Operacja Ajax

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Operacja Ajax
Operationajax.jpg
Ludzie na ulicy Teheranu w czasie zamachu stanu
Czas 1953
Miejsce Iran
Przyczyna demokratyczne reformy Mohammada Mosaddegha, nacjonalizacja brytyjskiego koncernu Anglo-Persian Oil Company
Wynik zwycięstwo puczystów, przywrócenie monarchii absolutnej i ponowne uzależnienie Iranu od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych
Strony konfliktu
Iran Rząd Iranu Iran Puczyści
Stany Zjednoczone Stany Zjednoczone Ameryki
Wielka Brytania Wielka Brytania
Dowódcy
Iran Mohammad Mosaddegh
Hossein Fatemi
Karim Sanjabi
Iran Mohammad Reza Pahlawi
Stany Zjednoczone Dwight Eisenhower
Wielka Brytania Winston Churchill

Operacja AJAX – zamach stanu, w rezultacie którego odsunięto od władzy irańskiego demokratycznego premiera Mohammada Mosaddegha w 1953 roku. Zamach zaaranżowany został przez Wielką Brytanią (ponad nazwą "Operation Boot") i Stany Zjednoczone (pod nazwą Projekt TPAJAX)[1][2].

Mossadeh starał się ograniczyć absolutną władzę szacha co gwarantowała konstytucja z 1906 roku, dzięki jego polityce Iran stał się krajem demokratycznym. Dokonana została również nacjonalizacja irańskiego przemysłu naftowego, kontrolowanego przez należącą do rządu Wielkiej Brytanii, Anglo-Persian Oil Company (obecnie znana jako BP)[3][4][5]. Zamach przeprowadzony został przez jednostki wojskowe generała Fazlollaha Zahediego. W wyniku zamachu szach Mohammad Reza Pahlawi, mógł dalej rządzić krajem jako monarcha absolutny. Aż do czasu obalenia szacha w lutym 1979 roku jego rządy opierały się głównie na wsparciu ze strony Stanów Zjednoczonych[6][7].

W sierpniu 2013 roku, CIA oficjalnie przyznała się do tego, że była zaangażowana zarówno w planowanie i wykonanie zamachu; przekupywanie irańskich polityków, wojskowych, urzędników oraz szerzenie propuczystowskiej propagandy[8][9]. CIA określiła zamach jako przeprowadzony "pod kierunkiem CIA" i jako "akt polityki zagranicznej USA, opracowany i zatwierdzony na najwyższych szczeblach władzy"[10].

Wprowadzenie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej polityka zagraniczna USA przybrała wymiar w pełni globalny. Przełożyło się to na wzmożone zainteresowanie sytuacją polityczną obcych państw przez amerykańskie służby wywiadowcze. Już we wczesnych latach powojennych ośrodki decyzyjne w Waszyngtonie, dążąc do zapewnienia optymalnym warunków dla rozwoju gospodarki i bezpieczeństwa energetycznego, zaczęły szukać pewnych źródeł dostaw ropy. Bardzo ważne miejsce w tych analizach miały irańskie, ogromne złoża tego surowca. Co więcej, kraj ten mógł stać się ważnym sojusznikiem osłabiającym wpływy Związku Radzieckiego w tym regionie.

Po II wojnie światowej władze w Iranie sprawował bliski sojusznik mocarstw anglosaskich, monarcha Mohammad Reza Pahlavi. Sytuacja wydawała się, więc bardzo korzystna. Ku zdumieniu Waszyngtonu i Londynu diametralnie się ona zmieniła, gdy w 1951, w wyborach wygrał lider nacjonalistów – demokratów, Mohammad Mossadegh. Mossadegh przeprowadził nacjonalizację przemysłu petrochemicznego (w tym Anglo-Irańskiej Kompanii Naftowej, późniejszej British Petroleum BP). To spowodowało ochłodzenie wzajemnych stosunków i zrodziły pomysł odsunięcia od władzy Mossadegha w celu ponownego przekazania pełnej władzy w ręce Rezy Pahlaviego.

Przeprowadzenie operacji[edytuj | edytuj kod]

Pierwsi z pomysłem przeprowadzania operacji wystąpili Brytyjczycy, zwracając się z nim do Stanów Zjednoczonych. Początkowo, sprawujący urząd prezydenta Harry Truman odmówił, lecz w 1953 po wyborze na to stanowisko Dwighta Eisenhowera, plan został zaakceptowany. Nowy prezydent, po zapoznaniu się ze wszystkimi szczegółami, wydał decyzję zezwalającą CIA na przeprowadzenie operacji obalenia Mossadegha.

Szefem operacji został Kermit Roosevelt Jr., doświadczony, wysokiej rangi oficer CIA. Natomiast agentem odpowiedzialnym za zaplanowanie i wykonanie operacji został Donald Wilber.

Szybko nawiązano kontakty z irańską opozycją, odpowiednio ją wzmacniając i dofinansowując. Inspirowano na szeroką skalę antyrządowe akcje, angażując coraz liczniejsze gremia. Odpowiednio informowane i sterowane masy społeczeństwa zagwarantować miały wertykalną powszechność buntu. Powodzenie zamachu miały również zapewnić specjalne jednostki, rekrutujące się z miejscowej ludności – takie oddziały partyzanckie, w kluczowym momencie, miały wejść do akcji, przypieczętowując sukces.

Centralnym ośrodkiem organizacyjnym stała się amerykańska ambasada w Teheranie. Z tego miejsca kierowano i koordynowano cały spisek. Rola budynku ambasady urosła do roli legendy i do dziś wzbudza ogromne emocje.

Na ulicach Teheranu protestowały coraz większe pro- i antyreżimowe tłumy. W mieście zaczęło dochodzić do walk, w których życie utraciło kilkaset osób. Sytuacja stawała się coraz bardziej napięta, a premier Mossadegh powoli zaczął tracić nad nią kontrolę. Uzbrojone grupy partyzantów zaczęły szturmować ośrodki rządowe, zaatakowana i zniszczona została rezydencja premiera. Na stronę zamachowców przechodzić zaczęła przekupiona armia.

W obliczu nieuchronnej klęski Mossadegh skapitulował i 19 sierpnia 1953 został aresztowany. Rządy ponownie objął Reza Pahlavi. Odnowiony też został polityczny sojusz między trzema państwami. Pahlavi władzę sprawował aż do rewolucji w 1979.

Przypisy