkowiec amurski, miłorząb dwuklapowy. Ciechocinek posiada również oryginalny rezerwat florystyczny – stanowisko słonorośli (m.in. soliród zielny, mlecznik nadmorski, aster solny) ujęte od 1962 roku w 1,88 ha rezerwatu Ciechocinek w pobliżu tężni III.

W okolicach Ciechocinka ze względu na potrzebę ochrony jego specyficznego mikroklimatu stworzono obszar chronionego krajobrazu Niziny Ciechocińskiej o powierzchni 36814 ha.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2009[2] Ciechocinek ma obszar 15,26 km², w tym:

  • użytki rolne: 50%
  • użytki leśne: 10%

Miasto stanowi 3,22% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Aleksandrów Kujawski, Czernikowo, Obrowo, Raciążek.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 31 grudnia 2011[3]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 10 880 100 5968 54,85 4912 45,15
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
713 391,1 321,9

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pochodznie nazwy miejscowości nie jest jednoznaczne. Istnieje kilka teorii na ten temat[4]:

  • Pierwsza wywodzi je od słowiańskiego imienia założyciela lub właściciela Ciechoty,
  • Druga od zdrobnienia nazwy starej wsi Ciechocin leżącej nad rzeką Drwęcą, której mieszkacy mieli się podobno osiedlić się na terenie obecnego uzdrowiska i nazwali swoje nowe osiedle od zdrobnienia rodzinnej wsi,
  • Istnieje również lokalna legenda o Ciechu i Cinie - zakochanych, którzy mieli dać nazwę miejscowości podobnie jak w przypadku warszawskiej legendy o Warsie i Sawie.

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1379 roku (Ciechocino). Nazwa Ciechocinek po raz pierwszy pojawiła się w 1520 roku[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od średniowiecza do rozbiorów Polski[edytuj | edytuj kod]

Na obszarze dzisiejszego Ciechocinka istniała niegdyś osada i gród kasztelański Słońsk, po raz pierwszy wymieniony w falsyfikacie mogileńskim z 1065 roku. Zakłada się, że początki Słońska jako prasłowiańskiego opola mogą sięgać VIII-IX wieku, a parafii słońskiej – wieków X-XI. Kasztelania słońska obejmowała tereny położone na prawym brzegu Wisły. Książę Konrad I mazowiecki utrzymywał w Słońsku warzelnie soli. Przypuszcza się, że duże powodzie XIII wieku, które niszczyły nisko położone części Płocka i Torunia przyczyniły się do zniszczenia Słońska[6].

Właścicielami Ciechocinka byli[7]:

Istnienie folwarku w Ciechocinku jest poświadczone od roku 1670. Wcześniej Ciechocinek to mała osada bez folwarku[8]. Napływ osadników holenderskich na przełomie XVI i XVII wieku oraz przejście wsi w ręce Niemojewskich[9] stały się dla Ciechocinka i okolic ważnym momentem rozwoju – osuszano bagna, karczowano lasy, odwadniano zalewane tereny, zasiedlano nieużytki[10].

XVIII wiek to czas powiększania się Ciechocinka – dane z roku 1779 mówią o 50 mieszkańcach Słońska oraz 105 mieszkańcach Ciechocinka z Rozkoszem[11].

Pod obcą władzą – czasy rozbiorowe[edytuj | edytuj kod]

Po I rozbiorze, kiedy Austria zagarnęła żupy solne w Wieliczce i Bochni, podjęto poszukiwania nadających się do eksploatacji źródeł solanki i największe odkryto właśnie w Ciechocinku. Na mocy „ustawy solnej” z 5 marca 1791 zamierzano wybudować warzelnię soli, lecz późniejsze burzliwe wydarzenia nie sprzyjały realizacji projektu. Do rozbiorów Ciechocinek był w województwie inowrocławskim. Po 23 stycznia 1793 r. jako osada w powiecie radziejowskim znalazł się pod zaborem pruskim[12], w latach 1807-1815 był w departamencie bydgoskim Księstwa Warszawskiego[13], a później na mocy Ustawy Konstytucyjnej Królestwa Polskiego z 27 czerwca 1815 włączony do województwa mazowieckiego Królestwa Polskiego pozostając w powiecie radziejowskim obwodu kujawskiego[14].

Po śmierci w 1810 roku ostatniego z Niemojewskich – Ksawerego – lokalne dobra przeszły w ręce jego córkom – Barbarze i Ksawerze. Barbara wyszła za mąż za Józefa Zawadzkiego[15], a ten w 1823 sprzedał dwie włóki ziemi ze źródłami solankowymi Konstantemu Wolickiemu. Dwa lata później Wolicki przekazał nabyty majątek bezinteresownie Skarbowi Królestwa Polskiego. Na mocy kontraktu z 10 czerwca 1825 przejął na siebie obowiązek wybudowania na koszt Skarbu Królestwa warzelni soli. Zgodnie z treścią ukazu cara Mikołaja I z 10 października 1827 roku Skarb Królestwa wykupił od Józefa Zawadzkiego dobra ciechocińskie[16]. Stało się tak dzięki intensywnym staraniom Stanisława Staszica i Ksawerego Druckiego-Lubeckiego. Pod tężnie, warzelnię i plantacje cierni wykupiono obszary należące do Słońska i Wołuszewa. W latach 1824-1829 wybudowano tężnie I i II, natomiast w 1830 roku ukończono budowę warzelni. Z lat 1828-1829 pochodzi też pierwsza wzmianka o leczniczym działaniu tutejszych źródeł – przebywały tu dzieci Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego oraz rodzina Ludwika Platera. Te pierwsze odnotowane kąpiele miały się odbywać w starej oberży folwarcznej ulokowanej przy obecnej ulicy Józefa Bema 32. Nowym inwestycjom towarzyszył napływ mieszkańców. Statystyki za rok 1827 podają istnienie w Ciechocinku 10 domów zasiedlonych przez 91 osób, zaś w kolonii Ciechocinek 13 domów i odpowiednio 128 osób[17].

Wybuch powstania listopadowego przeszkodził w uruchomieniu warzelni. Wolicki, uznany za sprawą uczestnictwa w Powstaniu za zdrajcę, przeniósł się do Francji, więc pełną eksploatację zakładu rozpoczęto w 1832 r. po powołaniu Banku Polskiego na jego nowego komisarycznego zarządcę. Od 1836 roku solanki zaczęto komercyjnie wykorzystywać do celów leczniczych. W miejscowej austerii rządowej położonej w obecnym Parku Zdrojowym oraz karczmie na Starym Ciechocinku zainstalowano po cztery miedziane wanny – powstał zalążek zakładu leczniczego i do Ciechocinka zaczęli przybywać kuracjusze. Tę datę przyjmuje się za oficjalne narodziny uzdrowiska w Ciechocinku.

W latach 1837-1842 Ciechocinek włączono do powiatu włocławskiego guberni warszawskiej. Pozostawał w niej aż do roku 1866 kiedy to przeniesiono go do powiatu nieszawskiego tej samej guberni.

Dostępność do uzdrowiska wzrosła po uzyskaniu w 1867 r. połączenia kolejowego. W 1869 wybudowano pierwszy dworzec kolejowy. W związku z ułatwioną od tamtego czasu komunikacją Ciechocinek nazywano niekiedy „przedmieściem Warszawy”.

Pod koniec XIX wieku Ciechocinek był największym uzdrowiskiem w Królestwie, jednym z najmodniejszych na ziemiach polskich.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Z chwilą wybuchu I wojny światowej ogłoszono stan wojenny, a 3 sierpnia 1914 przejął władzę Tymczasowy Komitet Bezpieczeństwa Publicznego mający za przewodniczącego dra L. Lorentowicza. We wrześniu 1915 Ciechocinek został zajęty przez wojska niemieckie i austriackie. Decyzją z 23 marca 1916 osadę włączono do powiatu włocławskiego Generał-Gubernatorstwa warszawskiego. 11 listopada 1916 reskryptem szefa administracji Generał-Gubernatorstwa nadano zaś osadzie prawa miejskie. Miasto przybrało charakter wojskowego uzdrowiska i szpitala polowego zarazem, a lata wojny doprowadziły do dewastacji i rozkradzenia mienia.

II RP[edytuj | edytuj kod]

4 lutego 1919 dekret Rządu Polskiego „O zarządzie miejskim” potwierdził prawa miejskie dla Ciechocinka. W latach międzywojennych nastąpił dalszy rozwój i rozbudowa uzdrowiska, między innymi odwiercono pierwszą cieplicę. W 1939 r. miasto liczyło 5200 mieszkańców.

Okupacja niemiecka[edytuj | edytuj kod]

1 września 1939 zorganizowano w Ciechocinku Szpital Wojskowy nr 801 obliczony na 120 łóżek, który działał od rozpoczęcia działań wojennych aż do ewakuacji 8 i 9 września[18]. 12 września miasto zostało zajęte przez wojska brygady „Netze” Wehrmachtu pod dowództwem generała majora Eccarta Freiherra von Gablenza wspomagane przez oddziały operacyjne służby bezpieczeństwa Einsatzkommando I z Einsatzgruppe III. Tego samego dnia doszło w mieście do pierwszych aresztowań i zabójstw. Niemieckie oddziały zamordowały 20 rannych żołnierzy Armii „Pomorze” i opiekującą się nimi pielęgniarkę oraz trzech przypadkowo wybranych w mieście cywili[19]. Do 26 września władza w mieście należała do komendantury wojskowej. Za organizację niemieckiej administracji cywilnej odpowiedzialny był szef zarządu administracji cywilnej przy dowództwie 4 Armii Wehrmachtu, SS-Oberführer Fritz Hermann. Osoby, którym nadawano stanowiska, rekrutowały się z szeregów Selbstschutzu, na czele którego w mieście stał Gustaw Tober – podległy dowódcy na powiat SS-Sturmbannführerowi Leo Ostuf Patinie. Pierwszym burmistrzem okupowanego miasta został na kilka dni kowal ze Słońska – Fryderyk Elgert, a po nim – nauczyciel Otto Leschner, dyrektorem uzdrowiska zaś – Stefan Adam[20].

26 października na mocy decyzji Hitlera z 8 października Ciechocinek został wraz z całym powiatem nieszawskim włączony do rejencji inowrocławskiej Kraju Warty. 22 grudnia zmieniono nazwę miasta na Hermannsbad i uczyniono stolicą powiatu z władzami powiatowymi rezydującymi w Aleksandrowie Kujawskim. 1 czerwca 1940 rozpoczął się pierwszy sezon kuracyjny w Hermannsbad – z zabiegów mogli korzystać wyłącznie obywatele niemieccy. W II połowie 1940 roku nowym burmistrzem został dyrektor uzdrowiska Reichsdeutsch Willy Scholz. Po nim rządzili tu jeszcze Mohrlock i od roku 1943 – Lindenberg.

Równolegle do prowadzonych na terenie Ciechocinka akcji eksterminacji i wysiedleń zmierzających do utworzenia z uzdrowiska „wzorcowego niemieckiego miasta” otoczonego „odwiecznie niemieckimi wsiami osadników”[21] zawiązywały się lokalne grupy oporu, w których działalność zaangażowanych było ok. 100 osób. Najwcześniej, bo jeszcze w 1939 powstały lokalne agendy Komendy Obrońców Pokoju i Polskiej Organizacji Zbrojnej „Znak”, w kolejnym roku Kujawskiego Związku Polityczno-Literackiego i Narodowej Organizacji Wojskowej. Na przełomie 1940 i 1941 powstał rejon ZWZ-AK Ciechocinek, krypt. „Cerelis”, „N-0-115”. Od 1941 działały Organizacja Wojskowa Związek Jaszczurczy oraz Szare Szeregi. W 1942 zorganizowano Wojskową Służbę Kobiet[22].

Zamieszkujących w Ciechocinku ok. 700 Żydów zamknięto w getcie, część z nich wysiedlono w 1940 do Generalnego Gubernatorstwa, pozostałych wymordowano w obozie zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem[23]. Szacunkowe i niepełne obliczenia dotyczące natomiast polskich ofiar (grudzień 1945) zamykają się w liczbie 35[24]. Polacy byli pozbawieni mienia i sukcesywnie wysiedlani w głąb Rzeszy na roboty przymusowe. W ich miejsce sprowadzano ok. 1000 Niemców z krajów nadbałtyckich, Besarabii, Wołynia, Generalnego Gubernatorstwa oraz z obszaru samej Rzeszy[25].

Wraz z postępującymi klęskami wojsk niemieckich miasto z uzdrowiska przemieniało się w wojskowy szpital, a okres niemieckiej ewakuacji przypłaciło dewastacją i grabieżą mienia. Niemcy opuścili Ciechocinek między 18 a 20 stycznia 1945. 19 stycznia podpalili magazyny żywnościowe w warzelni soli, dworcu kolejowym, budynku przy dworcu oraz Łazienki nr 2, „Świteziankę” i „Warszawiankę”. 21 stycznia do miasta wkroczyły jednostki Armii Czerwonej. Miasto po raz kolejny doznało spustoszeń, grabieży i dewastacji.

Czasy po wyzwoleniu – PRL[edytuj | edytuj kod]

Po wkroczeniu Sowietów władzę przejęła radziecka Komenda Miasta z porucznikiem Mordowcewem jako jej przewodniczącym. Utworzono punkt zborny dla powracających przymusowych robotników oraz jeńców wojennych, wśród których przeważali właśnie Sowieci. Punkt istniał do 25 lipca 1945, ale Sowieci zatrzymali niektóre obiekty do marca 1946, a wojskowi zarządzali poniemieckimi majątkami aż do 1950 roku.

Część zasiedlających okolice Niemców nie ewakuowała się przed inwazją sowiecką – zostali oni skierowani do prac przymusowych, a następnie skoncentrowani w obozie w Potulicach, gdzie wielu z nich nie doczekawszy się przesiedlenia poniosło śmierć.

Po odzyskaniu niepodległości Ciechocinek wszedł w obszar powiatu nieszawskiego od 1948 roku decyzją Rady Ministrów[26] przemianowanego na aleksandrowski, wchodzącego w skład województwa pomorskiego. W latach 1950–1975 r. Ciechocinek był w województwie bydgoskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa włocławskiego. Statystyki za rok 1946 podawały liczbę 4130 mieszkańców Ciechocinka.

7 lutego 1945 wybrano Radę Miejską. Pierwszym powojennym burmistrzem został działacz PPS Adam Drużyński, zaś przewodniczącym Miejskiej Rady Narodowej inny członek PPS – Beniamin Kościelecki. Później coraz wyraźniej zaznaczała się dominacja PPR.

Pierwszy powojenny sezon kuracyjny rozpoczął się 20 maja 1945 a zamknął 31 października. Dyrektorem Państwowego Zakładu Zdrojowego został Jan Hajduk, a lekarzem uzdrowiskowym – Bolesław Janczewski. Reaktywowano Komisję Zdrojową (rozwiązaną w 1967, kiedy to jej funkcje przejęło miasto i PPUC). Z zabiegów skorzystało 2600 osób. Miasto dysponowało 2425 łóżkami w 62 obiektach.

Od 1954 roku pozostawano przy nazwie Przedsiębiorstwo Państwowe Uzdrowisko Ciechocinek. Od roku 1955 datuje się boom budownictwa sanatoryjnego – do roku 1989 zbudowano 5 szpitali uzdrowiskowych, 21 sanatoriów, 1 prewentorium, 1 dom wczasów leczniczych.

W 1974 roku miasto podłączono do sieci gazowej.

III RP[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wolne wybory samorządowe 27 maja 1990 przyniosły zwycięstwo Komitetowi Obywatelskiemu „Solidarność”. Przewodniczącą Rady Miejskiej została lekarz Maria Wronka a burmistrzem – Andrzej Soborski.

Powodzie w Ciechocinku[edytuj | edytuj kod]

Powodzie nawiedzające Ciechocinek stanowiły przez wieki ważną przeszkodę w jego egzystencji i rozbudowie. Dla przeciwdziałania skutkom powodzi i celem umożliwienia dalszych inwestycji usypano w 1872 roku pierwszy w Ciechocinku wał przeciwpowodziowy długości 6500 m. Drugi i trzeci usypano od strony Bruków Wołuszewskich na długość po 550 m każdy. Czwarty, pełniący funkcję wału wewnętrznego, powstał od strony ul. Warzelnianej w 1896 roku. Jednak niedopatrzenia przy budowie i eksploatacji spowodowały, że wały nie spełniły swojego zadania podczas powodzi w latach 1888, 1889, 1891.

Katastrofalna powódź 1924 roku zniszczyła m.in. parter budynku Siedmioklasowej Szkoły Powszechnej przy ówczesnej ul. Toruńskiej. Spowodowała znaczące straty w urządzeniach leczniczych i zniweczyła wiele inwestycji z lat 1919-1924. W latach 1924-1925 odremontowano, podniesiono i poszerzono wał ochronny oraz przeprowadzono wielką akcję melioracyjną terenów Ciechocinka według projektów prof. Nadolskiego oraz prof. K. Milicera.

W latach 1963-1970 wybudowano Elektrownię Wodną we Włocławku. Pełni ona również funkcję zbiornika retencyjnego chroniącego Ciechocinek przed powodziami. Jej trwająca powyżej 10 lat samodzielna, niezgodna z pierwotnymi założeniami eksploatacja i porzucenie planów kaskadyzacji dolnego biegu Wisły wraz z odwlekającą się w czasie realizacją budowy stopnia wodnego w Nieszawie stwarzają obecnie narastające z czasem ryzyko nagłej katastrofy.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Drogi przebiegające przez teren miasta lub znajdujące się w jego pobliżu:

W miejscowości Odolion znajduje się węzeł drogowy "Ciechocinek" umożliwiający zjazd z Autostrady A1 na Ciechocinek i Aleksandrów Kujawski.

Komunikację autobusową w Ciechocinku i okolicach zapewnia przedsiębiorstwo Kujawsko-Pomorski Transport Samochodowy. Można spotkać tutaj także autobusy PKS Warszawa, PKS Bydgoszcz, PKS Konin, PKS Kalisz, PKS Łódź, PKS Płock, PKS Łęczyca, PKS Wschód i in. Miasto posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Włocławkiem, Toruniem, Bydgoszczą, Warszawą, Lublinem, Łodzią, Gdańskiem, Płockiem, Kaliszem, Koninem oraz ze stacją kolejową w Aleksandrowie Kujawskim.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Stacja kolejowa znajdująca się w mieście jest ostatnią stacją linii Aleksandrów Kujawski – Ciechocinek. Ruch pociągów pasażerskich został wstrzymany w grudniu 2011 r. Obecnie przywróciła go firma Arriva.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ciechocinek
Widok na tężnię numer III
Widok na tężnię numer III
Warzelnia soli w Ciechocinku, zabytek ID 600937
Pijalnia wód mineralnych w Ciechocinku, zabytek ID 600927

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2011 r.
  2. Ireneusz Budzyński: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507. (pol.)
  3. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2011 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-12. ISSN 1734-6118. (pol.)
  4. "Uzdrowisko Ciechocinek", Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1983, ISBN 83-217-2385-3, str. 54-55
  5. S.Librowski Inwentarz realny dokumentów archiwum diecezjalnego we Włocławku. Lata 1232-1550., tom 1, Włocławek 1994, dok. 190, s. 107-108.
  6. B. Ziółkowski Zarys dziejów Ciechocinka, Ciechocinek. Dzieje uzdrowiska. pod red. S. Kubiaka, Włocławek 2001, s. 18-20.
  7. B.Ziółkowski Zarys dziejów Ciechocinka s. 21-23.
  8. A. Walczak Studium historyczno-urbanistyczne i konserwatorskie oraz ustalenia konserwatorskie do planu miejscowego zagospodarowania przestrzennego miasta., Toruń 1955, s. 29.
  9. M.Raczyński Materiały do historii Ciechocinka od zapoczątkowania budowy warzelników soli do wybuchu wielkiej wojny., Warszawa 1935, s. 8, 20, 24, 26, 420.
  10. A. Walczak Studium... s. 28.
  11. S. Chodyński Słońsk, s. 192.
  12. S.Cackowski Miasta dobrzyńskie i kujawskie w końcu XVIII i na początku XIX wieku (1793-1807), Włocławek 1993, s.99-100.
  13. Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego tom 1, Warszawa 1810, s. 24.
  14. Dziennik Praw Królestwa Polskiego tom 1, Warszawa 1816, s. 56.
  15. M. Raczyński Materiały do historii...s. 41-42.
  16. W. Gerko Warzelnia soli w Ciechocinku i okolicy s. 93-95.
  17. K. Hewner Parafia... s. 10, 43.
  18. D. Iwanowska-Jeske Ciechocinek w okresie okupacji s. 85; Zdrój Ciechociński 1994, 4, s. 4.
  19. . Okręgowa Komisja Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Bydgoszczy, akta podręczne, Aleksandrów Kujawski, sygn. Ds. 59/69; J. Zieliński Z przeszłości... s. 1 63.
  20. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Regierungsbezirk Hohensalza 1939-1945, sygn. 2; B. Ziółkowski Władze i społeczeństwo niemieckie na Kujawach wschodnich podczas okupacji niemieckiej Toruń 2005, s. 95.
  21. APW, AmC, sygn. 30, sygn. 31, sygn. 41, k. 31-37.
  22. Fundacja Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Polek, Inspektorat Włocławek, teczki osobowe: J. Duszyński, Z. Stankiewicz, H. Szczepańska, H. Wojdyłło, T. Zalewski; B. Ziółkowski Kobiety – żołnierze Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej Inspektoratu Włocławek Toruń 2003, s. 79, 91-92, 100-101; B.Ziółkowski Geneza i początki konspiracji we Włocławku i na terenie Kujaw wschodnich w latach 1939-1940 Ziemia Kujawska, 2003, t. XVI, s. 151-152.
  23. B. Ziółkowski Ciechocinek. Dzieje... s. 431.
  24. B. Ziółkowski Zarys dziejów... s. 57.
  25. W. Jastrzębski Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy 1939-1945 Poznań 1968, s. 63, 96, 98, 104.
  26. Dz.U. RP, 1948, Nr 12, poz. 97.
  27. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons