Brodnica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Brodnica.
Brodnica
Herb
Herb Brodnicy
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat brodnicki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1298
Burmistrz Jarosław Radacz
Powierzchnia 23,15 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

27 731 Red Arrow Down.svg [1]
1 245,7 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 87-300 do 87-302
Tablice rejestracyjne CBR
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Brodnica
Brodnica
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brodnica
Brodnica
Ziemia 53°15′N 19°24′E/53,250000 19,400000Na mapach: 53°15′N 19°24′E/53,250000 19,400000
TERC
(TERYT)
6040602011
Urząd miejski
ul. Kamionka 23
87-300 Brodnica
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Brodnica w Wikisłowniku
Strona internetowa
Miasto od zachodu w latach 1738-1745 na rysunku Georga Friedricha Steinera
Duży Rynek z widokiem na ratusz
Spichlerz z XVII wieku przy ulicy św. Jakuba 1
Brodnica - rzeka Drwęca
Brodnica - jezioro Niskie Brodno
Chorągiew komturstwa i miasta Brodnicy

Brodnica (wymowa i (niem. Strasburg in Westpreußen, Strasburg an der Drewenz) – miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie brodnickim obecnie położone po obu stronach rzeki Drwęcy. Historyczne centrum miasta leży na prawym (zachodnim) brzegu rzeki, w ziemi chełmińskiej. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Według danych z 2010 miasto miało 27 731 mieszkańców.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2006[2] Brodnica ma obszar 23,15 km², w tym:

  • użytki rolne: 38%
  • użytki leśne: 8%

Miasto stanowi 2,2% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[3]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 32 588 100 17 449 52,3 15 139 47,7
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1205,1 630,6 574,5

W 2008 roku miasto Brodnica liczyło 28 837 mieszkańców[4], w ciągu dwóch lat ich liczba spadła o 1106 do stanu 27 731 w roku 2010[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy zapis dotyczący spalenia grodu Straisberg przez Jaćwingów odnotowany został w kronice Piotra z Dusburga w 1263. Drugi zapis o ataku Litwinów na osadę Brodnicę pochodzi z 1298. Zdaniem historyków pierwsza wzmianka dotyczy raczej strażnicy zakonnej nad jeziorem Strażym, a druga umocnień w rejonie Żmijewa, zatem niekoniecznie muszą odnosić się do osad na terenie dzisiejszego miasta. Ziemie na lewym brzegu Drwęcy, ziemia michałowska, stała się własnością zakonu krzyżackiego w 1303 (książę kujawski Leszek oddał ziemie michałowskie Krzyżakom w zastaw za uzyskaną pożyczkę, Krzyżacy ostatecznie wykupili je od książąt kujawskich w 1317). Budowa zamku w Brodnicy rozpoczęła się w 1305.

Prawa miejskie Brodnica uzyskała na prawach chełmińskich. Pierwszy zapis dotyczący miasta Brodnicy pochodzi z 1298, pod datą 29 IX kronikarz krzyżacki Piotr z Dusburga zanotował, iż oddział 140 Litwinów zaatakował osadę Brodnica. Natomiast pierwsza wzmianka dotycząca budowy kościoła św. Katarzyny pochodzi z 1310. Po raz pierwszy jako "civitas" - a więc miasto, lokowane na prawie niemieckim - Brodnica była wzmiankowana w 1317. W 1320 rozpoczęto budowę podwójnego pasa murów otaczających miasto, realizacja ich została zakończona wraz z budową głównych bram miejskich: Mazurskiej i Chełmińskiej (zwanej również Kamienną), w 1370. Najprawdopodobniej w 1305 rozpoczęto budowę zamku krzyżackiego, pierwszą fazę budowy zamku zakończono około 1339. Trzy dni przed Małgorzatą [tj. 13 lipca] 1388 r. (...) był tak duży deszcz na obszarze Prus, że na skutek powodzi min. w Brodnicy zostały zniszczone młyny[5]. W 1415 budowniczy Mikołaj Fellenstein dokonał przebudowy fortyfikacji zamku. Początkowo władzę w mieście sprawował wójt. Około 1343 powołana została rada miejska wraz z burmistrzem. Rozwój miasta był pomyślny. W 1380 zbudowano szpital i kościół św. Ducha w pobliżu bramy Grudziądzkiej. Pod koniec wieku ratusz, częściowo rozebrany w 1868, którego pozostałości przy trójkątnym rynku zachowały się do dzisiaj.

Information icon.svg Osobny artykuł: Rozejm pod Brodnicą 1414.

W 1466 wraz z Prusami Królewskimi weszła w skład Polski. W 1481r. starostwo brodnickie od Kazimierza Jagielończyka za 4500 guldenów otrzymał Franciszek Gliwicz szlachcic małopolski herbu Starykoń. Miasto zostało zniszczone podczas pożarów w 1553 i 1661. Od 1772 Brodnica leżała w granicach Prus, w latach 1806-1815 należała do Księstwa Warszawskiego, następnie znów do Prus i (od 1817) Prus Zachodnich. Do Polski powróciła po okresie zaborów w 1920 na mocy traktatu wersalskiego. We wrześniu 1921 miasto liczyło 11 903 mieszkańców[6].

Information icon.svg Osobny artykuł: Bitwa pod Brodnicą.

We wrześniu 1939 Brodnica znalazła się pod okupacją niemiecką. Miesiąc później miasto wraz z całym powiatem zostały wcielone do Rzeszy jako część rejencji kwidzyńskiej Okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie. Lucyna Langer szacuje, iż w latach 1939-1945 Niemcy zamordowali ok. 650 mieszkańców powiatu brodnickiego, przy czym 1/5 ofiar miała pochodzić z samej Brodnicy. Stefan Bilski oceniał z kolei liczbę zamordowanych na ok. 1000[7]. Najwięcej ofiar pochłonęła tzw. akcja politycznego oczyszczania terytorium przeprowadzona jesienią 1939. Niemcy aresztowali wówczas ok. 450-500 mieszkańców Brodnicy i okolicznych miejscowości. Większość z nich została następnie rozstrzelana lesie koło majątku Birkenek (Brzezinki) w gminie Zbiczno[8].

Information icon.svg Osobny artykuł: Egzekucje w lesie Birkenek.

Okupację niemiecką zakończyła ofensywa Armii Czerwonej, której oddziały zajęły Brodnicę w dniu 23 stycznia 1945. Żołnierze sowieccy dopuścili się w mieście szeregu rabunków i zniszczeń. Wiosną 1945 z miasta i powiatu aresztowano, a następnie deportowano do łagrów blisko 700 osób – w tym licznych Polaków zmuszonych do podpisania volkslisty oraz zatrzymanych przez NKWD przedstawicieli inteligencji[9].

Starostowie Brodnicy w I RP[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • gotycki kościół św. Katarzyny budowany od ok. 1285, budowa prezbiterium ukończona w 1320, do ok. 1370 budowa korpusu nawowego i zasklepienie wnętrza; z zewnątrz wyróżnia się bogato opracowany architektonicznie wschodni szczyt prezbiterium; wewnątrz przy filarach figury 12 apostołów wykonane w XIV w. z drewna lipowego, wyposażenie wnętrza głównie barokowe i późnobarokowe, poza tym kilka gotyckich rzeźb (głowa św. Jana Chrzciciela na misie, grupy Ukrzyżowania)
  • ruiny zamku krzyżackiego z 1-2 ćwierci XIV w., rozbudowywanego w 4 ćw. XIV w. i 1415 i rozbieranego od 1785 do 1842 r.; zachowała się wysoka ośmioboczna wieża i dolne partie murów
  • fragment ratusza z końca XIV w.
  • na przedzamczu pałac Anny Wazówny z II połowy XVI wieku, przebudowywany w XVII w.
  • fragmenty średniowiecznych murów miejskich z XIV i XV w., w tym Brama Chełmińska i wieża Bramy Mazurskiej
  • spichlerze barokowe z XVII w.
  • barokowy zespół poreformacki: kościół NMP z lat 1752-61 i klasztor
  • dawny kościół ewangelicki z ok. 1850 r., wg proj. Stanisława Hebanowskiego (obecnie tzw. kościół szkolny)
  • Kościół św. Jerzego - obecnie nieistniejący
  • rynek miejski o nietypowym kształcie (często błędnie opisywany jako trójkątny, co wiąże się z Legendą o brodnickim rynku)
  • wieża ciśnień z roku 1905, w 2006 częściowo rozebrana
  • zdewastowana linia wąskotorowa do Ostrowitego

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Muzeum w Brodnicy zostało powołane do życia 29 marca 1973 roku jako Muzeum Regionalne w Brodnicy. Od 1989 r. nazwa placówki brzmi Muzeum w Brodnicy. Od początku jest placówką naukowo-oświatową realizującą zadania statutowe w ramach działów: archeologii, historii, etnografii i przyrody, obszarem działania jest szeroko rozumiany region brodnicki[10].

Oddziały brodnickiego muzeum:

  • Spichlerz, ul. Św. Jakuba 1
  • Piwnice zamkowe, ul. Zamkowa 1
  • Brama Chełmińska (galeria „Brama”), ul. Mały Rynek 4

Prywatne Muzeum pana Jacka Bielickiego, ul. Kamionka[11]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące wspólnoty wyznaniowe:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Największym obiektem przemysłowym na terenie Brodnicy są Zakłady Sprzętu Motoryzacyjnego Polmo, produkujące tłumiki i filtry do samochodów. Przemysł spożywczy reprezentuje Fabryka Żelatyny, mleczarnia Bromilk, Vobro i młyn. Miasto jest także ośrodkiem przemysłu odzieżowego - działają tu takie firmy jak Henri Llyod, VITO. Rozwija się przemysł drzewny, meblarski ("sits") i papierniczy (Wytwórnia Opakowań Kartonowych, Samindruk), znajdują się tu firmy takie jak Saminex, Seni. W mieście jest również firma z branży spożywczej DLS. Znajdują się również zakłady branży tworzyw sztucznych (Vorwerk, Cofresco), materiałów opatrunkowych (Seni) i przemysłu maszynowego.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Przez Brodnicę przebiega droga krajowa:

Miasto ma również połączenia drogowe z Sierpcem (droga wojewódzka nr 560), Jabłonowem Pomorskim (droga wojewódzka nr 543 od Szabdy) i Działdowem (droga wojewódzka nr 544).

Tranzyt[edytuj | edytuj kod]

Większość ruchu na osi wschód-zachód odbywa się drogą krajową nr 15 przez centrum miasta. Od września 2010 r. tzw. mała obwodnica, wraz z nową przeprawą mostową na Drwęcy, łączy drogę krajową nr 15 (ul. Sądowa) z drogą wojewódzką nr 560 (ul. Podgórna)[12].

Mosty[edytuj | edytuj kod]

Szeroka rzeka Drwęca, nad którą leży Brodnica, jest wciąż dużą barierą komunikacyjną. Budowane tu w przeszłości przeprawy mostowe były wielokrotnie niszczone przez powodzie oraz podczas wojen. Kilkadziesiąt lat po ostatniej z nich liczba przepraw i ich przepustowość jest wciąż niewystarczająca w stosunku do potrzeb rozwijającego się dynamicznie miasta. Obecnie w Brodnicy jest siedem mostów drogowych, dwa kolejowe oraz dwie kładki dla pieszych. Jeden most drogowy jest częścią tzw. małej obwodnicy miasta (Południowo-Zachodnia Trasa Przemysłowa)[12].

Władze miasta planują w przyszłości budowę kolejnego mostu w Michałowie oraz remont obecnie istniejących mostów[13].

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Brodnica (stacja kolejowa).

Z Brodnicy kursują pociągi do Grudziądza, Jabłonowa Pomorskiego, Bydgoszczy i Laskowic Pomorskich oraz od grudnia 2013 r. do Torunia.

Autobusy[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska w Brodnicy składa się z 9 linii (1, 2, 2BIS, 3, 3BIS, 4, 5, 6, 8). Obsługuje je PGK sp. z o.o.[14]

Ścieżki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

W Brodnicy w 2010 było zaledwie kilka km ścieżek rowerowych; obejmują one tylko trzy ulice miasta: Podgórną, Aleję Leśną oraz Aleję Józefa Piłsudskiego (Południowo-Zachodnią Trasę Przemysłową).

Media[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[15][edytuj | edytuj kod]

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 6
  • Przedszkole nr 8
  • Przedszkole nr 9
  • Przedszkole Niepubliczne

Zespoły szkół[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół nr 1 im. Karola Wojtyły - Jana Pawła II
  • Zespół Szkół nr 3 (specjalna)

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Henryka Sienkiewicza
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Polskich Olimpijczyków
  • Szkoła Podstawowa nr 4 im. 700-lecia Brodnicy
  • Szkoła Podstawowa nr 5 (specjalna)
  • Szkoła Podstawowa nr 7 przy Zespole Szkół nr 1 im. Karola Wojtyły-Jana Pawła II
  • Społeczna Szkoła Podstawowa (Organ prowadzący: Brodnickie Stowarzyszenie Oświatowe)

Szkoły muzyczne[edytuj | edytuj kod]

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 1 im. Władysława Jagiełły
  • Gimnazjum nr 2 przy Zespole Szkół nr 1 im. Karola Wojtyły-Jana Pawła II
  • Społeczne Gimnazjum (Organ prowadzący: Brodnickie Stowarzyszenie Oświatowe)

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • I Liceum Ogólnokształcące im. Filomatów Ziemi Michałowskiej
  • III Liceum Ogólnokształcące przy Zespole Szkół nr 1 im. Karola Wojtyły-Jana Pawła II
  • Zespół Szkół Rolniczych
  • Zespół Szkół Zawodowych
  • Technikum Ekonomiczne
  • Liceum Handlowe
  • Liceum Profilowane
  • Technikum Informatyczne
  • Technikum Budowlane
  • Technikum Mechaniczne
  • Technikum Logistyczne
  • Technikum Żywienia i Gospodarstwa Domowego

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna im. Ignacego Łyskowskiego w Brodnicy została powołania do życia w 1945 r. uchwałą Powiatowej Rady Narodowej jako Biblioteka Powiatowa[16]. Przez lata swojej działalności systematycznie powiększała swoje zbory i rozbudowywała swoje filie, których dziś jest IV:

  • Filia nr 1 ul.Wyspiańskiego 10A
  • Filia nr 2 ul.Graniczna 1A
  • Filia nr 3 ul. Wiejska 9
  • Filia nr 4 ul. Kazimierza Wielkiego 8 B

Zbiory biblioteczne są w pełni skomputeryzowane.

Biblioteka Pedagogiczna im. gen. bryg. prof. Elżbiety Zawackiej w Toruniu Filia w Brodnicy na ul. Matejki 5[17] (tel. 56 498-71-70)

Sport[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa w chwili obecnej wiele klubów i towarzystw sportowych m.in.:

W Brodnicy czynne są różnego rodzaju obiekty sportowe zarówno kryte jak i otwarte. Funkcję reprezentacyjną pełni niedawno oddana do użytku hala widowiskowo-sportowa „Księżniczka”, obiekt może pomieścić 650 widzów na trybunach i dodatkowo kilkaset na placu boiska[19]. Miasto posiada także dwa stadiony lekkoatletyczne wraz z boiskami do piłki nożnej, jeden należący do OSiR-u i drugi nowszy obiekt z nawierzchnią tartanową przy Zespole Szkół nr 1. Na terenie miasta znajdują się także dwie kręgielnie (bowling i kręgle klasyczne), skatepark, kryta pływalnia, korty tenisowe, siłownie, dwa boiska sportowe typu „Orlik”, boiska do piłki plażowej, siatkowej i koszykówki oraz sześć mniejszych hal sportowych przy miejskich szkołach[19]. Planowana jest także budowa aquaparku[20].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Urząd Miasta

Wszyscy mieszkańcy Brodnicy tworzą wspólnotę samorządową zwaną dalej "Miastem", która działa poprzez swoje organy[21]. Organami miasta są Rada Miasta i Burmistrz. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta 21 radnych[22]. Organem wykonawczym władz jest Burmistrz Miasta. Siedziba władz miasta znajduje się na ul. Kamionka 23.

Miasto jest siedzibą starostwa powiatu brodnickiego. Budynek starostwa mieści się na ul. Kamionka 18[23] .

Brodnica należy do kilku związków i stowarzyszeń: Związek Gmin Północnego Mazowsza, Stowarzyszenie Przedstawicieli Gmin Rejonu Brodnickiego, Związek Stowarzyszeń Grudziądzki Bank Żywności, Stowarzyszenie wójtów, burmistrzów, prezydentów i starostów województwa kujawsko-pomorskiego, Związek Powiatów Polskich, Zielone Płuca Polski[24].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Osiedla Brodnicy[25]:

  1. Michałowo
  2. Stare Miasto
  3. Chrobrego
  4. Gdynia
  5. Grażyny
  6. Grunwald Pierwszy
  7. Grunwald Drugi
  8. Grunwald Trzeci
  9. Karbowskie
  10. Matejki
  11. Mieszka I
  12. Morskie Oko
  13. Niskie Brodno
  14. Nowa Kolonia
  15. Ustronie
  16. Wyspiańskiego

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

W Brodnicy znajduje się Komenda Powiatowa Policji, Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej a także Straż Miejską i oddział celny Urzędu Celnego w Toruniu. W mieście zlokalizowany jest również Powiatowy Szpital zlokalizowany na ul. Wiejskiej 9[26] i obsługiwany przez przyszpitalne lądowisko sanitarne.

Brodnica jako garnizon wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Jednostki stacjonujące w 1920[edytuj | edytuj kod]

Jednostki stacjonujące w 1939[edytuj | edytuj kod]

Wojna i okupacja[edytuj | edytuj kod]

Jednostki stacjonujące po 1945[edytuj | edytuj kod]

Jednostki stacjonujące obecnie[edytuj | edytuj kod]

Brodnica w filmach[edytuj | edytuj kod]

Miasto znane jest przede wszystkim z planu zdjęciowego do filmu Odwróceni, kręcono tu 8 odcinek tego popularnego serialu, w którym na ulicy Jatki w Brodnicy zastrzelono Władysława Różyckiego ps. "Skalpel", kapitana mafii pruszkowskiej[27].

W Brodnicy kręcono również sceny do osadzonego w realiach współczesnej Polski sensacyjnego serialu Defekt, z Magdaleną Cielecką i Piotrem Fronczewskim w rolach głównych[28].

Urodzeni w Brodnicy[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Brodnicy
Ewa Kierzkowska wicemarszałek Sejmu
Ewa Kierzkowska wicemarszałek Sejmu

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Wybrane osoby, mieszkające na terenie miasta Brodnicy i powiatu brodnickiego podczas swojego życia:

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Aleksandra Sołżenicyna w Brodnicy
  • Pod koniec lat trzydziestych XIX w. odwiedza po raz pierwszy Brodnicę następca tronu, późniejszy król Prus Fryderyk Wilhelm IV. Kolejny raz w Brodnicy pojawił się w 1840 r.
  • 15-18 sierpnia 1920 r. na Pomorze wkracza Armia Czerwona. Bolszewicy przez trzy dni okupują Brodnicę, a władzę w mieście przejmuje Tymczasowy Wojenny Komitet Rewolucyjny[30].
  • 18 sierpnia 1920 r. wczesnym rankiem w wyniku kontrofensywy wojsk polskich spod Jabłonowa Pomorskiego dochodzi do bitwy pod Brodnicą. Całością operacji kieruje pułkownik Witold Aleksandrowicz. W wyniku zaciętych walk około godziny 19.00 miasto zostało wyzwolone. W bitwie pod Brodnicą zginęło 35 Polaków, a 308 zostało rannych. Straty rosyjskie to 400 zabitych w tym 3 oficerów niemieckich. Polacy zdobyli 3 sztandary, 18 ckm, 600 karabinów jednostrzałowych, 1 samochód oraz amunicję i tabory wroga. Zwycięska bitwa brodnicka sprawiła, że bolszewicy wyparci zostali z korytarza pomorskiego, a polskie wojsko mogło połączyć się z armią generała Władysława Sikorskiego[30].
  • 24 stycznia 1945 r. Armia Czerwona „wyzwala” Brodnicę spod okupacji hitlerowskiej. Jest to okres, w którym wielu mieszkańców miasta zostaje wywiezionych w bydlęcych wagonach na Syberię przez niedawnych wyzwolicieli. W brodnickim UB maltretuje się i zabija ludzi, którzy nie chcą się pogodzić z nowymi porządkami zaprowadzanymi w kraju przez komunistów[29].

Współpraca zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Herby miast partnerskich

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Brodnica, Bobrowo, Zbiczno Osiek Brzozie, Bartniczka

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Rocznik Demograficzny 2011 (GUS)
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  4. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym
  5. O. Muszkat, Powodzie w średniowiecznej Polsce (od X do XIV wieku) Powodzie w średniowiecznej Polsce (od X do XIV wieku) Historia.org [dostęp, 22 06 2011]
  6. XXV. Województwo pomorskie. W: Pierwszy Powszechny Spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 roku : mieszkania, ludność, stosunki zawodowe : województwo pomorskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1927, s. 19.
  7. Jerzy Dygdała (red.): Brodnica. Siedem wieków miasta. Brodnica: Towarzystwo Miłośników Ziemi Michałowskiej, 1998, s. 286. ISBN 83-907835-0-9.
  8. Jerzy Dygdała (red.): Brodnica... op.cit., s. 284.
  9. Jerzy Dygdała (red.): Brodnica... op.cit., s. 302.
  10. Oficjalny portal Muzeum w Brodnicy - strona w trakcie modernizacji
  11. Brodnica. Muzeum pana Jacka - strych pełen skarbów z przeszłości
  12. 12,0 12,1 JL: Brodnica ma obwodnicę. Portal Samorządowy, 27-09-2010. [dostęp 30-09-2010].
  13. Przechylony jeszcze postoi
  14. Rozkład jazdy w trakcie aktualizacji
  15. Urząd Miejski Brodnica
  16. http://www.biblioteka.brodnica.pl/public/index.php?option=com_content&task=view&id=7&Itemid=6
  17. Biblioteka Pedagogiczna w Brodnicy
  18. Urząd Miejski Brodnica
  19. 19,0 19,1 OSIR Brodnica
  20. Brodnica: Brodnica ma szansę na aquapark
  21. Biuletyn Informacji Publicznej
  22. Urząd Miejski Brodnica
  23. Dane teleadresowe na oficjalnej stronie starostwa
  24. Biuletyn Informacji Publicznej
  25. Biuletyn Informacji Publicznej
  26. Powiatowy Szpital w Brodnicy (pol.). www.rynekmedyczny.pl. [dostęp 2013-06-01].
  27. Filmweb.pl
  28. Filmweb.pl
  29. 29,0 29,1 Urząd Miejski Brodnica
  30. 30,0 30,1 Pomorskie Forum Eksploracyjne - Bitwa pod Brodnicą
  31. Biuletyn Informacji Publicznej

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons