Rzecznik Praw Obywatelskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO)
Tablica przy wejściu do siedziby RPO
Tablica przy wejściu do siedziby RPO
Obecny RPO
Irena Lipowicz, RPO od 2010
Irena Lipowicz, RPO od 2010
Stanowisko
Data utworzenia 15 lipca 1987[1]
Pierwszy RPO Ewa Łętowska
Długość kadencji 5 lat
Obecny RPO Irena Lipowicz
Obecny od 21 lipca 2010
Siedziba al. „Solidarności” 77
00-090 Warszawa
Strona internetowa
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska
Tajne głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie przez Senat Adama Bodnara na stanowisko RPO podczas 80. posiedzenia Izby (2015)
Siedziba Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) – polski jednoosobowy organ państwowy ustanowiony w 1987, utworzony w 1988. Rzecznik praw obywatelskich pełni funkcję ombudsmana.

Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich został utworzony 1 stycznia 1988. Pierwszym rzecznikiem została prof. Ewa Łętowska, powołana przez Sejm 19 listopada 1987[2]. Od 2010 urząd ten pełni prof. Irena Lipowicz. Działalność Rzecznika reguluje Konstytucja RP (art. 208–212) oraz ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich[1].

Jednostką pomocniczą Rzecznika Praw Obywatelskich jest Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Siedziba Biura znajduje się przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie.

Rzecznicy praw obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

  1. Ewa Łętowska (od 19 listopada 1987[3][4] do 12 lutego 1992)
  2. Tadeusz Zieliński (od 13 lutego 1992 do 7 maja 1996)
  3. Adam Zieliński (od 8 maja 1996 do 29 czerwca 2000)
  4. Andrzej Zoll (od 30 czerwca 2000 do 30 czerwca 2005)
    • wakat od 1 lipca 2005 do 15 lutego 2006, obowiązki rzecznika praw obywatelskich pełnił ustępujący rzecznik praw obywatelskich Andrzej Zoll[5]
  5. Janusz Kochanowski (od 15 lutego 2006 do 10 kwietnia 2010)
    • wakat od 10 kwietnia 2010 do 21 lipca 2010, obowiązki rzecznika praw obywatelskich pełnił zastępca rzecznika praw obywatelskich Stanisław Trociuk[6]
  6. Irena Lipowicz (od 21 lipca 2010)[7]
    • wakat od 22 lipca 2015, obowiązki rzecznika praw obywatelskich pełni ustępująca rzecznik praw obywatelskich Irena Lipowicz[5]

Wybór, odwołanie i kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik nie może zajmować żadnego innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych. Nie może także należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu (art. 209 Konstytucji).

Rzecznika powołuje w formie uchwały Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów. Na uchwałę zatwierdzającą wybór Senat ma czas 30 dni od dnia przekazania przez Marszałka Sejmu uchwały Sejmu. Zgodnie z art. 53. ust. 6 Regulaminu Senatu głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie RPO, będące głosowaniem w sprawach personalnych, jest tajne. Niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyrażenie zgody. W wypadku odmowy zatwierdzenia przez Senat Sejm powołuje na stanowisko Rzecznika inną osobę.

Kadencja Rzecznika trwa 5 lat i liczona jest od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem. Ta sama osoba nie może być Rzecznikiem więcej niż przez dwie kadencje, jednakże utrwalił się zwyczaj, iż po upływie pierwszej kadencji osoba pełniąca tę funkcję nie kandyduje ponownie. Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez następcę.

  • Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany większością co najmniej 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, jeżeli:
  1. zrzekł się wykonywania obowiązków,
  2. stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub upadku sił – stwierdzonych orzeczeniem lekarskim.
  3. jeżeli Rzecznik sprzeniewierzył się złożonemu ślubowaniu.
  4. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu

Rzecznik Praw Obywatelskich jest w swojej działalności niezawisły i niezależny od innych organów władzy państwowej i odpowiada wyłącznie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie. Nie może być on także bez zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności (zatrzymany lub aresztowany – z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia właściwego toku postępowania).

Zadania Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik, któremu pomagają jego zastępcy oraz Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stoi na straży wolności, praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych. Kontroluje a także podejmuje stosowne czynności jeśli stwierdzi, że z powodu celowego działania lub zaniechania przez organ, organizacje albo instytucje zobowiązane do przestrzegania i realizacji wolności człowieka i obywatela nastąpiło naruszenie prawa oraz zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej.

Rzecznik Praw Obywatelskich może podjąć działania w przypadku wykorzystania wszystkich możliwości załatwienia sprawy we właściwym trybie i niewątpliwego stwierdzenia rzeczywistego naruszenia wolności lub praw obywatelskich.

Rzecznik jest ograniczony zakresem jego kompetencji, jego interwencje są uzależnione od wyników analizy okoliczności sprawy i ustalenia, faktycznego naruszenia prawa oraz tego, iż okoliczności te istotnie wymagają ingerencji Rzecznika.

Rzecznik wypełnia 4 funkcje:

  • prewencyjną
  • diagnostyczną
  • kontrolną
  • kreującą

Rzecznik może kierować m.in. wystąpienia problemowe (w tym wnioski o podjęcie inicjatywy prawodawczej), wnioski o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych z przepisami wyższego rzędu lub z Konstytucją do Trybunału Konstytucyjnego, skargi kasacyjne od prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych do Sądu Najwyższego i Naczelnego Sadu Administracyjnego (NSA), pytania prawne do rozstrzygnięcia przez powiększone składy Sądu Najwyższego, wnioski o wykładnię przepisów do NSA, a także przystępować do postępowań sądowych i administracyjnych[8].

Rzecznik Praw Obywatelskich jest zobowiązany przedstawić co roku Sejmowi i Senatowi informację o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w Polsce (art. 212 Konstytucji). Dostępny w formie druków: sejmowego i senackiego materiał (identyczny dla obu izb) jest podstawowym dokumentem zawierającym informacje o działalności RPO w danym roku kalendarzowym.

W 2014 do RPO wpłynęło 57 127 wniosków. Najwięcej z nich dotyczyło prawa karnego, prawa administracyjnego i gospodarczego[9]. W Biurze RPO przyjęto 5 828 interesantów oraz przeprowadzono 38 258 rozmów telefonicznych, udzielając wyjaśnień i porad[10]. W 2014 Rzecznik złożyła do Trybunału Konstytucyjnego 19 wniosków o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych z przepisami wyższego rzędu lub z Konstytucją[10].

Struktura organizacyjna Biura Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik nadaje, w drodze zarządzenia, statut, który określa zadania i organizację Biura. Od 2014 w skład Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wchodzą następujące jednostki organizacyjne[11]:

  1. Konstytucyjnego, Międzynarodowego i Europejskiego
  2. Zespół Prawa Karnego
  3. Zespół Prawa Cywilnego
  4. Zespół Prawa Administracyjnego i Gospodarczego
  5. Zespół Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego
  6. Zespół Wstępnej Oceny Wniosków
  7. Zespół „Krajowy Mechanizm Prewencji”
  8. Zespół do spraw równego traktowania i ochrony praw osób z niepełnosprawnościami
  9. Zespół Współpracy Międzynarodowej i Kontaktów z Mediami
  10. Biuro Dyrektora Generalnego
  11. Biuro Pełnomocnika Terenowego we Wrocławiu
  12. Biuro Pełnomocnika Terenowego w Gdańsku
  13. Biuro Pełnomocnika Terenowego w Katowicach
  14. Zespół Informatyki

Zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Pełnomocnicy terenowi[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik posiada pełnomocników terenowych, rozpatrujących sprawy z obszaru oddalonych od Warszawy województw.

Organem pomocniczym Pełnomocnika Terenowego jest podległy mu Zespół Terenowy.

Nagroda Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik Praw Obywatelskich jako wyraz uznania dla występowania w obronie podstawowych wartości i prawd, nawet wbrew zdaniu i poglądom większości przyznaje doroczną Nagrodę Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica.

Laureaci:

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia[edytuj | edytuj kod]

Wydatki i dochody Rzecznika Praw Obywatelskich są realizowane w części 08 budżetu państwa.

W 2014 wydatki RPO wyniosły 38,2 mln zł, a dochody 0,1 mln zł[19]. Przeciętne zatrudnienie w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 293 osoby, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 6439 zł[20].

W ustawie budżetowej na 2015 wydatki Rzecznika Praw Obywatelskich zaplanowano w wysokości 38,6 mln zł[21].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz. U. z 1987 r. Nr 21, poz. 123).
  2. Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 19 listopada 1987 r. w sprawie powołania Rzecznika Praw Obywatelskich (M.P. z 1987 r. Nr 34, poz. 293)
  3. 4-letnia kadencja liczona od dnia uchwały Sejmu PRL.
  4. Obowiązki Rzecznika Praw Obywatelskich wykonywała od 1 stycznia 1988, z chwilą wejścia w życie ustawy.
  5. 5,0 5,1 Rzecznik, któremu upłynął 5-letni czas kadencji pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego Rzecznika (art. 3 ust. 6 Ustawy o RPO).
  6. Konstytucja, ustawa i statut Biura RPO nie regulują sytuacji następstwa prawnego na wypadek śmierci urzędującego prezesa przed upływem kadencji; Janusz Kochanowski zarządzeniem z października 2007 roku wydanym na podstawie art. 20 ust. 4 ustawy niektóre urzędowe rzecznika przekazał imiennie dwóm zastępcom
  7. Sprawozdanie stenograficzne z 71 posiedzenia Sejmu w dniu 21 lipca 2010. sejm.gov.pl, 2010. [dostęp 2013-02-09]. s. 6.
  8. Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2014 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 3391). sejm.gov.pl, 16 kwietnia 2015. [dostęp 2015-07-03]. s. 585.
  9. Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2014 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 3391). sejm.gov.pl, 16 kwietnia 2015. [dostęp 2015-05-18]. s. 7.
  10. 10,0 10,1 Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2014 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 3391). sejm.gov.pl, 16 kwietnia 2015. [dostęp 2015-05-18]. s. 8.
  11. Zarządzenie Nr 25/2014 Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 12 września 2014 r. w sprawie w sprawie nadania statutu Biuru Rzecznika Praw Obywatelskich. W: Rzecznik Praw Obywatelskich [on-line]. rpo.gov.pl. [dostęp 2015-01-16].
  12. "Ks. Isakowicz-Zaleski dostał nagrodę RPO". Gazeta Wyborcza, 29 września 2007. [dostęp 29 września 2007].
  13. Nagroda RPO im. Pawła Włodkowica dla sędziego Antonina Scalii (pol.). rpo.gov.pl. [dostęp 10.12.2009].
  14. Nagroda RPO dla Walentynowicz (pol.). rp.pl. [dostęp 10.12.2009].
  15. RPO nagradza dyrektor więzienia dla kobiet (pol.). Polskie Radio. [dostęp 15.12.2011].
  16. Irena Dawid-Olczyk laureatką nagrody RPO im. Pawła Włodkowica (pol.). Gazeta Wyborcza. [dostęp 15.12.2011].
  17. 17,0 17,1 http://www.brpo.gov.pl/pl/content/nagroda-im-pawla-wlodkowica
  18. Obchody Międzynarodowego Dnia Praw Człowieka w Senacie. W: Senat Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. senat.gov.pl, 10 grudnia 2014. [dostęp 2014-12-28].
  19. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2014 r. (Druk nr 3459). Tom I. sejm.gov.pl, 29 maja 2015. [dostęp 2015-08-25]. s. 1/3, 2/7.
  20. Informacja o wynikach kontroli wykonania budżetu państwa w 2014 r. w części 08 Rzecznik Praw Obywatelskich. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, maj 2015. [dostęp 2015-08-25]. s. 14.
  21. Ustawa budżetowa na rok 2015 z dnia 15 stycznia 2015 r.. W: Dz. U. poz. 153 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 29 stycznia 2015. [dostęp 2015-08-25]. s. 37.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]