Ladino (dialekt judeo-hiszpański)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ladino, Djudeo-espanyol
Obszar Izrael, Curaçao, Turcja
Liczba mówiących ok. 110 tys.
Ranking poza rankingiem
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki romańskie
**Języki zachodnioromańskie
***Języki zachodnioiberyskie
****Ladino
Pismo łacińskie lub hebrajskie
Status oficjalny
język urzędowy nigdzie
Regulowany przez Alliance Israélite Universelle
Kody języka
ISO 639-1 brak
ISO 639-2 lad
SIL LAD
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku ladino
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka ladino
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-ladino online

Ladino (לאדינו; zwany także dżudezmo, dżudio, spaniol, hakitia, judeo-hiszpańskiג'ודיאו-איספאנייול) – język żydowski, który powstał jako dialekt języka hiszpańskiego po wygnaniu Żydów sefardyjskich z Półwyspu Iberyjskiego w latach 1492-1497; zapisywany obecnie głównie alfabetem łacińskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do czasu wygnania Żydów z Hiszpanii pod koniec XV wieku język, jakim posługiwali się zamieszkujący Półwysep Iberyjski Żydzi nie różnił się od tego, jakim mówili tamtejsi chrześcijanie. Wymuszona emigracja i oderwanie Żydów od hiszpańskiej literatury doprowadziły jednak z czasem do powstania znacznych różnic pomiędzy językami używanymi przez obydwie społeczności. Pogłębiały się one tam, gdzie Żydzi znajdowali się w większej izolacji, głównie na terenie Imperium osmańskiego, we Włoszech, Holandii i – w późniejszym okresie – Anglii, gdzie Sefardyjczycy mieli możliwość utrzymywania aktywnych kontaktów z Hiszpanią, ich język nie odbiegał zbytnio od oficjalnego hiszpańskiego.

Ladino dzisiaj[edytuj | edytuj kod]

Choć wzbogacone o znaczną liczbę zapożyczeń z hebrajskiego, dzisiejsze ladino w dużej mierze przypomina piętnastowieczny hiszpański, zwłaszcza pod względem słownictwa, i jako takie jest zrozumiałe dla osób hiszpańskojęzycznych. Choć historycznie zapisywane było głównie alfabetem hebrajskim (ale czasem także greckim i cyrylicą), dzisiaj stosuje się niemal wyłącznie łaciński. Na całym świecie językiem tym posługuje się dzisiaj około 200 tysięcy osób, głównie w Izraelu, ale liczba ta wciąż się zmniejsza i przyszłość ladino jest niepewna.

Język judeo-hiszpański a język hiszpański[edytuj | edytuj kod]

Ladino, choć jest zrozumiałe dla przeciętnego Hiszpana, jest jednak całkiem odmiennym językiem. Różni się sposobem zapisu, gramatyką i przede wszystkim słownictwem.

  • Pisownia judeo-hiszpańska odzwierciedla wymowę w większym stopniu niż hiszpańska:
    • Dźwięk /k/ zapisywany jest jako k (w hiszpańskim zapisywane c)
  • Hiszpańskiemu spójnikowi y odpowiada judeo-hiszpański i.
  • Hiszpańska litera c:
    • Czytana jak k przechodzi w słowach judeo-hiszpańskich w k: hiszp. cosa, cuando - lad. koza, kuando.
    • Przed e lub i przechodzi w słowach judeo-hiszpańskich w s: hiszp. solicitado, perfección - lad. solisitado, perfeksion.
  • Hiszpańska litera h na początku wyrazów zanika w słowach judeo-hiszpańskich: hiszp. hombre, hijo - lad. ombre, ijo.
  • Hiszpańska grupa ll przechodzi w słowach judeo-hiszpańskich w y: hiszp. llamar, caballero - lad. yamar, cavayero.
  • W języku judeo-hiszpańskim nie używa się znaków diakrytycznych:
    • W judeo-hiszpańskim brak litery ñ (dwuznak ny): hiszp. soñar, año - lad. sonyar, anyo.
    • Judeo-hiszpańskie odpowiedniki wyrazów hiszpańskich, w których występują znaki akcentów nad samogłoskami, mają te same znaki, ale bez zaznaczonych akcentów: hiszp. también, sólo - lad. tambien, solo. Tak się też dzieje w przypadku í między spółgłoskami: hiszp. política - lad. politika, ale po samogłosce pisze się w ladino yi, a po spółgłosce iy: hiszp. país, poesía - lad. payis, poeziya.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons