Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z NSDAP)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników
ParteiabzeichenGold.jpeg
Lider Adolf Hitler
Data założenia 5 stycznia 1919
Data rozwiązania 1945
Deklarowana
ideologia polityczna
Narodowy socjalizm
Deklarowane
poglądy gospodarcze
Korporacjonizm, w praktyce kapitalizm ludowy
Liczba członków 8 500 000
Młodzieżówka Hitlerjugend
Barwy czerwień, biel, czerń
Flaga NSDAP, od 1935 symbol III Rzeszy

Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników (niem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, NSDAP) – niemiecka partia polityczna, zwana potocznie nazistowską, sprawująca totalitarną władzę w III Rzeszy w latach 1933–1945 z Adolfem Hitlerem jako kanclerzem Rzeszy (od 30 stycznia 1933), a od sierpnia 1934 Führerem i kanclerzem Rzeszy[a]. Podczas norymberskich procesów korpusu kierownictwa politycznego została uznana za organizację zbrodniczą odpowiedzialną za szereg zbrodni przeciwko ludzkości.

Z jej idei czerpały inne organizacje nacjonalistyczne, między innymi Rosyjski Ruch Narodowo-Socjalistyczny oraz ruchy strzałokrzyżowców i ustaszy.

Ideologia[edytuj | edytuj kod]

NSDAP po I wojnie światowej chciał odciągnąć niemieckich robotników od ideologii komunistycznej i przyciągnąć ich do nacjonalizmu w volkistowskim wydaniu[1]. NSDAP odwoływał się do paramilitarnych grup Freikorps które walczyły w czasie rewolucji listopadowej z lewicowymi rewolucjonistami ze Związku Spartakusa i socjaldemokracją. Podstawą ideologii był volkizm stanowiący jeden z ważnych elementów dotychczasowej myśli konserwatywnej Niemiec. Stąd też ideologicznie założenie NSDAP określane są często jako prawicowe[2][3].

Nazizm promował tzw. etniczny fundamentalizm[4][5]. Kluczową rolę stanowił antykomunizm[6].

NSDAP dzieliło się na frakcje mniej lub bardziej konserwatywne czy radykalne.

Partyjni konserwatyści i radykałowie[edytuj | edytuj kod]

Partyjni konserwatyści zgromadzeni byli wokół Hermanna Göringa. Byli oni zwolennikami sojuszu z kapitalistami i organizacjami reakcjonistycznymi. Innymi czołowymi przedstawicielami konserwatystów byli Heinrich Himmler i Reinhard Heydrich[7]. Do partii licznie dołączali zwolennicy starego systemu w tym m.in. synowie dawnego cesarza Wilhelma II - książęta Eitel Friedrich i Oskar, przedstawiciele tej grupy domagali się restaurowania monarchii[8].

Radykałowie skupili się wokół Josepha Goebbelsa byli przeciwni kapitalizmowi w którym widzieli wiodącą rolę Żydów. Najbardziej radykalne frakcje NSDAP zostały rozbite przez umiarkowane kierownictwo. Lider najbardziej radykalnego stronnictwa, Otto Strasser, uważał że Hitler przyjął kapitalizm. Strasseryści uznali spór ideowy za przejaw „walki strasseryzmu z hitleryzmem”[9]. Innym z radykałów był lider SA, Ernst Röhm, zabity przez Hitlera tuż po przejęciu władzy[10].

Sam wódz partii, Hitler do konfliktów ideowych odnosił się w sposób pragmatyczny. Hitler akceptował własność prywatną i kapitalizm tak długo, jak były one zgodne z interesem rządu Rzeszy. Hitler po przejęciu władzy uznał radykałowie stanowią zagrożenie dla sojuszu nazistów z konserwatywnym prezydentem Paulem von Hindenburgiem i konserwatywnymi kręgami wojska. W rezultacie na rozkaz Hitlera zabito Röhma i innych działaczy organizacji SA, a wydarzenie to przeszło do historii pod nazwą noc długich noży[11].

Współpraca z innymi ruchami nacjonalistycznymi[edytuj | edytuj kod]

W 1931 r. naziści wraz ze środowiskami monarchistycznych oficerów, przemysłowców, skrajnie prawicowymi monarchistami i Niemiecką Narodową Partią Ludową zawarli antyrepublikański sojusz o nazwie Frontu Narodowego (znany powszechnie jako front harzburski)[12]. NSDAP i monarchistyczna Niemiecka Narodowa Partia Ludowa współpracowały ze sobą, mimo to przedstawiciele organizacji wzajemnie oskarżali się o reakcyjność i socjalizm[13][14].

Początki (1919–1925)[edytuj | edytuj kod]

Partia została założona 5 stycznia 1919 przez ślusarza Antona Drexlera i dziennikarza Karla Harrera jako lokalna partia bawarska o nacjonalistycznej ideologii. Nazwa NSDAP została użyta po raz pierwszy w kwietniu 1920, wcześniej istniała pod nazwą DAP (niem. Deutsche Arbeiterpartei), będąc jedną z wielu działających w Niemczech partii volkistowskich. Sama nazwa narodowy socjalizm pojawiła się w programie DAP z 1919 roku. Zwolennicy partii określali się jako naziści[15].

Za patrona NSDAP Hitler obrał Albrechta Niedźwiedzia, który na ziemiach podbitych Słowian połabskich utworzył Brandenburgię. Hitler zachował też w nazwie słowo „socjalizm”, nie nawiązując jednak do tej ideologii, uznawszy, że słowo to oznacza zobowiązanie jednostki do wspólnoty narodowej[16]. Pojęciem „socjalizm” Hitler posługiwał się natomiast w bieżącej walce politycznej, jako argumentem retorycznym – w razie takiej potrzeby. Podczas spotkania z przedstawicielami frakcji Strassera (która skłaniała się ku podkreśleniu idei robotniczych w programie partii) powiedział m.in. „uważam się za socjalistę, a pan jest po prostu marksistą”[17].

Partia została zdelegalizowana w 1923 po nieudanej próbie przejęcia przez Hitlera władzy w Bawarii (tzw. pucz monachijski). Po jego wyjściu z więzienia w 1924 partia została odbudowana – najpierw jako partia nielegalna, a potem w 1925, po zmianach statutu, jako legalna partia startująca na równych prawach w wyborach do Reichstagu.

Walka o władzę w ramach systemu parlamentarnego (1925–1933). Przejęcie władzy przez NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Głosy na NSDAP w wyborach 1933
Plakat wyborczy NSDAP z lat 30.
Information icon.svg Osobny artykuł: Machtergreifung.

NSDAP pod wodzą Hitlera, dzięki agresywnej kampanii wyborczej, spektakularnym walkom ulicznym jej bojówek (SA) z bojówkami Komunistycznej Partii Niemiec i bardzo złej sytuacji ekonomicznej Niemiec zdobyła w wyborach w maju 1924 roku 6,6% głosów i weszła do Reichstagu z 32-osobową reprezentacją. W przedterminowych wyborach, jakie przeprowadzono jeszcze w grudniu 1924 roku otrzymała 3,0% co dało tylko 14 foteli. W wyborach cztery lata później zdobyła jednak 2,6% głosów, otrzymując 12 miejsc w parlamencie. Na skutek kryzysu światowego, ponownego pogorszenia sytuacji ekonomicznej Niemiec oraz słabości i rozbicia tradycyjnych partii prawicowych, jej program zyskał znowu poklask dużej części Niemców oraz wsparcie wielkiego kapitału – w przedterminowych wyborach do Reichstagu (po upadku koalicyjnego rządu kanclerza Hermanna Müllera, SPD z partiami centrowymi) w marcu 1930 NSDAP uzyskała 18% głosów. W 1931 powstał Front harzburski jednoczący antyrepublikańską prawicę, największą partią tworzącą front była NSDAP. W wyborach w 1932 roku NSDAP uzyskała spektakularny sukces osiągając 37% poparcia i stając się największą partią w Reichstagu. 30 stycznia 1933 prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg desygnował Adolfa Hitlera na kanclerza Rzeszy, który reprezentował większość parlamentarną[b] złożoną z NSDAP i DNVP (niemiecka prawica narodowa). Wicekanclerzem Rzeszy i komisarycznym premierem Prus został Franz von Papen – faktyczny negocjator warunków porozumienia NSDAP z konserwatywną prawicą. Działacze DNVP objęli większość stanowisk ministerialnych w rządzie Hitlera (ministerstwa: gospodarki, finansów, Reichswehry, spraw zagranicznych, pracy). Do czerwca 1933 NSDAP współrządziła z DNVP.

W konsekwencji pożaru budynku Reichstagu w lutym 1933 i kampanii propagandowej oskarżającej o podpalenie Komunistyczną Partię Niemiec (KPD) Hitler nakłonił prezydenta Rzeszy Hindenburga do kontrasygnowania dekretu o ochronie narodu i państwa (stanie wyjątkowym), co oznaczało zawieszenie swobód obywatelskich (cenzura prasy, kontrola rozmów telefonicznych, możliwość zawieszania działalności partii politycznych, związków zawodowych i stowarzyszeń, usunięcie sądowej kontroli aresztowania przez policję). Korzystając z tego hitlerowcy rozpętali masowy terror. Hermann Göring jako minister spraw wewnętrznych Prus nadał bojówkarzom SA uprawnienia policyjne[c]. W wyborach 5 marca 1933 NSDAP otrzymała 44% głosów. Korzystając z unieważnienia mandatów deputowanych komunistycznych (KPD) oraz nieobecności części socjalistów (SPD), (znajdowali się już w obozach koncentracyjnych, na emigracji lub w podziemiu), przy sojuszu z nacjonalistyczno-konserwatywną DNVP i oportunistycznym stanowisku partii chrześcijańsko-demokratycznej (Zentrum), Reichstag w obecności 535 z 647 deputowanych 24 marca 1933 roku przyjął większością konstytucyjną[d] ustawę o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, upoważniającą rząd Rzeszy do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy, co pozwoliło Hitlerowi sprawować władzę bez kontroli ze strony parlamentu. Ustawa o nadzwyczajnych pełnomocnictwach, przedłużana dwukrotnie przez Reichstag była legitymizacją totalitarnej władzy NSDAP.

21 marca 1933 roku Heinrich Himmler jako szef policji landu Bawaria na podstawie ustawy o nadzwyczajnych pełnomocnictwach wydał rozporządzenie o utworzeniu pierwszego oficjalnego obozu koncentracyjnego na terenie Niemiec w Dachau koło Monachium[e]. W lipcu 1933 NSDAP stała się jedyną legalną partią w Niemczech po delegalizacji lub samorozwiązaniu wszystkich pozostałych. Pomimo walki NSDAP z KPD wspieraną przez Komintern i ZSRR NSDAP cieszyło się w latach 1922–1935 poparciem Stalina, mediów ZSRR oraz Kominternu[18]. Józef Stalin nigdy nie wystąpił wobec władz III Rzeszy o uwolnienie Ernsta Thälmanna, przywódcy KPD od 1933 więzionego w obozie KL-Sachsenhausen[f]. W grudniu 1932 związkowcy z KPD i NSDAP prowadzili wspólnie strajk komunikacji miejskiej w Berlinie. Józef Stalin forsował doktrynę tzw. socjalfaszyzmu, zgodnie z którą głównym przeciwnikiem politycznym partii komunistycznych w Europie były partie socjaldemokratyczne – w przypadku Republiki Weimarskiej – SPD. Koncepcja ta była nastawiona na destabilizację stosunków wewnętrznych w państwach europejskich dla przejęcia władzy przez partie komunistyczne. Przeciwnikiem koncepcji Stalina w odniesieniu do Niemiec był Lew Trocki, na przełomie lat 20/30 już dysydent pozbawiony faktycznego wpływu na decyzje ZSRR.

Rządy monopartii (1933–1945)[edytuj | edytuj kod]

Legitymacja partyjna z 1939

W roku 1933 Niemcy stały się klasycznym państwem monopartyjnym, a NSDAP została jedyną legalną partią polityczną.

W roku 1944 partia liczyła 8,5 mln członków. Po klęsce III Rzeszy partia została uznana w procesie norymberskim za organizację zbrodniczą i rozwiązana. Oficjalne rozwiązanie przez aliantów nastąpiło 13 października 1945 r.[19], lecz już w maju tego roku rozwiązanie partii ogłosił wlk adm. Karl Dönitz, działający w charakterze Prezydenta Rzeszy.

Struktura NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Hierarchiczna struktura NSDAP była zbudowana według zasady wodzostwa. Członkowie NSDAP na co dzień nosili odznakę partyjną (ze swastyką), a gdy występowali oficjalnie obowiązywał ich mundur w specyficznym kolorze jasnobrunatnym. Ludność miejscowa określała ich jako bażant złocisty (Goldfasan, czyli Chrysolophus pictus), a to właśnie z powodu munduru i złocistych odznak wyższych stopni partyjnych. W hierarchii partyjnej było 30 stopni służbowych od kandydata do Reichsleitera. Według etykiety partyjnej członkowie NSDAP byli określani jako towarzysz partyjny (Parteigenosse, Pg). Do partii przyjmowano tylko mężczyzn.

Po dojściu do władzy w 1933 roku występowały powiązania i spory kompetencyjne instancji partyjnych ze strukturami władzy państwowej III Rzeszy.

Władza naczelna[edytuj | edytuj kod]

Na czele partii stał wódz (Führer) Adolf Hitler; sprawował niepodzielną władzę, a jego decyzje były ostateczne i niepodważalne. Wszystkie instancje partyjne były jemu podporządkowane i musiały postępować według jego poleceń. Od 1934 miał własną kancelarię Kanzlei des Führers.

Hitler miał zastępcę, którym był od 21 kwietnia 1933 do 10 maja 1941 Rudolf Heß.

Do ścisłego kierownictwa partyjnego zaliczali się nadkomisarze, określani jako Reichsleiter. Było ich 18; był to najwyższy szczebel w hierarchii partyjnej; podlegali bezpośrednio Hitlerowi lub jego zastępcy. Niektórzy z nich byli również ministrami w rządzie Rzeszy. Nadkomisarze nadzorowali wszelkie dziedziny życia na terenie całego państwa niemieckiego.

Oto kilku z nich:

  • Joseph Goebbels Reichsleiter od 1929; założyciel Izby Kultury Rzeszy Reichskulturkammer; nadzorował radio, film i kulturę, był odpowiedzialny za aktywną propagandę. Jednocześnie od 1933 roku był ministrem Rzeszy do spraw propagandy, oświecenia publicznego i informacji.
  • Alfred Rosenberg główny ideolog partyjny; pełnomocnik Hitlera do spraw duchowego i światopoglądowego wychowania NSDAP, jednocześnie redaktor naczelny i wydawca dziennika centralnego Völkischer Beobachter; nadzorował prasę; odpowiedzialny za politykę zagraniczną oraz handel zagraniczny; po rozpoczęciu wojny ze Związkiem Radzieckim w 1941 roku minister Rzeszy do spraw wschodnich terenów okupowanych (na wschód od Bugu).
  • Hans Frank zaufany prawnik Hitlera, nadzorował prawo i prawników; jednocześnie minister sprawiedliwości Bawarii oraz minister Rzeszy bez teki; od 1939 generalny gubernator dużej części okupowanych terenów Polski.
  • Heinrich Himmler bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 6 stycznia 1929; do 30 kwietnia 1945 komendant główny SS, szef Policji, Służby Bezpieczeństwa SD i Gestapo; od 1943 minister spraw wewnętrznych Rzeszy.
  • Ernst Röhm bezpośrednio podlegał Hitlerowi; Reichsleiter od 1922; szef Oddziałów Szturmowych (bojówek partyjnych) SA; na polecenie Hitlera 30 czerwca 1934 zamordowany przez SS w akcji noc długich noży.
  • Martin Bormann; w ruchu narodowosocjalistycznym pojawił się późno, ale szybko zdobywał coraz więcej władzy. Szef departamentu wschodniego (Fremde Heere – Ost) Abwehry, Reinhard Gehlen, autorytatywnie twierdził, że Bormann był sowieckim agentem. Pod koniec wojny Bormann zaginął, co dało powód do rozpowszechniania różnych legend na temat jego losów. W wiele lat po wojnie w Berlinie znaleziono zwłoki zidentyfikowane jako należące do Martina Bormanna.

Struktura terenowa NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Okręgi NSDAP w latach 1926, 1928, 1933, 1937

Obszar Niemiec podzielono na okręgi (Gaue), których było początkowo 33, a po zagarnięciu nowych obszarów liczba okręgów wzrosła do 43. Te okręgi partyjne pokrywały się z okręgami struktury państwowej (Reichsgau). W ten sposób czasami naczelnik okręgu partyjnego (Gauleiter) był jednocześnie funkcjonariuszem administracji państwowej.

Polskie tereny przyłączone w 1939 do Rzeszy podzielono na dwa okręgi:

Okręgi dzielono na mniejsze jednostki, których liczba wynosiła (połowa 1939):

  • powiaty (Kreis 813),
  • gminy (Ortsgruppe 26 138),
  • komórki (Zelle 97 tysięcy),
  • kwartały (Block około 512 tysięcy), Block obejmował od 40 do 60 gospodarstw domowych.

Partyjne jednostki organizacyjne pełniły czasami funkcje administracyjne; np. naczelnik powiatowej organizacji partyjnej był odpowiedzialny za organizowanie w czasie wojny pomocy mieszkańcom zbombardowanych miejscowości. Natomiast funkcjonariusze nadzorujący bloki (tzw. blokowi) roznosili po domach co 4 tygodnie kartki żywnościowe badając przy tej okazji nastroje ludności.

Stopnie polityczne w NSDAP[edytuj | edytuj kod]

Stopnie polityczne były tytułami paramilitarnymi w nazistowskiej organizacji NSDAP. Każdy członek partii posiadał tytuł bojowy, bądź administracyjny[potrzebne źródło]:

Przed 1930 1930–1932 1933–1938 1939–1945
Anwärter
(Nicht-Partei)
Mitglieder
Anwärter
Helfer
Oberhelfer
Blockwart
(Blockleiter)
Abteilungsleiter
Unterabteilungsleiter
Mitarbeiter
Arbeitsleiter
Oberarbeitsleiter
Hilfs-Stellenleiter Hauptarbeitsleiter
Zellenwart Stellenleiter Bereitschaftsleiter
Hauptstellenleiter Oberbereitschaftsleiter
Hauptbereitschaftsleiter
Amtsleiter Einsatzleiter
Obereinsatzleiter
Haupteinsatzleiter
Stützpunktleiter Gemeinschaftsleiter
Obergemeinschaftsleiter
Hauptgemeinschaftsleiter
Politischer Leiter Ortsgruppenleiter Abschnittsleiter
Oberabschnittsleiter
Hauptabschnittsleiter
Kreisleiter Bereichsleiter
Oberbereichsleiter
Hauptamtsleiter Hauptbereichsleiter
Dienstleiter
Oberdienstleiter
Hauptdienstleiter
Befehlsleiter
Oberbefehlsleiter
Stellvertreter Gauleiter Hauptbefehlsleiter
Gauleiter
Landesinspekteur
Reichsinspekteur
Reichsorganisationsleiter Reichsleiter
Stellvertreter des Führers
Führer

Zależnie od organizacji terenowej w NSDAP, wyróżniane były następujące stopnie:

Tytuł Ortsgruppen
(grupa lokalna)
Kreisleitung
(dystrykt)
Gauleitung
(okręg)
Reichsleitung
(rzesza)
Bojowe
naczelnik polityczny-kandydat Politische Leiter Anwärter
Sonderbeauftragter
brygadzista bojowy bloku[potrzebne źródło] Betriebsblockobmann
asystent kwartału Blockhelfer
Betriebsobmann (A)
brygadzista bojowy komórki Betriebszellenobmann
Hauptbetriebszellenobmann
naczelnik kwartału/komórki Blockleiter
Betriebsobmann (B)
Zellenleiter
Betriebsobmann (C & D)
Hauptbetriebsobmann
naczelnik biura regionalnego Ortsgruppenleiter Kreisleiter
Administracyjne
naczelnik podobszaru Mitarbeiter
Leiter eines Hilfssachgebietes
Leiter eines Sachgebietes
Leiter eines Hilfsstelle
Blockwalter
Blockobmann
naczelnik obszaru Leiter eine Stelle
Zellenwalter
Zellenobmann
starszy naczelnik obszaru Leiter einer Hauptstelle
naczelnik departamentu Leiter eines Amtes
starszy naczelnik departamentu Leiter eines Hauptamtes
główny naczelnik departamentu Leiter eines Oberst Amtes
Dowództwo
zastępca naczelnika okręgu Stellvertreter Gauleiter
naczelnik okręgu Gauleiter
naczelnik Rzeszy Reichsleiter

Patki kołnierzowe poszczególnych stopni paramilitarnych w NSDAP w 1938:

Uwagi

  1. Po połączeniu stanowisk prezydenta Rzeszy i kanclerza Rzeszy po śmierci Paula von Hindenburga.
  2. Po raz pierwszy od upadku rządu kanclerza Hermanna Müllera w marcu 1930.
  3. Uznając SA za formację pomocniczą policji Prus.
  4. Jedynie posłowie SPD głosowali przeciw.
  5. Więzienia, prywatne katownie i obozy zorganizowane przez SA istniały już wcześniej i zostały rozwiązane dopiero po „nocy długich noży” 30 czerwca 1934.
  6. W oddziale dla więźniów specjalnych tzw. Zellenbau, gdzie byli więzieni również gen. Stefan Grot-Rowecki, Edouard Daladier, Kurt Schuschnigg, Stepan Bandera, Hjalmar Schacht i inni tzw. więźniowie stanu Rzeszy.
Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Thomas D. Grant. Stormtroopers and Crisis in the Nazi Movement: Activism, Ideology and Dissolution. London, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2004. s. 30-34, 44.
  2. Oliver H. Woshinsky. Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2008. s. 156.
  3. McNab, Chris (2009). The Third Reich. Amber Books Ltd. ISBN 978-1-906626-51-8. s. 11.
  4. Claudia Koonz: The Nazi Conscience. Harvard University Press, 2003, s. 13. ISBN 0-674-01172-4. Cytat: While passionate antisemitism created solidarity among hardcore Nazis, a more sober form of racial thinking held the potential for mobilizing broad segments of population. I use therm „ethnic fundamentalism” to describe the deeply anti-liberal collectivism that was the hallmark of public culture in the Third Reich.
  5. „collectivism.” Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. „Collectivism has found varying degrees of expression in the 20th century in such movements as socialism, communism, and fascism.”.
  6. M. Orłowski, Kontekst międzynarodowy przejścia Brygady Świętokrzyskiej na zachód Europy w 1945 roku przez Śląsk i Czechy do Ratyzbony [w] Obóz narodowy w obliczu dwóch totalitaryzmów, R. Sierchuła (red.), Warszawa 2010, s. 57-58.
  7. Mann, Michael, Fascists, New York City: Cambridge University Press, 2004. s. 183.
  8. Miranda Carter. George, Nicholas and Wilhelm: Three Royal Cousins and the Road to World War I. Borzoi Book, 2009. s. 420.
  9. Antoni Czubiński, Faszyzm niemiecki z perspektywy półwiecza: materiały i studia: praca zbiorowa s. 137, Wyd. Nauk. Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 1985.
  10. Maciej Marszał, Włoski faszyzm i niemiecki narodowy socjalizm w poglądach ideologów Narodowej Demokracji 1926-1939 Kolonia Limited, 2001 s. 155.
  11. Nyomarkay, Joseph, Charisma and Factionalism in the Nazi Party, Minnesota University Press, 1967. s. 133.
  12. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, Berghahn Books, 2008. ISBN 978-1-84545-680-1, s. 72.
  13. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 72-75.
  14. Beck, Hermann The Fateful Alliance: German Conservatives and Nazis in 1933: The Machtergreifung in a New Light, 2008. s. 84.
  15. Nazi.In: Friedrich Kluge, Elmar Seebold: Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. 24. Auflage, Walter de Gruyter, Berlin/New York 2002, ISBN 3-11-017473-1 (Online Etymology Dictionary: Nazi).
  16. Konrad Heiden. A History of National Socialism. Oxon, England, UK; New York, New York, USA: Routledge, 2010. s. 85.
  17. Allan Bullock „Hitler – studium tyranii”.
  18. Thomas Weingartner: Stalin und der Aufstieg Hitlers: Die Deutschlandpolitik der Sowjetunion und der Kommunistischen Internationale 1929–1934. de Gruyter, 1970.
  19. Dziennik Polski nr 250, 14.10.1945, s. 2.