Rzecznik Praw Obywatelskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO)
Tablica przy wejściu do siedziby RPO
Tablica przy wejściu do siedziby RPO
Obecny RPO
Adam Bodnar, RPO od września 2015
Adam Bodnar, RPO od września 2015
Stanowisko
Państwo  Polska
Data utworzenia 15 lipca 1987[1]
Pierwszy RPO Ewa Łętowska
Długość kadencji 5 lat
Obecny RPO Adam Bodnar
Obecny od 9 września 2015
Siedziba al. „Solidarności” 77
00-090 Warszawa
Strona internetowa
Polska
Godło RP
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Polski
Portal Portal Polska
Rzecznicy praw obywatelskich w Sejmie. Stoją od lewej: Irena Lipowicz, Adam Zieliński, Ewa Łętowska, Andrzej Zoll i Adam Bodnar (2015)
Tajne głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie przez Senat Adama Bodnara na stanowisko RPO podczas 80. posiedzenia Izby (2015)
Irena Lipowicz wręczająca Nagrodę Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica Alaksandrowi Bialackiemu (2014)
Siedziba główna Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie
Biura Rzecznika Praw Obywatelskich przy ul. Długiej 23/25 w Warszawie
Jedna z debat organizowanych przez RPO w Sali im. Władysława Bartoszewskiego, głównej sali konferencyjnej w budynku przy ul. Długiej 23/25

Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) – polski jednoosobowy organ państwowy ustanowiony w 1987, utworzony w 1988. Rzecznik praw obywatelskich pełni funkcję ombudsmana.

Urząd Rzecznika Praw Obywatelskich został utworzony 1 stycznia 1988. Pierwszym rzecznikiem została prof. Ewa Łętowska, powołana przez Sejm 19 listopada 1987[2]. Od września 2015 urząd ten pełni Adam Bodnar. Działalność Rzecznika reguluje Konstytucja RP (art. 208–212) oraz ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich[1].

Jednostką pomocniczą Rzecznika Praw Obywatelskich jest Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich. Jego siedziba główna znajduje się przy al. „Solidarności” 77 w Warszawie. Część jednostek organizacyjnych Biura mieści się przy ul. Długiej 23/25.

Rzecznicy Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Nazwisko Czas pełnienia funkcji Nominacja
Od Do
prof. dr hab. Ewa Łętowska 1988-01-011 stycznia 1988[3][4] 1992-02-1313 lutego 1992 Sejm PRL IX kadencji
prof. dr hab. Tadeusz Zieliński 1992-02-1313 lutego 1992[5] 1996-05-088 maja 1996 Sejm RP I kadencji
prof. dr hab. Adam Zieliński 1996-05-088 maja 1996[6][7] 2000-06-3030 czerwca 2000 Sejm RP II kadencji
prof. dr hab. Andrzej Zoll 2000-06-3030 czerwca 2000[8][9] 2006-02-1515 lutego 2006 Sejm RP III kadencji
dr Janusz Kochanowski 2006-02-1515 lutego 2006[10][11] 2010-04-1010 kwietnia 2010 Sejm RP V kadencji
dr hab. Irena Lipowicz 2010-07-2121 lipca 2010[12][13] 2015-09-099 września 2015 Sejm RP VI kadencji
dr Adam Bodnar 2015-09-099 września 2015[14][15] Sejm RP VII kadencji

Zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Wybór, odwołanie i kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznikiem Praw Obywatelskich może być obywatel polski wyróżniający się wiedzą prawniczą, doświadczeniem zawodowym oraz wysokim autorytetem ze względu na swe walory moralne i wrażliwość społeczną (art. 2 ustawy). Rzecznik nie może zajmować żadnego innego stanowiska, z wyjątkiem stanowiska profesora szkoły wyższej, ani wykonywać innych zajęć zawodowych. Nie może także należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej nie dającej się pogodzić z godnością jego urzędu (art. 209 Konstytucji).

Rzecznika powołuje w formie uchwały Sejm za zgodą Senatu na wniosek Marszałka Sejmu albo grupy 35 posłów. Na uchwałę zatwierdzającą wybór Senat ma czas 30 dni od dnia przekazania przez Marszałka Sejmu uchwały Sejmu. Zgodnie z art. 53 ust. 6 Regulaminu Senatu głosowanie nad wyrażeniem zgody na powołanie RPO, będące głosowaniem w sprawach personalnych, jest tajne. Niepodjęcie uchwały przez Senat w ciągu miesiąca oznacza wyrażenie zgody. W wypadku odmowy zatwierdzenia przez Senat Sejm powołuje na stanowisko Rzecznika inną osobę.

Kadencja Rzecznika trwa 5 lat i liczona jest od dnia złożenia ślubowania przed Sejmem. Ta sama osoba nie może być Rzecznikiem więcej niż przez dwie kadencje, jednakże utrwalił się zwyczaj, iż po upływie pierwszej kadencji osoba pełniąca tę funkcję nie kandyduje ponownie. Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez następcę. Ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich weszła w życie 1 stycznia 1988 roku. Początkowo kadencja wynosiła 4 lata i była liczona od dnia podjęcia przez Sejm uchwały o jego powołaniu[19]. 28 listopada 1991 weszła w życie nowelizacja ustawy, która początek 4-letniej kadencji Rzecznika Praw Obywatelskich określiła na dzień złożenia ślubowania przed Sejmem, ponadto czas zakończenia ustanowiła na chwilę objęcia urzędu przez nowo wybranego RPO[20]. Obecna 5-letnia kadencja weszła w życie 15 lipca 2000[21].

  • Sejm odwołuje Rzecznika przed upływem okresu, na jaki został powołany większością co najmniej 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, jeżeli:
  1. zrzekł się wykonywania obowiązków
  2. stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby, ułomności lub upadku sił – stwierdzonych orzeczeniem lekarskim
  3. jeżeli Rzecznik sprzeniewierzył się złożonemu ślubowaniu
  4. złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu.

Rzecznik Praw Obywatelskich jest w swojej działalności niezawisły i niezależny od innych organów władzy publicznej i odpowiada wyłącznie przed Sejmem na zasadach określonych w ustawie. Nie może być on także bez zgody Sejmu pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani pozbawiony wolności (zatrzymany lub aresztowany – z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa i jeżeli jego zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia właściwego toku postępowania).

Zadania Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik, któremu pomagają jego zastępcy oraz Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, stoi na straży wolności, praw człowieka i obywatela określonych w Konstytucji oraz w innych aktach normatywnych (art. 208 ust. 1 Konstytucji). Kontroluje a także podejmuje stosowne czynności jeśli stwierdzi, że z powodu celowego działania lub zaniechania przez organ, organizacje albo instytucje zobowiązane do przestrzegania i realizacji wolności człowieka i obywatela nastąpiło naruszenie prawa oraz zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej.

Rzecznik Praw Obywatelskich podejmuje działania na wniosek (art. 9 ustawy):

  • obywateli lub ich organizacji,
  • organów samorządowych,
  • Rzecznika Praw Dziecka,
  • Rzecznika Małych i Średnich Przedsiębiorców,
  • z własnej inicjatywy.

Zgodnie z art. 80 Konstytucji, każdy ma prawo wystąpienia do Rzecznika Praw Obywatelskich z wnioskiem o pomoc w ochronie swoich wolności lub praw naruszonych przez organy władzy publicznej. Złożenie wniosku do RPO nie wiąże się z koniecznością poniesienia jakichkolwiek opłat[22].

W stosunku do złożonego wniosku Rzecznik Praw Obywatelskich może podjąć sprawę lub odmówić jej podjęcia, przekazać sprawę według właściwości lub poinformować wnioskodawcę o przysługujących mu środkach działania[22]. Rzecznik może podjąć działania w przypadku wykorzystania wszystkich możliwości załatwienia sprawy we właściwym trybie i niewątpliwego stwierdzenia rzeczywistego naruszenia wolności lub praw obywatelskich.

Rzecznik może kierować tzw. wystąpienia problemowe (w tym wnioski o podjęcie inicjatywy prawodawczej), wnioski o stwierdzenie niezgodności aktów normatywnych z przepisami wyższego rzędu lub z Konstytucją do Trybunału Konstytucyjnego, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, skargi kasacyjne i kasacje od prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych do Sądu Najwyższego i Naczelnego Sadu Administracyjnego (NSA), pytania prawne do rozstrzygnięcia przez powiększone składy Sądu Najwyższego, wnioski o wykładnię przepisów do NSA, a także przystępować do postępowań sądowych i administracyjnych[23]. Od 2015 RPO może zgłosić swój udział w postępowaniu przez Trybunałem Konstytucyjnej w każdej sprawie (wcześniej wyłącznie w sprawie ze skargi konstytucyjnej), z wyjątkiem postępowań wszczynanych w trybie prewencyjnej kontroli ustawy[24]. Od 2018 r. Rzecznik może wnieść skargę nadzwyczajną do Sądu Najwyższego[25].

Od 2008 Rzecznik Praw Obywatelskich wykonuje zadania Krajowego Mechanizmu Prewencji – krajowego organu wizytującego, ustanowionego na podstawie Protokołu fakultatywnego do Konwencji w sprawie zakazu stosowania tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania[26]. W ramach tych zadań RPO przeprowadza wizytacje w miejscach pozbawienia wolności (m.in. zakładach karnych, aresztach śledczych i policyjnych, pomieszczeniach dla osób zatrzymanych oraz młodzieżowych ośrodkach wychowawczych[27]. Wykonuje on również niektóre zadania dotyczące realizacji zasad równego traktowania zawarte w ustawie z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania oraz pełni funkcję niezależnego organu do spraw popierania, ochrony i monitorowania wdrażania postanowień Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych[27].

Rzecznik Praw Obywatelskich jest zobowiązany przedstawić co roku Sejmowi i Senatowi informację o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w Polsce (art. 212 Konstytucji). Dostępny w formie druków: sejmowego i senackiego materiał (identyczny dla obu izb) jest podstawowym dokumentem zawierającym informacje o działalności RPO w danym roku kalendarzowym.

W 2017 Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich zajmowało się 52 tys. wnioskami obywateli[28].

Struktura organizacyjna Biura Rzecznika Praw Obywatelskich[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik nadaje, w drodze zarządzenia, statut, który określa zadania i organizację Biura. Od 2015 w skład Biura Rzecznika Praw Obywatelskich wchodzą następujące jednostki organizacyjne[29]:

  1. Zespół Prawa Konstytucyjnego, Międzynarodowego i Europejskiego
  2. Zespół Prawa Karnego
  3. Zespół Prawa Cywilnego
  4. Zespół Prawa Administracyjnego i Gospodarczego
  5. Zespół Prawa Pracy i Zabezpieczenia Społecznego
  6. Zespół Wstępnej Oceny Wniosków
  7. Zespół „Krajowy Mechanizm Prewencji”
  8. Zespół do spraw Wykonywania Kar
  9. Zespół do spraw równego traktowania
  10. Zespół Kontaktów z Mediami i Komunikacji Publicznej
  11. Centrum Projektów Społecznych
  12. Wydział ds Żołnierzy i Funkcjonariuszy
  13. Wydział ds Współpracy Międzynarodowej
  14. Biuro Pełnomocnika Terenowego we Wrocławiu
  15. Biuro Pełnomocnika Terenowego w Gdańsku
  16. Biuro Pełnomocnika Terenowego w Katowicach
  17. Koordynatorzy

Pełnomocnicy terenowi[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik posiada pełnomocników terenowych, rozpatrujących sprawy z obszaru oddalonych od Warszawy województw.

Organem pomocniczym Pełnomocnika Terenowego jest podległy mu Zespół Terenowy.

Nagroda Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica[edytuj | edytuj kod]

Rzecznik Praw Obywatelskich jako wyraz uznania dla występowania w obronie podstawowych wartości i prawd, nawet wbrew zdaniu i poglądom większości przyznaje doroczną Nagrodę Rzecznika Praw Obywatelskich im. Pawła Włodkowica.

Laureaci[31]:

Budżet, zatrudnienie i wynagrodzenia[edytuj | edytuj kod]

Wydatki i dochody Rzecznika Praw Obywatelskich są realizowane w części 08 budżetu państwa[32].

W 2017 wydatki RPO wyniosły 37,07 mln zł, a dochody 0,05 mln zł[33]. Przeciętne zatrudnienie w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich w przeliczeniu na pełne etaty wyniosło 289 osób, a średnie miesięczne wynagrodzenie brutto 7114 zł[34].

W ustawie budżetowej na 2018 wydatki Rzecznika Praw Obywatelskich zaplanowano w wysokości 39,43 mln zł, a dochody 0,05 mln zł[35].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Ustawa z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 2018 r. poz. 2179).
  2. Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 19 listopada 1987 r. w sprawie powołania Rzecznika Praw Obywatelskich (M.P. z 1987 r. nr 34, poz. 293)
  3. M.P. z 1987 r. nr 34, poz. 293
  4. Dz.U. z 1987 r. nr 21, poz. 123
  5. Sprawozdanie stenograficzne z 8. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 13 lutego 1992 r.
  6. M.P. z 1996 r. nr 30, poz. 306
  7. Sprawozdanie stenograficzne z 79. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 8 maja 1996 r.
  8. M.P. z 2000 r. nr 19, poz. 401
  9. Sprawozdanie stenograficzne z 81. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 30 czerwca 2000 r.
  10. M.P. z 2006 r. nr 9, poz. 114
  11. Sprawozdanie stenograficzne z 10. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 15 lutego 2006 r.
  12. M.P. z 2010 r. nr 50, poz. 670
  13. Sprawozdanie stenograficzne z 71. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 21 lipca 2010 r.
  14. M.P. z 2015 r. poz. 726
  15. Sprawozdanie stenograficzne z 99. posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 9 września 2015 r.
  16. Stanisław Trociuk, Rzecznik Praw Obywatelskich [dostęp 2017-12-03].
  17. Dr Sylwia Spurek Zastępczynią RPO ds. Równego Traktowania, Rzecznik Praw Obywatelskich, 24 września 2015 [dostęp 2016-05-25].
  18. Hanna Machińska – nowa zastępczyni RPO. rpo.gov.pl, 26 września 2017. [dostęp 2017-09-26].
  19. Art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 15 lipca 1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich w brzmieniu z 1 stycznia 1988 (Dz.U. z 1987 r. nr 21, poz. 123).
  20. Art. 1 pkt 6 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich oraz ustaw – Kodeks postępowania karnego, o Sądzie Najwyższym i o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. z 1991 r. nr 83, poz. 371).
  21. Art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 12 maja 2000 r. o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2000 r. nr 48, poz. 552).
  22. a b Ryszard Piotrowski (red.), Paweł Ochmann, Maciej Pisz: Prawo konstytucyjne. Kompendium. Warszawa: Wydawnictwo C.H. Beck, 2014, s. 204. ISBN 978-83-255-5366-1.
  23. Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2014 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 3391). sejm.gov.pl, 16 kwietnia 2015. s. 585. [dostęp 2015-07-03].
  24. Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2016 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 580). sejm.gov.pl, 26 maja 2017. s. 9. [dostęp 2016-06-16].
  25. Art. 89 § 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r. poz. 5, ze zm.).
  26. Co to jest Krajowy Mechanizm Prewencji?. W: Rzecznik Praw Obywatelskich [on-line]. rpo.gov.pl, 29 września 2009. [dostęp 2017-06-28].
  27. a b Informacja o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich w 2016 r. z uwagami o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (Druk nr 580). sejm.gov.pl, 26 maja 2017. s. 10. [dostęp 2016-06-28].
  28. Informacja o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela w 2017 r. oraz o działalności Rzecznika Praw Obywatelskich (druk nr 2602). W: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl, 30 maja 2018. s. 45. [dostęp 2018-09-11].
  29. Zarządzenie Nr 25/2014 Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 12 września 2014 r. w sprawie w sprawie nadania statutu Biuru Rzecznika Praw Obywatelskich. W: Rzecznik Praw Obywatelskich [on-line]. rpo.gov.pl. [dostęp 2016-05-25].
  30. C5%82nomocnika-terenowego-we-wroc%C5%82awiu#Katarzyna Sobanska-Laskowska, Strona RPO: rpo.gov.pl, 25 maja 2016.
  31. Nagroda im. Pawła Włodkowica. W: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich [on-line]. rpo.gov.pl. [dostęp 2017-01-07].
  32. Obwieszczenie Ministra Finansów z dnia 30 czerwca 2016 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Finansów w sprawie klasyfikacji części budżetowych oraz określenia ich dysponentów (Dz.U. z 2016 r. poz. 1026)
  33. Sprawozdanie z wykonania budżetu państwa za okres od 1 stycznia do 31 grudnia 2017 r. (druk nr 2559). Tom I. sejm.gov.pl, 29 maja 2018. s. 1/2, 2/9. [dostęp 2017-09-11].
  34. Informacja o wynikach kontroli wykonania budżetu państwa w 2017 r. w części 08 Rzecznik Praw Obywatelskich. W: Najwyższa Izba Kontroli [on-line]. nik.gov.pl, maj 2018. s. 15. [dostęp 2018-09-11].
  35. Ustawa budżetowa na rok 2018 z dnia 11 stycznia 2018 r.. W: Dz. U. poz. 291 [on-line]. isap.sejm.gov.pl, 1 lutego 2018. s. 11, 38. [dostęp 2018-09-11].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]