Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Podział administracyjny I RP. Stan prawny na rok 1619

Podział administracyjny w 1764 roku

Szczegółowy podział na województwa i powiaty, stan prawny na rok 1619

Podział Rzeczypospolitej Obojga Narodów na prowincje

Fragment obrazu Bernarda Bellotto przedstawiający elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku na Woli, widoczne koło rycerskie z chorągwiami województw

Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów był pochodną skomplikowanej historii wewnętrznych zmian terytorialnych sięgających czasów rozbicia dzielnicowego w Polsce oraz zewnętrznych strat i nabytków terytorialnych Polski i Litwy.

Pojęcie Rzeczpospolita Obojga Narodów odnosi się do państwa polsko-litewskiego od unii lubelskiej (1569 r.) do ostatniego rozbioru. Rzeczpospolita składała się z dwóch części: Korony Królestwa Polskiego (potocznie - Korony) i Wielkiego Księstwa Litewskiego (potocznie - Litwy), które posiadały dużą niezależność przejawiającą się również w administracji terytorialnej.

Indeks[edytuj]

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Korona Polska
- Prowincja wielkopolska
- Prowincja małopolska
  - województwa małopolskie
  - województwa ruskie
Wielkie Księstwo Litewskie
Inne terytoria
- Lenna
Województwa utworzone na sejmie grodzieńskim 23 listopada 1793 r.

Korona Polska[edytuj]

Korona dzieliła się na dwie prowincje: wielkopolską (do której zaliczano również Mazowsze i Prusy Królewskie) oraz małopolską (z Rusią Czerwoną i Ukrainą).

Prowincja wielkopolska[edytuj]

Osobny artykuł: prowincja wielkopolska.

Wielkopolska[edytuj]

województwo poznańskie (od 1314 r.) z ziemią wschowską (Wschowa)
- powiat wałecki
- powiat poznański
- powiat kościański
województwo kaliskie (od 1314 r.) (Kalisz)
- powiat gnieźnienski (do 1768)
- powiat kcyński (do 1768)
- powiat kaliski
- powiat koniński
- powiat nakielski (do 1768)
- powiat pyzdrski
województwo gnieźnieńskie (Gniezno), utworzone w 1768 z trzech powiatów wydzielonych z województwa kaliskiego
- powiat gnieźnienski
- powiat kcyński
- powiat nakielski
województwo sieradzkie (Sieradz) z ziemią wieluńską (Wieluń) (od 1339 r.)
- powiat radomszczański
- powiat sieradzki
- powiat szadkowski
- powiat piotrkowski
- powiat wieluński
- powiat ostrzeszowski
województwo łęczyckie (Łęczyca) (od 1352 r.)
- powiat łęczycki
- powiat brzeziński
- powiat orłowski
województwo brzeskokujawskie (Brześć Kujawski)
- powiat brzeski
- powiat radziejowski
- powiat przedecki
- powiat kowalski
- powiat kruszwicki
województwo inowrocławskie (Inowrocław) z ziemią dobrzyńską (Dobrzyń)
- powiat bydgoski
- powiat inowłocławski
- powiat dobrzyński
- powiat rypiński
- powiat lipnowski

do góry

Mazowsze[edytuj]

województwo rawskie (od 1462 r.)
- powiat rawski
- powiat bielski
- powiat sochaczewski
- powiat mszczonowski
- powiat gostyniński
- powiat gąbiński
województwo płockie (od 1495 r.)
- powiat płocki
- powiat bielski
- powiat raciąski
- powiat sierpski (dziś sierpecki)
- powiat płoński
- powiat szreński
- powiat niedzborski
- powiat mławski
województwo mazowieckie (od 1529 r.)
- powiat czerski (zwany garwolińskim)
- powiat grójecki
- powiat warecki
- powiat warszawski
- powiat błoński
- powiat tarczyński
- powiat zakroczymski
- powiat serocki
- powiat nowomiejski
- powiat ciechanowski
- powiat przasnyski
- powiat sąchocki (dawniej czerwiński)
- powiat łomżyński
- powiat koleński (kolneński)
- powiat zambrowski
- powiat ostrołęcki
- powiat wiski
- powiat wąsoski
- powiat radziłowski
- powiat różański
- powiat makowski
- powiat nurski
- powiat ostrowski
- powiat kamieńczykowski

do góry

Prusy Królewskie[edytuj]

województwo chełmińskie

Od 1466 do 1537 całe województwo było jednym powiatem. W 1537 zostało podzielone na dwa powiaty: powiat michałowski i powiat chełmiński. W 1764 podzielono je na 7 powiatów: chełmiński, toruński, grudziądzki, radzyński, kowalewski, brodnicki i nowomiejski, a następnie w 1767 dodano jeszcze dwa kolejne, golubski i łasiński, jednak decyzje te nigdy nie weszły w życie.

województwo malborskie
- powiat sztumski
- powiat kiszporski
- powiat elbląski
- powiat malborski
województwo pomorskie od 1466 do 1764 r. dzieliło się na 8 powiatów: człuchowski, gdański, mirachowski, nowski, pucki, świecki, tczewski, tucholski. W 1764 zostało podzielone zostało na powiaty: gdański, pucki, kościerski, tczewski, skarszewski, nowski, świecki, tucholski, człuchowski i mirachowski. Reforma ta nie weszła jednak w życie.
Księstwo Warmińskie

do góry

Prowincja małopolska[edytuj]

Osobny artykuł: prowincja małopolska.

Małopolska[edytuj]

województwo krakowskie
- powiaty w XVI wieku - proszowski, szczyrzycki (nieopodal Wiśnicza), lelowski, księski, śląski, biecki, sandecki.
- powiaty w 1676 r. - krakowski, proszowski, lelowski, księski, szczerzecki, sądecki, czchowski, biecki.
- ziemia spiska
- Księstwo Oświęcimskie
- Księstwo Zatorskie
województwo sandomierskie
- powiaty w XVI wieku - sandomierski, wiślicki, chęciński, opoczyński, radomski, szydłowski, stężycki, oraz pilzneński i tarnowski, wcielone później do innych powiatów.
- od 1676 r:
  - powiat sandomierski
  - powiat wiślicki
  - powiat pilzneński
  - powiat radomski
  - powiat opoczyński
  - powiat chęciński
  - powiat stężycki (lub ziemia stężycka)
województwo lubelskie (od 1474 r.)
- powiat lubelski
- powiat urzędowski
- powiat łukowski (lub ziemia łukowska) - do 23 listopada 1793

do góry

Ruś[edytuj]

województwo podlaskie (od 1513 r.)
województwo ruskie (od 1434 r.)
- ziemia lwowska
  - powiat lwowski
  - powiat żydaczowski
- ziemia przemyska
  - powiat przemyski
  - powiat przeworski
- ziemia sanocka
- ziemia halicka
  - powiat halicki
  - powiat trembowelski
  - powiat kołomyjski (Pokucie)
- ziemia chełmska
  - powiat chełmski
  - powiat krasnostawski
województwo bełskie (od 1462 r.)
- powiat bełski
- powiat grabowiecki
- powiat horodelski
- powiat lubaczowski
- ziemia buska
województwo wołyńskie (od 1566 r.)
- powiat łucki
- powiat włodzimierski
- powiat krzemieniecki
województwo podolskie (od 1434 r.)
- powiat czerwonogrodzki
- powiat kamieniecki
- powiat latyczowski
województwo kijowskie (od 1471 r.)
województwo bracławskie (od 1566 r.)
- powiat bracławski
- powiat zwinogrodzki
- powiat winnicki
województwo czernihowskie od 1618 w Rzeczypospolitej, od 1635 województwo, od 1667 tytularne
- powiat czernihowski
- powiat nowogrodzki

do góry

Wielkie Księstwo Litewskie[edytuj]

województwo wileńskie (od 1413 r.)
- powiat wileński
- powiat oszmiański
- powiat lidzki
- powiat wiłkomierski
- powiat brasławski
województwo trockie (od 1413 r.)
- powiat trocki
- powiat grodzieński
- powiat kowieński
- powiat upicki
Księstwo Żmudzkie
- trakty:
  - Ejragoła
  - Wilki
  - Wielona
  - Rosienie
  - Widukle
  - Kroże
  - Tendziagoła
  - Jaswony
  - Szawle
  - Wielkie Dyrwiany
  - Małe Dyrwiany
  - Berżany
  - Użwenty
  - Telsze
  - Retów
  - Pojurze
  - Wieszwiany
  - Korszew
  - Szadów
  - Gondinga
  - Twery
  - Potumsza
  - Birżyniany
  - Połąga
  - Powondeń
  - Medyngiany
  - Korklany
  - Zokany
województwo nowogródzkie (od 1507 r.)
- powiat nowogródzki
- powiat wołkowyski
- powiat słonimski
- powiat słucki
  - Księstwo Kopylskie
województwo brzeskolitewskie (od 1566 r.)
- powiat brzeski
- powiat piński
województwo mińskie (od 1566 r.)
- powiat miński
- powiat rzeczycki
- powiat mozyrski
województwo mścisławskie (od 1566 r.)
województwo witebskie (od 1503 r.)
- ziemia orszańska (od 1667 z województwa smoleńskiego)
województwo połockie (od 1504 r.)
województwo smoleńskie (od 1508 r.) od 1514 do 1611 i od 1667 r. tytularne
- powiat smoleński
- powiat starodubowski

do góry

Inne terytoria[edytuj]

Inflanty[edytuj]

Od 1582 trzy prezydia (od 1598 nazywane województwami):

województwo wendeńskie z ziemią piltyńską (enklawą w Kurlandii) (od 1598r.)
województwo dorpackie (od 1598 r.)
województwo parnawskie (od 1598 r.)

Od 1667 (faktycznie od 1620):

województwo inflanckie (Dyneburg) (od 1620 r.):

Księstwo Siewierskie[edytuj]

Domena we władaniu biskupów krakowskich, tytułujących się książętami siewierskimi, formalnie włączone do Polski w 1790.

Lenna[edytuj]

Księstwo Kurlandii i Semigalii (Mitawa) (lenno Korony i Litwy):
- Kurlandia (Goldynga)
- Semigalia (Mitawa)
- powiat piltyński (Piltyń) - nie stanowił części Księstwa Kurlandii i Semigalii i podlegał (z przerwami) bezpośrednio Rzeczypospolitej
Prusy Książęce (Królewiec) (lenno Korony, od 1657 Księstwo Pruskie było niezależne, w 1701 przekształciło się w Królestwo Prus)
ziemia bytowsko-lęborska (Lębork i Bytów) (lenno Korony, od 1657 faktycznie należała do Brandenburgii)