Droga ekspresowa S8 (Polska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy drogi ekspresowej w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego skrótu.
S8
Proj. długość 557 km
Zbudowano 66,5 km
W budowie 341,2 km
Województwa dolnośląskie,
wielkopolskie,
łódzkie,
mazowieckie,
podlaskie
Mapa
Mapa S8
Mapa S8
Zdjęcie
obwodnica Oleśnicy (Smardzów – Cieśle)
obwodnica Oleśnicy (Smardzów – Cieśle)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Droga ekspresowa S8 – budowana polska droga ekspresowa przebiegająca od Wrocławia do Białegostoku. Łączy aglomeracje: wrocławską, łódzką, warszawską i białostocką. Trasa na odcinku Wrocław – Ostrów Maz. stanowi polską część trasy E67, natomiast odcinek Warszawa – Ostrów Maz. to polski odcinek trasy Via Baltica.

24 sierpnia 2009 roku Ministerstwo Infrastruktury opublikowało projekt[1], a 20 października Rada Ministrów przyjęła Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych[2], które zakłada utworzenie nowej drogi ekspresowej nr 61 przy jednoczesnym skróceniu drogi ekspresowej S8 do Białegostoku (zrezygnowano z odcinka Białystok – Suwałki, odcinek Suwałki – Budzisko włączono w drogę S61).

Spis treści

[edytuj] Istniejące odcinki

Koniec obwodnicy Radzymina
Odcinek Radzymin-Wyszków
Początek obwodnicy Wyszkowa
Węzeł Lucynów na obwodnicy Wyszkowa
Zjazd na węźle Skuszew na na obwodnicy Wyszkowa
Most nad Bugiem na obwodnicy Wyszkowa
Obwodnica Ostrowi Mazowieckiej widziana z węzła "Łomża"

Z zaplanowanych 557 km status i oznaczenie drogi ekspresowej S8 posiadają następujące odcinki o łącznej długości 66,5 km:

Najdłuższym ciągłym odcinkiem drogi ekspresowej S8 o łącznej długości 36,7 km jest odcinek Radzymin (Cegielnia) – Wyszków (Turzyn). Istnieje ponadto kilka odcinków dwujezdniowych (np. Piotrków Trybunalski – Warszawa, 120 km) na trasie planowanej drogi ekspresowej, jednakże w większości o znacznym stopniu zużycia.

[edytuj] Historia budowy

Question book-4.svg
 Ta sekcja od 2010-05 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.

W budowie (335,2 km):

[edytuj] Oddział GDDKiA we Wrocławiu

Wrocławski oddział GDDKiA zaplanował na lata 2009-2011 budowę następujących odcinków trasy S8:

  • Wrocław (A8) – Oleśnica, długości 22,1 km
    • 30 grudnia 2008 – wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych (DŚU)[7]
    • 18 listopada 2009 – podpisanie umowy na budowę (wykonawca: konsorcjum firm Mota–Engil, wartość kontraktu: 449 mln zł, zaplanowane ukończenie inwestycji: maj 2012)
    • 2 września 2010 – zatwierdzenie projektu budowlanego i udzielenie pozwolenia na budowę drogi ekspresowej S-8 Wrocław (Psie Pole) - Syców na odcinku Wrocław - Oleśnica wraz z budową łącznika do drogi wojewódzkiej nr 340 na odcinku Dąbrowa - Nowosiedlice.
  • Oleśnica – Syców – modernizacja istniejącej drogi nr 8 na odcinku od węzła "Syców Zachód" do węzła "Syców Wschód", długości 25,1 km
    • 30 grudnia 2008 – wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych (DŚU)
    • 5 listopada 2009 – podpisanie umowy na budowę (wykonawca: Skanska, wartość kontraktu: 469 mln zł, zaplanowane ukończenie inwestycji: maj 2012)

[edytuj] Oddział GDDKiA w Poznaniu (realizowane przez GDDKiA w Opolu)

Poznański oddział GDDKiA zaplanował na lata 2009 – 2012 budowę następujących odcinków trasy S8:

  • Syców (w. Syców Wschód) – Kępno (S11), długości 15,3 km
    • 9 października 2009 – złożenie wniosku o wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – ogłoszenie przetargu na roboty budowlane
    • 22 lutego 2011 – wydanie ponownej decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 28 grudnia 2011 – podpisanie umowy na budowę (wykonawca: Mota Engil, wartość kontraktu: 325 mln zł, zaplanowane ukończenie inwestycji: październik 2013)
  • Kępno (S11) - Wieruszów, długości 16,6 km
    • 9 października 2009 – złożenie wniosku o wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – ogłoszenie przetargu na roboty budowlane
    • 22 lutego 2011 – wydanie ponownej decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 28 grudnia 2011 – podpisanie umowy na budowę (wykonawca: Mota Engil, wartość kontraktu: 527,5 mln zł, zaplanowane ukończenie inwestycji: październik 2013)
  • Wieruszów - Walichnowy (bez węzła), długości 13.1 km
    • 9 października 2009 – złożenie wniosku o wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 30 czerwca 2010 – ogłoszenie przetargu na roboty budowlane
    • 22 lutego 2011 – wydanie ponownej decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 28 grudnia 2011 – podpisanie umowy na budowę (wykonawca: Dragados, wartość kontraktu: 233,5 mln zł, zaplanowane ukończenie inwestycji: październik 2013)

[edytuj] Oddział GDDKiA w Łodzi

Łódzki oddział GDDKiA na lata 2007-2015 zaplanował:

  • budowę drogi ekspresowej S8 na odcinku: węzeł Walichnowy – Łódź (A1), długości 104,7 km, w latach 2011-2015
    • 8 stycznia 2010 – wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 3 sierpnia 2010 – ogłoszenie przetargów na budowę następujących odcinków (ich rozstrzygnięcie i podpisanie umów z wykonawcami planowane jest na marzec 2011):[8]
      • odcinek 1 węzeł Walichnowy od km 99+937,00 do km 101+972,92
      • odcinki 6 i 7 węzeł Łask – węzeł Róża od km 174+200 do km 183+350 oraz węzeł Dobroń – węzeł Róża (to jest fragment S14) od km 76+479,94 do km 79+800,00
      • odcinek 8 węzeł Róża – węzeł Łódź Południe/A1 (bez węzła) od km 183+350,00 do km 202+700,00
      • odcinek 9 węzeł Łódź Południe (przyszłe skrzyżowanie drogi S8 z autostradą A1) od km 202+700,00 do km 204+000,00
    • 18 listopada 2010 – ogłoszenie przetargów na budowę następujących odcinków:
      • odcinek 2 węzeł Walichnowy bez węzła – węzeł Złoczew wraz z węzłem od km 101+972,92 do km 120+961,30
      • odcinek 3 łącznik od węzła Sieradz Południe do połączenia z DK 12 i 14 od km 0+000,00 do km 6+022,88
      • odcinek 4 węzeł Złoczew – węzeł Sieradz Południe wraz z węzłem od km 120+961,30 do km 140+552,05
      • odcinek 5 węzeł Sieradz Południe bez węzła –węzeł Łask bez węzła od km 140+552,05 do km 174+200,00
  • przebudowę drogi nr 8 do parametrów drogi ekspresowej na odcinku: Piotrków Tryb. (A1, w. Piotrków) – Rawa Maz. (droga 72), 61,2 km, w latach 2009-2012
    • 4 października 2006 – wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU)
    • 3 września 2009 – podpisanie umowy z wykonawcą robót i projektu (wykonawca: konsorcjum firm Astaldi, wartość kontraktu: 1,7 mld zł)
    • 23 sierpnia 2010 - wydanie pozwolenia na budowę, zaplanowane ukończenie inwestycji: maj 2012
  • przebudowę drogi nr 8 do parametrów drogi ekspresowej na odcinku: Rawa Mazowiecka (droga 72) – gr. woj. mazowieckiego, 22,8 km, w latach 2009-2012

[edytuj] Oddział GDDKiA w Warszawie

Warszawski oddział GDDKiA planował modernizację następujących odcinków drogi nr 8 do S8 lub budowę nowych fragmentów trasy w następujących latach:

[edytuj] Oddział GDDKiA w Białymstoku

Białostocki oddział GDDKiA na lata 2007-2013 zaplanował modernizację następujących odcinków drogi nr 8 do parametrów drogi ekspresowej S8:

[edytuj] Inwestycje w latach 2007-2013 w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

Odcinek Lata realizacji Lata realizacji
wg stanu zaawansowania na 2010-06-30[9]		 Koszt (w mln euro)
Oś priorytetowa VI Transeuropejskie sieci transportowe TEN-T
węzeł Opacz – węzeł Paszków 2009 – 2011 2010 – 2012 (+1) 78,45
Wrocław – Psie Pole – Syców 2009 – 2012 2009 – 2012 237,30
Syców – A1 2011 – 2015 2011 – 2013 696,92
Piotrków Trybunalski – Warszawa 2009 – 2013 2009 – 2013 295,44
węzeł Konotopa – węzeł Powązkowska – węzeł Marki 2007 – 2012 2008 – 2014 (+2) 294,20
Białystok – granica państwa 2011 – 2015 2012 – 2016 (+1) 480,97
Oś priorytetowa IX Infrastruktura drogowa w Polsce wschodniej
Wyszków – Białystok 2009 – 2012 2009 – 2013 (+1) 205,00

Źródło: Indykatywny wykaz kluczowych i dużych projektów dla Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko

[edytuj] Protesty i konflikty

Question book-4.svg
 Ta sekcja wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Uwaga: Aby ułatwić pracę, dodaj do szablonu parametr |data=2012-02

[edytuj] Konflikt dotyczący przebiegu drogi ekspresowej S8 przez województwo łódzkie

Droga ekspresowa S8 wywołuje lokalne kontrowersje. W pierwszym wariancie założono poprowadzenie trasy przez Łódź, Pabianice, Łask, Zduńską Wolę i Sieradz, a w drugim przez Piotrków Trybunalski, Bełchatów i Wieluń. We wrześniu 2006 roku pojawiła się trzecia koncepcja poprowadzenia trasy z pominięciem Zduńskiej Woli i Sieradza, bezpośrednio z Łasku do Złoczewa. Zamieszanie wywołał list wysłany przez panią Barbarę Konrat z Ministerstwa Transportu. Z jego treści wynikało, iż przebieg trasy S8 nie został ostatecznie ustalony (są 3 warianty). Jest to sprzeczne z rozporządzeniem Dz. U. z 2007 r. nr 35; poz. 220. Reakcją władz Łodzi był list prezydenta Łodzi do pani Barbary Konrat. 1 czerwca 2007 roku Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad wydała opinię o przebiegu drogi ekspresowej S8 w wariancie południowym przez Piotrków Trybunalski, Bełchatów i Wieluń. Jest to decyzja sprzeczna z interesami aglomeracji łódzkiej oraz z rozporządzeniami kolejnych rządów, które jak dotąd utrwalały plany przebiegu drogi S8 przez Łódź (i Piotrków Trybunalski, z wykorzystaniem fragmentu autostrady A1). Ta decyzja postawiła pod znakiem zapytania plany budowy obwodnicy Łodzi i zaowocowała akcjami protestacyjnymi. 31 maja pierwsza z nich odbyła się w Zgierzu, gdzie na pół godziny zablokowano drogę krajową nr 1. 8 czerwca mieszkańcy Sieradza zablokowali drogę krajową nr 14. Kolejne blokady dróg między Łodzią a Wrocławiem zapowiadali mieszkańcy Pabianic, Łasku i Zduńskiej Woli. Domagali się od premiera Jarosława Kaczyńskiego dotrzymania obietnicy, że droga ekspresowa S8 połączy te miasta z Łodzią. Prezydent Łodzi Jerzy Kropiwnicki zagroził w oświadczeniu na stronach Urzędu Miasta Łodzi oraz w ogłoszeniach prasowych, że zgłosi do prokuratury niezgodną z logiką i nieuzasadnioną ekonomicznie decyzję Generalnej Dyrekcji. W komunikacie ogłoszonym przez GDDKiA wskazano jednak, że z uwagi na fakt, iż dobra droga jest istotnym elementem rozwoju każdego regionu, niezależnie od ustalonego przebiegu S8, podjęta została decyzja o przebudowie dróg nr 12 i 14, tak by stworzyć nowoczesne połączenie drogowe dla Pabianic, Łasku, Zduńskiej Woli i Sieradza, stanowiące wąskie gardła drogowe. Budując S8 w ustalonym wariancie, tak by ciężki ruch tranzytowy odbywał się po tej drodze, zaproponowano równoczesną budowę równoległej do dzisiejszych dróg 12 i 14 dwujezdniowej trasy o parametrach zbliżonych do drogi ekspresowej, z bezkolizyjnymi skrzyżowaniami, która zostałaby połączona zarówno z autostradą A1, jak i drogą S8.

Jako argumenty przemawiające za wyborem wariantu południowego przebiegu drogi S8 GDDKiA przedstawiła następujące fakty:

  1. Koszty i finansowanie inwestycji. Istotnym argumentem przemawiającym za wybranym wariantem jest stanowisko Komisji Europejskiej. Stwierdziła ona (w piśmie przesłanym do Ministerstwa Rozwoju Regionalnego), że dofinansowanie z Funduszu Spójności drogi S8 jest możliwe wyłącznie w przebiegu dotychczasowo ustalonym. Ponieważ budowa S8 pochłonęłaby kilka miliardów złotych, nie byłoby realnej możliwości sfinansowania jej z innego unijnego funduszu.
  2. Niższa prognoza ruchu tranzytowego i ciężarowego. Z badań wynika, że przyjęcie innego wariantu przebiegu trasy S8 spowodowałoby mniejsze wykorzystanie tej drogi przez kierowców, zarówno samochodów osobowych jak i ciężarowych, co stoi w sprzeczności z celem, dla którego powstać miałaby ta trasa.
  3. Konkurencyjny przebieg wobec autostrady A2. Na pewnym odcinku (o długości ok. 100 km) przebieg trasy S8 (bezpłatnej) byłby równoległy z przebiegiem autostrady A2 (płatnej). Poza względami ekonomicznymi (nieuzasadniona budowa dwóch równoległych dróg najwyższych kategorii) spowodowałoby to niewątpliwie zbyt duże natężenie ruchu na S8 przy jednoczesnym niewykorzystaniu przepustowości A2.
  4. Zakłócenie ciągu dwóch planowanych dróg ekspresowych S12 i S74, które mają się łączyć z S8 na węźle Piotrków.
  5. Wydłużenie i nienaturalny przebieg trasy.
  6. Komplikacje dotyczące opłat za tranzyt. Powstałaby konieczność wniesienia opłaty na odcinku tożsamym z autostradą A1 lub nastąpiłyby komplikacje systemu poboru opłat na A1 ze względu na poprowadzenie bezpłatnej S8 po 18-kilometrowym odcinku płatnej A1.
  7. Kolizja z obszarem Natura 2000 (dolina rzeki Grabia).

Po otrzymaniu całkowitej dokumentacji dotyczącej przebiegu drogi S8 (z uwzględnieniem okresu, gdy w planach była ona jeszcze autostradą A8) komisarz Uni Europejskiej do spraw polityki regionalnej, Danuta Hubner, oświadczyła, że z punktu widzenia Unii Europejskiej nie ma przeciwwskazań, by z funduszy infrastrukturalnych i spójności został dofinansowany wariant łódzki przebiegu drogi ekspresowej S8. Tym samym komisarz obaliła argument Generalnej Dyrekcji o niemożliwości finansowania tej inwestycji przez Unię. Poza tym Danuta Hubner była zdumiona sposobem, w jakim decyzje kilku rządów zostały skandalicznie zlekceważone przez podległych im urzędników. Zwróciła szczególną uwagę na fakt, że do wniosku o włączenie drogi S8 w rządowym wariancie przez Łódź do korytarza transeuropejskiego TEN-T, nieświadomie lub celowo dołączono sprzeczną mapę lokalizacyjną z przebiegiem bełchatowskim. Pani komisarz obiecała umożliwienie przeprowadzenia korekty mapy, by była ona zgodna z wnioskowym stanowiskiem rządu.

W październiku 2007 roku w sporze o S8 niespodziewanie pojawiły się jednak nowe fakty przemawiające za przebiegiem drogi południowym wariantem, przez Piotrków Trybunalski, Bełchatów i Wieluń. Okazało się że łódzki wariant trasy spowodowałby jej sąsiedztwo z planowaną złoczewską odkrywką bełchatowskiej kopalni węgla brunatnego. Pół miliarda ton węgla brunatnego w okolicy Złoczewa ma istotne znaczenie dla kopalni, która zasila największą polską elektrownię w Bełchatowie. Według specjalistów, łódzki wariant S8 oznaczałby, że droga biegłaby 3 km od złoża, oznaczałoby to zapadanie się drogi i ciągłe jej remonty.

Zwolennicy wariantu północnego odpowiedzieli na niektóre argumenty GDDKiA następującymi kontrargumentami:

  1. Możliwe byłoby finansowanie z Funduszu Spójności po zmianie korytarza TEN-T, ponadto możliwe byłoby finansowanie z Funduszu Strukturalnego.
  2. S74 miałaby łączyć się pod Łodzią w węźle Łódź Południe z S8, a S12 mogłaby zostać przedłużona przez Bełchatów i Wieluń do Walichnów.
  3. Przejazd wariantem północnym (S8→A1→A2) na trasie Wrocław-Warszawa byłby krótszy o 15 km od wariantu południowego; na takiej trasie należałoby jednak skorzystać z płatnej A2 (a być może również A1) – przejazd wyłącznie szlakiem S8 (wg drogowskazów) byłby krótszy w wariancie południowym.
  4. W chwili oddania S8 do użytku wprowadzony byłby jednolity system pobierania opłat w UE.
  5. Brak kolizji.

Ponadto na korzyść wariantu północnego przemawiać miałoby:

  1. zbliżenie drogi do ważnego miasta wojewódzkiego
  2. 10-krotnie większe zaludnienie w wariancie północnym.
  3. zarezerwowane grunty pod budowę od 30 lat.
  4. lotnisko NATO w Łasku
  5. gotowe projekty obwodnic Wielunia i Bełchatowa – w przypadku wyboru wariantu południowego opóźnienie budowy o co najmniej 2 lata, ze względu na konieczność wykonania nowego projektu dla dróg klasy S.

W 2008 roku na stronie GDDKiA pojawiła się informacja o zmianach w przetargach na autostradę A1 Stryków – Pyrzowice i autostrady A2 Stryków – Konotopa. Zmiany te spowodowane zostały usankcjonowaniem przebiegu drogi ekspresowej S8 na terenie województwa łódzkiego w tzw. wariancie północnym.

[edytuj] Konflikt dotyczący obwodnicy Wieruszowa

2 stycznia 2007 w Gazecie Wyborczej napisano, że zaprojektowany przebieg poszczególnych odcinków drogi nie był do końca spójny. W zatwierdzonym wcześniej projekcie dla województwa wielkopolskiego założono, że droga S8 utworzy południowe obejście Wieruszowa i przyjęto taki jej przebieg, by był on kontynuacją łódzkiego etapu drogi. Tymczasem w planach dla województwa łódzkiego, w którym Wieruszów leży, trasa ta miała biec na północ od miejscowości – w rezultacie okazało się, że na granicy województw oba planowane odcinki drogi zamiast się łączyć, mijały się o 5,5 km. Po kilku tygodniach ustalono jednak ostateczny przebieg tej trasy.

[edytuj] Konflikt w sprawie obwodnicy Augustowa

Information icon.svg Osobny artykuł: Obwodnica Augustowa.

[edytuj] Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Ministerstwo Infrastruktury: Projekt rozporządzenia Rady Ministrów zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustalenia sieci autostrad i dróg ekspresowych (pol.). 2009-08-24. [dostęp 2009-08-24].
  2. ↑ Rada Ministrów RP: Rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie sieci autostrad i dróg ekspresowych, przedłożone przez ministra infrastruktury (pol.). 2009-10-20. [dostęp 2009-10-20].
  3. ↑ 3,0 3,1 Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad: S8 Konotopa – Powązkowska otwarta (pol.). [dostęp 2011-01-19].
  4. ↑ Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad: S8 Obwodnica Radzymina (pol.). [dostęp 2009-09-19].
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autodtrad: Budowa drogi ekspresowej S-8 Radzymin – Wyszków wraz z obwodnicą Wyszkowa (pol.). [dostęp 2009-09-19].
  6. ↑ Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad: S8 Obwodnica Ostrowi Maz. (pol.). [dostęp 2009-09-19].
  7. ↑ Portal Ochrony Środowiska GDDKiA - zestawienie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach (DŚU) (pol.). [dostęp 24 stycznia 2008].
  8. ↑ Droga ekspresowa S8: budowa zacznie się za rok (pol.). [dostęp 03.08.2010].
  9. ↑ Program Budowy Dróg i Autostrad [dostęp 2010-06-30]

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Drogi krajowe w Polsce
1 • 2 • 3 • 4 • 5 • 6 • 7 • 8 • 9 • 10 • 11 • 12 • 13 • 14 • 15 • 16 • 17 • 18 • 19 • 20 • 21 • 22 • 23 • 24 • 25 • 26 • 27 • 28 • 29 • 30 • 31 • 32 • 33 • 34 • 35 • 36 • 37 • 38 • 39 • 40 • 41 • 42 • 43 • 44 • 45 • 46 • 47 • 48 • 49 • 50 • 51 • 52 • 53 • 54 • 55 • 56 • 57 • 58 • 59 • 60 • 61 • 62 • 63 • 64 • 65 • 66 • 67 • 68 • 69 • 70 • 71 • 72 • 73 • 74 • 75 • 76 • 77 • 78 • 79 • 80 • 81 • 82 • 83 • 84 • 85 • 86 • 87 • 88 • 90 • 91 • 92 • 93 • 94 • 98
Autostrady Znak D9.svg
A1 • A2 • A4 • A6 • A8 • A18
Drogi ekspresowe Znak D7.svg
S1 • S2 • S3 • S5 • S6 • S7 • S8 • S10 • S11 • S12 • S14 • S16 • S17 • S19 • S22 • S51 • S61 • S69 • S74 • S79 • S86
Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Droga_ekspresowa_S8_(Polska)&oldid=29819685”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach