Radziecka interwencja w Afganistanie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Radziecka interwencja w Afganistanie
Mortar attack on Shigal Tarna garrison, Kunar Province, 87.jpg
Mudżahedini przygotowujący się do ataku za pomocą moździerzy na sowiecki garnizon
Czas 25 grudnia 197915 lutego 1989
Miejsce Afganistan
Przyczyna wkroczenie wojsk radzieckich do Afganistanu
Wynik wycofanie się wojsk radzieckich z Afganistanu
kontynuacja wojny domowej
Strony konfliktu
 ZSRR
 Afganistan
Flag of Jihad.svg Mudżahedini

Wspomagani przez:
 Stany Zjednoczone
 Wielka Brytania
 Arabia Saudyjska
 Pakistan
 Chiny

Dowódcy
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Leonid Breżniew
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Jurij Andropow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Konstantin Czernienko
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Michaił Gorbaczow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Dmitrij Ustinow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Siergiej Sokołow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Walentin Warennikow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Igor Rodionow
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Borys Gromow
Demokratyczna Republika Afganistanu Babrak Karmal
Demokratyczna Republika Afganistanu Mohammad Nadżibullah
Demokratyczna Republika Afganistanu Abdul Raszid Dostum
Demokratyczna Republika Afganistanu Mohammed Rafie
Flag of Jihad.svg Ahmad Szach Masud
Flag of Jihad.svg Abdul Ali Mazari
Flag of Jihad.svg Ismael Chan
Flag of Jihad.svg Gulbuddin Hekmatjar
Flag of Jihad.svg Dżalaluddin Hakkani
Flag of Jihad.svg Abdallah Azzam
Flag of Jihad.svg Osama bin Laden
Flag of Jihad.svg Ohmar Abdul al Klee
Flag of Jihad.svg Hassan sin Long
Siły
Sowieci:
  • 118 000

Afgański rząd:

  • 40 000
Mudżahedini:
  • ponad 220 000
Straty
Sowieci:

14 453 zabitych (łącznie)

  • 9057 zabitych w walce
  • 5396 zmarłych bez związku z walką

53 753 rannych

311 zaginionych

Afgański rząd:

Tysiące zabitych

Mudżahedini:

Tysiące zmarłych (wojskowi)

700 000–ponad 2 000 000 zmarłych cywili

Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Radziecka interwencja w Afganistanie

Sztorm-333ChostPanczszir-82UrgunPanczszir-84Dolina HazaraPrzełęcz MarawaraZhawarJajiArghandabMagistralaWzgórze 3234ArrowTajfun

Radziecka interwencja w Afganistanie (wojna domowa w Afganistanie, wojna afgańska) – dziewięcioletnia wojna Związku Radzieckiego wspierającego afgański reżim komunistyczny przeciw partyzantce mudżahedinów wspieranej przez USA na terytorium Afganistanu. ZSRR chciał umocnić i utrzymać u władzy rządy komunistyczne w Afganistanie. Trwała od 25 grudnia 1979 do 15 lutego 1989 roku. Jest zaliczana do pośredniej formy „wojen zastępczych”.

Siły stron[edytuj | edytuj kod]

ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Radzieckie wojska operacyjne stanowiły Wydzielony Kontyngent Wojsk Radzieckich w Afganistanie. W pierwszym rzucie 40 Armii ZSRR wprowadził do Afganistanu 81 100 żołnierzy (z czego 61 800 w jednostkach liniowych), 2400 pojazdów pancernych (ok. 600 czołgów, 1500 BWP i 290 BTR), 900 dział i 500 samolotów. W 1985 siły te (40 A) liczyły 108 800 żołnierzy (z czego 73 tys. w jednostkach liniowych) i 29 tys. pojazdów (w tym ok. 6000 czołgów, BWP-ów i BTR-ów). Były one wspierane przez ponad 1000 samolotów, w tym 320 śmigłowców[1][2]. Według oficjalnych danych i badań rosyjskich historyków wojskowości, przez Afganistan przewinęło się 620 000 żołnierzy radzieckich, z czego w armii – 525 200 (w tym 62 900 oficerów), 90 000 – w wojskach podległych KGB, a 5000 – w formacjach MSW. W tym samym czasie wojska radzieckie w Afganistanie liczyły od 80 000 do 104 000 żołnierzy (według raportów CIA[3] z 1987 w apogeum konfliktu liczba żołnierzy radzieckich wynosiła 120 000[3]), nie licząc personelu cywilnego.

Demokratyczna Republika Afganistanu[edytuj | edytuj kod]

Siły Zbrojne DRA podlegające Ministerstwu Obrony DRA przez cały okres istnienia do roku 1992 charakteryzowały się ilościową zmiennością która wynikała nie tylko ze strat bojowych ale również dezercji, w 1978 roku armia DRA liczyła 90 000 żołnierzy, w 1982 liczba ta spadła do ok. 40 000 żołnierzy, w roku 1986 udało się ją podnieść do ok. 142 000 żołnierzy. W skład militarnych i paramilitarnych sił afgańskich wchodziły obok jednostek regularnych armii lądowej oraz lotnictwa formacje paramilitarne takie jak Korpus Obrońców Rewolucji, jednostki policji granicznej, grupy samoobrony wiejskiej i zakładowej które podlegały MSW , w sumie ok. 110 000 milicjantów, policjantów i żandarmów. W szeregach policji bezpieczeństwa KHAD służyło ok. 20 000 funkcjonariuszy. Na podstawie: Andrzej Kowalczyk, Afganistan, wyd. ALTAIR, W-wa 1994, Roderick Braithwaite, Afgańcy - ostatnia wojna imperium, wyd. Znak, Kraków 2012

Mudżahedini[edytuj | edytuj kod]

Według wywiadu radzieckiego, w końcu 1988 roku strona partyzancka dysponowała 4530 oddziałami liczącymi 173 000 ludzi (z tego aktywne działania bojowe prowadziło 1920 grup partyzanckich liczących 82 300 mudżahedinów). Zgodnie z tymi samymi ocenami mudżahedini dysponowali m.in.: 86 działami, 770 działkami p.lot., ok. 1500 działami bezodrzutowymi, blisko 700 wyrzutniami rakiet ziemia-powietrze (Stinger, Strieła-2), ponad 1000 wyrzutni rakiet ziemia-ziemia (typu ppk), ok. 2800 moździerzami, ponad 4000 karabinów maszynowych i ponad 10 000 ręcznych granatników[4].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

W latach 1953-1963 faktyczne rządy w Afganistanie sprawował, jako premier, książę Mohammad Daud Chan – został on odsunięty od władzy przez króla Zahir Szaha. Monarcha objął ster władzy we własne ręce, stopniowo zmierzając do przekształcenia ustroju politycznego w monarchię konstytucyjną, doprowadzając do legalizacji partii politycznych i pierwszych w historii kraju wolnych wyborów w styczniu 1965 r. Następne wybory odbyły się w roku 1969 i podobnie jak w poprzednich, zwyciężyły w nich formacje prorządowe i przywódcy największych klanów. W wyborach z roku 1969 miejsca w parlamencie uzyskali również komuniści afgańscy, wywodzący się z LDPA (Ludowo-Demokratyczna Partia Afganistanu). Byli wśród nich liderzy LDPA, tacy jak Babrak Karmal czy Hafizullah Amin. LDPA, od 1965 r. kierowana przez Nur Mohammeda Tarakiego, zyskała po wyborach silniejszą pozycję i zaczęła prowadzić antyrządową i antymonarchistyczną kampanię propagandową. Dotkliwa susza z lat 1970-1973, której następstwem była śmierć ok. 80 tysięcy ludzi, a także eskalacja inspirowanych przez LDPA i wywiad radziecki KGB (komuniści afgańscy byli faktycznie zinfiltrowani przez KGB, Babrak Karmal był sowieckim agentem[5]) protestów społecznych i niepokojów, doprowadziła do zamachu stanu i obalenia 17 lipca 1973 r. nieobecnego w kraju króla Zahir Szaha przez jego szwagra, generała Muhammada Daud Chana, mającego duże poparcie radykalnych oficerów i części kierownictwa LDPA (Parczam).

Po obaleniu króla proklamowano republikę – prezydentem został Muhammad Daud Chan. W skład rządu Muhammada Dauda weszło początkowo aż 7 ministrów należących do Parczamu (Sztandar), frakcji LDPA o umiarkowanym charakterze. W 1975 r. doszło do nieoczekiwanego zwrotu w polityce afgańskiej i odsunięcia komunistów od rzeczywistego wpływu na politykę międzynarodową państwa – Muhammad Daud zaczął zawierać umowy gospodarcze także z państwami zachodnimi, Iranem oraz Indiami. Mimo iż współpraca z ZSRR trwała nadal, istniała istotna rozbieżność między Kabulem a Moskwą co do kształtu tej współpracy i wpływu ZSRR na Afganistan. Była to główna przyczyna kolejnego zamachu stanu (nazywanego też rewolucją kwietniową lub rewolucją sauryjską) z dnia 27 kwietnia 1978 r., w wyniku którego Muhammad Daud został obalony. Nie chcąc się poddać prezydent zginął wraz z całą rodziną w szturmie na pałac prezydencki, dokonanym przez oddział specjalny Alfa ze struktur KGB. 30 kwietnia 1978 r. utworzono oficjalnie Demokratyczną Republikę Afganistanu – na czele utworzonego tego samego dnia rządu stanął Nur Mohammed Taraki, polityk komunistyczny wywodzący się z Chalku (Lud), radykalnej frakcji LDPA.

Przebieg wojny[edytuj | edytuj kod]

Początek[edytuj | edytuj kod]

Od 1978 roku komunistyczny rząd prowadził politykę ścisłego sojuszu ze Związkiem Radzieckim, który jako pierwszy uznał nowe władze podpisując dwustronny układ o współpracy i wzajemnej pomocy. Nur Mohammed Taraki ogłosił jednocześnie wdrożenie programu radykalnych zmian społecznych, które w rezultacie miały doprowadzić do zniszczenia tradycji i przeobrażenia struktury społecznej. Postawiono na forsowną industrializację i laicyzację kraju bez liczenia się ze społeczno-gospodarczymi realiami i tradycjami. Zlikwidowano zadłużenie gospodarstw wiejskich, obciążenie hipotek gruntowych, wprowadzono obowiązek edukacji dla dzieci, zastosowano masowy terror polityczny i agresywną kampanię antyreligijną[6]. Wymierzony w przywódców religijnych terror, przejawiał się m.in. publicznym paleniem Koranu, mordowaniem islamskich duchownych imamów, czy eksterminacją całych klanów – reprezentujących głównie orientację szyicką. Ustanowiono także zakaz praktyk religijnych wszystkich wyznań, dotyczący także Żydów z Kabulu i Heratu[6].

Zbombardowanie miasta Herat[edytuj | edytuj kod]

Mudżahedini z dwoma zdobytymi radzieckimi działami przeciwpancernymi ZiS-2 w Jaji

Represje afgańskich komunistów wywoływały społeczny sprzeciw, do marca 1979 roku protesty przerodziły się w antykomunistyczną rebelię o charakterze ogólnokrajowym, której głównym czynnikiem jednoczącym był islam. Czynnikiem inicjującym zbrojny sprzeciw była masakra w wiosce Kerala, w której afgańska armia wymordowała 1700 mieszkańców – całą ludność rozstrzelano, a następnie ludzkie ciała zepchnięto spychaczami do dołów i zagrzebano. W krótkim czasie rebelianci dowodzeni przez Ismaela Chana (byłego oficera rządowej armii afgańskiej) opanowali miasto Herat, zabijając około 30 cywilnych i wojskowych doradców radzieckich (w tym lekarzy, pielęgniarki, inżynierów, mechaników) wraz z rodzinami, członków i sympatyków LDPA oraz wszystkich ubranych w europejskie stroje, pozbawiono tym samym komunistyczny rząd realnego wpływu na sytuację w okolicznym rejonie. Nur Mohammed Taraki i komuniści afgańscy zażądali od ZSRR realnego wsparcia, gdyż sytuacja powoli wymykała się spod kontroli. W marcu 1979 sowieckie MiG-i dokonały nalotu bombowego na miasto Herat, powodując śmierć 5-25 tysięcy ludzi[7] na ogólną liczbę 200 000 mieszkańców. Następnie do miasta wkroczyła armia afgańska dokonując dalszych mordów i aresztowań przeciwników politycznych.

Atak na Herat nie przyniósł jednak oczekiwanych rezultatów, spowodował jedynie eskalację konfliktu – miesiąc później Afgańczycy znowu zmuszeni byli prosić ZSRR o wsparcie wojskowe, do grudnia 1979 takich próśb było około 20. Dostarczono im wtedy ogromne ilości sprzętu wojskowego (jak na ówczesne możliwości armii afgańskiej) o wartości 53 milionów rubli; 140 dział i moździerzy, 90 pojazdów opancerzonych, 48 tysięcy sztuk broni palnej, 1000 granatników i 680 bomb lotniczych, a także 100 pojemników napalmu i 150 skrzyń mniejszych bomb. Odmówiono stronie afgańskiej dostarczenia broni chemicznej i helikopterów[6].

Masowy terror[edytuj | edytuj kod]

Po otrzymaniu radzieckiego wsparcia (także w postaci ok. 5000[6] doradców wojskowych), afgański reżim komunistyczny postanowił ostatecznie zlikwidować wszelką opozycję; ocenia się, iż wskutek eksterminacji całych wiosek, tortur i zsyłek do obozów koncentracyjnych (np. kompleks więzienny Pol-e-Czarki we wschodniej części Kabulu) poniosło śmierć blisko 100 000 osób, a 500 000 Afgańczyków udało się na emigrację do krajów ościennych[6]. Zniszczono właściwie całą elitę intelektualną kraju – nauczycieli, poetów, myślicieli wysyłano na śmierć bez sądu, często tylko na podstawie decyzji oficera KAM (Afgańska Tajna Policja, w 1980 roku przekształcona w KHAD).

W tym samym czasie doszło do rozgrywek wewnątrz afgańskiej partii komunistycznej LDPA; radykalne skrzydło Chalk całkowicie zdominowało umiarkowany Parczam, którego członków wysłano jako ambasadorów do krajów bloku wschodniego – Babrak Karmal został zmuszony do wyjazdu do Czechosłowacji. 10 września 1979 nowym przywódcą LDPA i kraju został Hafizullah Amin. W kilka dni później doszło na jego polecenie do fizycznej likwidacji wewnątrzpartyjnej opozycji – w tym dotychczasowego premiera Afganistanu, Nur Muhammada Tarakiego, który zginął 14 września 1979 roku tuż po przylocie z Moskwy.

Radziecka interwencja[edytuj | edytuj kod]

Kierunki przemieszczania się wojsk sowieckich w Afganistanie, podczas inwazji w grudniu 1979

Narastający terror osiągnął swoje apogeum dnia 15 sierpnia 1979 roku, kiedy KAM dokonała masakry 300 Hazarów podejrzanych o sprzyjanie rebeliantom. 150 żywych Hazarów zagrzebano w ziemi, a resztę oblano benzyną i spalono żywcem w więzieniu Pol-e-Czarki. Zdarzenie to, wraz z innymi bezprzykładnymi aktami bestialstwa spowodowało faktyczny wybuch wojny domowej w Afganistanie. Mimo istotnego wsparcia radzieckiego i przewagi militarnej, rząd Amina nie był w stanie pokonać partyzantów. Sytuacja stała się na tyle groźna, iż instrukcje wkroczenia wojsk armii radzieckiej do Afganistanu zostały wydane już 12 grudnia 1979 roku.

Interwencja radziecka w Afganistanie w rzeczywistości zaczęła się w nocy między 24 a 25 grudnia 1979 roku, kiedy to radzieckie wojska powietrznodesantowe opanowały strategiczne lotniska w Kabulu i Bagramie. 26 grudnia w okolicach miast Termez i Kuszka 2 dywizje 40 Armii (specjalnie utworzonej do inwazji na Afganistan) przekroczyły granicę afgańsko-radziecką, kierując się w stronę stolicy, Kabulu oraz do Kandaharu poprzez Herat. 27 grudnia 1979 roku rozpoczęła się operacja „Sztorm-333”, mająca na celu zlikwidowanie Hafizullaha Amina (którego KGB podejrzewało o działalność agenturalną na rzecz CIA, antyradziecką politykę oraz poglądy maoistyczne). Komandosi przeszkoleni przez KGB z grupy Alfa, pod dowództwem pułkownika Bojarinowa, wylądowali na lotnisku w Kabulu i zaatakowali pałac prezydencki – Amin został zastrzelony, a jego następcą został Babrak Karmal, cieszący się zaufaniem radzieckich decydentów długoletni agent KGB. W akcji zginął dowódca komandosów, pułkownik Bojarinow, zastrzelony przez pomyłkę przez własnych żołnierzy (dla mistyfikacji radzieccy żołnierze zostali przebrani w mundury afgańskiej armii).

Fazy konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Dziewięcioletni okres walk wojsk ZSRR w Afganistanie można podzielić na trzy okresy – w latach 1979 do 1982 następowało zajmowanie kraju przez wojska radzieckie – na początku 1980 ich liczba wynosiła kilkadziesiąt tysięcy, a w późniejszym okresie osiągając poziom 104 000 żołnierzy, z kolei inne źródła oceniają liczbę żołnierzy ZSRR na stałe stacjonujących w Afganistanie na ok. 200 000[6]. Żołnierze walczący po stronie ZSRR, pochodzili oprócz Rosjan głównie z Ukrainy, Białorusi, Uzbekistanu, a także w o wiele mniejszym stopniu z Łotwy, Litwy i Estonii. Zastępowano nimi stopniowo wojska z muzułmańskich republik radzieckich, głównie z Tadżykistanu. Rozlokowanie sił radzieckich podczas inwazji skoncentrowane było głównie wzdłuż granicy (obecnie granica z Tadżykistanem, Uzbekistanem i Turkmenistanem), oraz sieci dróg zbudowanych przez Rosjan jeszcze w latach siedemdziesiątych. Także w strategicznych miastach, takich jak Kandahar i Herat oraz w kluczowej dla komunikacji dolinie Panczsziru, leżącej w północno-wschodniej części kraju. W strefie zainteresowania ZSRR leżały także tereny obejmujące bogate złoża gazu oraz innych bogactw naturalnych, których produkcję w okresie radzieckiej okupacji przeznaczano dla Związku Radzieckiego. Docelowo armia radziecka kontrolowała zaledwie 20% terytorium Afganistanu.

Oddział Specnazu przygotowuje się do walki w Afganistanie, 1988

Faza druga przypada na lata od 1982 do 1986 i jest to najcięższy okres walk, praktycznie wojny totalnej[6], cechujący się zastosowaniem przez wojska radzieckie wszelkiej możliwej broni – łącznie z napalmem i fosforem oraz mikrotoksynami rozpylanymi z samolotów i helikopterów. Stosowano także masowo broń ciężką; czołgi, działa dużego kalibru i helikoptery (głównie Mi-24) oraz bombardowania. Zrzucono z samolotów ok. 20 milionów min przeciwpiechotnych, także na tereny rolnicze, aby uniemożliwić rolnikom uprawę ziemi (w tym celu również zatruwano masowo ujęcia wody na terenach wiejskich) oraz miny PFM-1 (miny przeciwpiechotne, które z uwagi na atrakcyjne kolory i kształt przypominający motylka przyciągały uwagę dzieci, w większości przypadków powodując trwałe kalectwo lub niejednokrotnie śmierć). Mimo zastosowanego arsenału środków wojennych armia radziecka około roku 1986 zaczęła stopniowo tracić kontrolę nad Afganistanem, przyczyniło się do tego także wsparcie afgańskiego ruchu oporu przez CIA zgodnie z wcześniejszą decyzją amerykańskiego Kongresu, które dostarczało mudżahedinom duże ilości sprzętu wojskowego – w tym niezwykle skuteczne w walce z radzieckimi helikopterami, naprowadzane na podczerwień rakiety Stinger (Operacja Cyclone).

Ostatnia faza wojny to lata 1986 do 1989, podczas których następuje wycofywanie sił ZSRR z terytorium Afganistanu. Sytuacja armii radzieckiej była na tyle niekorzystna, iż w 1988 została praktycznie uwięziona w centrum kraju, gdyż mudżahedini przejęli kontrolę nad głównymi szlakami komunikacyjnymi wiodącymi na północ. Dopiero po zniszczeniu głównych dróg z użyciem rakiet Scud[potrzebne źródło] i Huragan oraz skutecznemu natarciu, armia radziecka zapewniła sobie bezpieczny transport do ZSRR. Ostateczne wycofanie się ostatnich żołnierzy radzieckich z Afganistanu nastąpiło 15 lutego 1989 roku. Rząd komunistyczny upadł ponad 3 lata później, głównie w wyniku przejścia oddziałów uzbeckiego generała Dostuma na stronę opozycji.

Rola Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

14 lutego 1979 doszło do uprowadzenia i zamordowania amerykańskiego ambasadora w Afganistanie, Adolpha Dubsa przez grupę maoistów z ugrupowania Setem-i-Milli. CIA (nie mając jednak bezpośrednich dowodów) podejrzewało, iż inspiratorem akcji było radzieckie KGB, które posługując się afgańską służbą bezpieczeństwa zorganizowało całą akcję, a następnie doprowadziło do nieudanej próby odbicia zakładnika, zakończonej jego śmiercią. Kiedy w marcu 1979 roku radzieckie siły powietrzne zbombardowały miasto Herat, powodując śmierć tysięcy ludzi (od 5000 do 25 000 według różnych szacunków), wywiad USA uznał, iż ZSRR dąży do konfrontacji militarnej w tym rejonie – wskazywały na to również meldunki wywiadu o formowaniu w Tadżykistanie nowej radzieckiej 40 armii, przeznaczonej do działań ofensywnych. W tej sytuacji prezydent USA Jimmy Carter, podpisał dnia 3 lipca 1979 instrukcje dla wywiadu rozszerzającą udzielaną od kwietnia 1978 roku pomoc dla opozycji afgańskiej. Zbigniew Brzeziński, ówczesny doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa stwierdził, iż inwazja ZSRR na Afganistan (do której doszło kilka miesięcy później) była faktycznie wyrokiem śmierci dla ZSRR, które nie mogąc sprostać ekonomicznym i militarnym wymogom tej wojny (mimo ogromnej przewadze w uzbrojeniu), doprowadziło się ostatecznie do samodestrukcji (upadek ZSRR nastąpił niedługo po wycofaniu wojsk radzieckich z Afganistanu).

CIA zapewniało afgańskiemu ruchowi oporu znaczne wsparcie logistyczne i dostawy uzbrojenia, pomocy udzielały też Wielka Brytania, Chiny, Iran i państwa arabskie – zwłaszcza Arabia Saudyjska. Na terenie Pakistanu i Iranu utworzono bazy szkoleniowe i zaopatrzeniowe mudżahedinów. Liczbę mudżahedinów szacowano na 60 000 w początkowym okresie wojny, natomiast około roku 1988 już na prawie 180-200 tys. bojowników – niewątpliwie przyczynił się do tego fakt powstania w Pakistanie i Iranie kilkuset obozów treningowych, w których szkolono i uzbrajano mudżahedinów oraz zjawisko masowej dezercji z armii afgańskiej, jak również religijny charakter ruchu oporu. Od początku bowiem związany był on częściowo z radykalnymi oraz umiarkowanymi nurtami islamu – tworzyło go od początku 7 partii sunnickich (wspieranych z terytorium Pakistanu) oraz 8 partii szyickich, które otrzymywały wsparcie z Iranu. Do przekazywania pieniędzy i sprzętu CIA wykorzystywała głównie pakistański wywiad ISI, wskutek utraty możliwości wpływu na irańskie służby wywiadowcze SAVAK, rozwiązane w lutym 1979 roku w czasie rewolucji islamskiej w Iranie. Większość dostaw kierowano do radykalnego ugrupowania, którym dowodził Gulbuddin Hekmatjar. W minimalnym stopniu wspierano identyfikujący się z bardziej umiarkowanym nurtem islamu ruch komendanta Masuda, gdyż wywiad pakistański nie dowierzał mu jako Tadżykowi.

Zbrodnie wojenne[edytuj | edytuj kod]

Wycofanie wojsk radzieckich z Afganistanu, 1988

Wskutek prowadzenia przez armię radziecką wojny totalnej dochodziło do różnych aktów okrucieństwa. 13 września 1982 roku żołnierze radzieccy spalili żywcem 105 mieszkańców wioski Padkwab-e Szana w prowincji Logar, używając do tego celu ropy naftowej, pentrytu i dwunitrotoluenu – zbrodnię tę potępiono na sesji Trybunału Narodów w dniu 10 grudnia 1982 roku. Podobne zajście miało miejsce w wiosce Kaszam Kala, także w prowincji Logar, gdzie spalono żywcem około stu osób. Oddziały radzieckie pacyfikując całe wsie z reguły zabijały kobiety i starców oraz ograbiały ludność z dywanów i odbiorników radiowych, kobietom zabierano kosztowności. Wymuszano zeznania torturami, np. polewając dzieciom ręce naftą i podpalając lub trzymając jeńców na śniegu przy kilkustopniowym mrozie. Często dokonywano egzekucji stłaczając ludzi w małych pomieszczeniach i wrzucając do środka granaty lub wyrzucano nagie kobiety z helikopterów. Stosowano odpowiedzialność zbiorową, 13 października 1983 roku w odwecie za śmierć radzieckiego żołnierza wymordowano 126 osób, mieszkańców wsi Kolczabad, Muszkizai i Timur Kalacza. Rozrzucane z samolotów i helikopterów miny przeciwpiechotne i miny-zabawki spowodowały trwałe kalectwo ok. 700 000 obywateli Afganistanu, a wskutek długoletniego konfliktu liczba uchodźców osiągnęła 4 miliony w roku 1984 i 5 milionów na początku lat dziewięćdziesiątych. Oprócz tego afgańska służba bezpieczeństwa, CHAD (utworzona w 1980 roku jako spadkobierca tajnej policji KAM i kierowana do roku 1986 przez przyszłego prezydenta Afganistanu, Mohammada Nadżibullaha) nadzorowana stale przez 1500 agentów KGB, przez lata stosowała masowy terror i tortury w sieci kompleksów więziennych przypominających obozy koncentracyjne, np. więzienie Pol-e-Czarki, w którym po wycofaniu się wojsk radzieckich odkryto masowe groby ok. 12 000 ludzi oraz uwolniono 52 000 więźniów politycznych.

Z drugiej strony oddziały mudżahedinów, głównie z ugrupowań reprezentujących nurty fundamentalistyczne, zabijały chłopów, którzy przejęli ziemię wskutek wdrożenia reformy rolnej, niejednokrotnie dziewczynki uczęszczające do szkoły, nauczycieli (za nauczanie kobiet) i lekarzy (za kontakty z kobietami nieokrytymi burką) oraz kobiety (za nieobyczajne stroje lub zdjęcie burki) itd. Jeńców radzieckich i z rządowej armii afgańskiej na ogół torturowano i okrutnie mordowano. Już w okresie interwencji radzieckiej wystąpiły krwawe walki bratobójcze pomiędzy mudżahedinami na tle różnic plemiennych, religijnych i politycznych.

Skutki[edytuj | edytuj kod]

Porzucone przez armię radziecką czołgi w pobliżu bazy lotniczej Bagram

Według szacunków liczba ofiar śmiertelnych konfliktu po stronie afgańskiej sięga ok. 1 500 000 ludzi (w tym ludność cywilna stanowiła ok. 90% ogólnej liczby zabitych) – są to głównie ofiary bezpośrednich działań wojennych jak i terroru CHAD, oraz w mniejszym stopniu działań odwetowych i terroru stosowanego przez mudżahedinów. Rannych zostało od 2 do 4 milionów ludzi.

Po stronie ZSRR liczba zabitych, zaginionych i zmarłych wskutek odniesionych ran wyniosła 15 031 osób, z czego 14 427 żołnierzy armii radzieckiej, 576 żołnierzy i funkcjonariuszy z formacji podległych KGB, 28 członków formacji MSW[8]. Prawie 54 000 żołnierzy zostało rannych (w tym ponad 10 tysięcy uległo trwałemu inwalidztwu). Ustalenia poczynione w latach 90. przez część historyków zachodnich sugerowały całkowitą liczbę poległych po stronie ZSRR na ponad 30 000 ludzi[6]. Liczba ofiar radzieckich wskutek szerzącego się wśród żołnierzy alkoholizmu, narkomanii i spowodowanych działaniami wojennymi chorób psychicznych nie jest znana. Straty ZSRR w sprzęcie wojskowym wyniosły 118 samolotów, 333 helikopterów, 147 czołgów, 1314 transporterów opancerzonych, 433 dział i moździerzy, 1138 zestawów radiowych i wozów dowodzenia, 510 pojazdów inżynieryjnych, 11 369 ciężarówek i wozów tankowania.

Wojna w Afganistanie spowodowała przyspieszony upadek Związku Radzieckiego, mimo iż w stosunku do całości budżetu wojskowego coroczne koszty interwencji były niskie (mniej niż 3% każdego roku[3]), systematycznie rosnące koszty wojny zamknęły się kwotą ponad 100 mld dolarów amerykańskich (częściowo zrekompensowaną przez obowiązkowe dostawy gazu ziemnego[3] z Afganistanu do ZSRR, eksploatację bogactw naturalnych okupowanego kraju oraz podporządkowaniu większości jego gospodarki ZSRR). Słabość doktryny militarnej państwa radzieckiego w starciu z partyzantami, spowodowała zmianę postrzegania na arenie międzynarodowej rzeczywistej wartości bojowej Armii Radzieckiej i jej przyszłych szans w ewentualnym konflikcie z państwami zachodnimi – brak zwycięstwa ZSRR w Afganistanie nie oznaczał jednak, że Armia Radziecka została uznana na Zachodzie za niegroźną. Nadal uważana była, mimo pewnych zapóźnień w najnowszych technologiach wojskowych, za zdolną do prowadzenia intensywnej wojny konwencjonalnej z zaawansowanym technicznie przeciwnikiem w diametralnie innych warunkach terenowych Europy i Dalekiego Wschodu. Ponadto od zakończenia II wojny światowej nie brała ona udziału bezpośrednio w regularnej wojnie, w większości prowadząc tzw. „wojny zastępcze” (ang. „proxy wars”). Dlatego też jej początkowe sposoby prowadzenia walki w Afganistanie (duże operacje okrążające z użyciem wojsk pancernych i zmechanizowanych bez wystarczającego wsparcia z powietrza) okazały się zupełnie nieefektywne. Dopiero potem Sowieci ad hoc stworzyli od podstaw nowe sposoby działań wycofując z Afganistanu prawie wszystkie pododdziały czołgów i zastępując je przede wszystkim użyciem śmigłowców. Przerzucano nimi szybko wojska aeromobilne w rejon walk z zamiarem „pionowego okrążenia” oddziałów partyzanckich, a następnie wspierano ogniem ze śmigłowców oddziały walczące na ziemi.

Radziecki czołg T-62M wycofujący się z Afganistanu

Osłabienie autorytetu państwowego ZSRR i jego przywódców, przyczyniło się do końca zimnej wojny. Dodatkowym czynnikiem przyspieszającym upadek ZSRR był spowodowany radziecką interwencją brak ratyfikacji przez Kongres Stanów Zjednoczonych porozumienia w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych (SALT II) – co nastąpiło w pół roku po inwazji ZSRR na Afganistan. W 1980 r. liczące się na arenie międzynarodowej kraje zachodnie, w proteście przeciwko radzieckiej interwencji w Afganistanie, zbojkotowały Letnie Igrzyska Olimpijskie w Moskwie.

Zrujnowanie gospodarki Afganistanu i gwałtowne zubożenie jego społeczeństwa, zniszczenie kultury oraz masowa emigracja ludności (ok. 5 milionów Afgańczyków) były kolejnymi efektami wojny. Odległym skutkiem poparcia przez Pakistan fundamentalistycznego odłamu mudżahedinów, którym kierował Gulbuddin Hekmatjar, a także braku zainteresowania państw zachodnich sytuacją w Afganistanie na początku lat 90. (wynikającego poniekąd z utraty wpływu na radykalizujące się ugrupowania byłych mudżahedinów po wycofaniu się ZSRR z Afganistanu), było przejęcie władzy przez fundamentalistów islamskich w 1992 r. Rozpoczęta wkrótce później wojna domowa, toczona głównie przez dawnych mudżahedinów, doprowadziła do śmierci ponad 400 000 ludzi oraz niemal całkowitego zniszczenia Kabulu (już wcześniej miasto doznało uszczerbku wskutek działań wojennych w latach 80.), a w końcu do przejęcia władzy przez fanatycznych Talibów.

Wojna przyczyniła się również do trwającego po dziś dzień przebudzenia myśli islamskiej w świecie muzułmańskim wraz z jego straszliwymi dla Zachodu konsekwencjami (Al-Ka’ida)[potrzebne źródło]. Wiara, że bogatszy, lepiej rozwinięty i większy, „niewierny” kraj można pokonać, była również wynikiem podziwu dla odwagi zwycięskiego narodu afgańskiego. To właśnie wojna w Afganistanie uczyniła Osamę bin Ladena takim, jakim świat mógł go poznać 11 września 2001 r. – bezwzględnego terrorystę, świetnego organizatora i umiejącego się ukryć partyzanta[potrzebne źródło]. Bez niej, być może pozostałby nieznanym synem multimilionera, żyjącym w dostatku w bogatej Arabii Saudyjskiej. Dostarczanej przez CIA nowoczesnej broni i umiejętności posługiwania się nią w wyszkolonych oddziałach, islamiści afgańscy nie wypuścili z ręki już nigdy, a w przyszłości mieli ją wykorzystać przeciwko swoim dawnym protektorom.

Kontrowersje[edytuj | edytuj kod]

Quote-alpha.png
... w tej wojnie nie do wygrania wojska radzieckie miały pewne osiągnięcia. W połowie lat osiemdziesiątych władze w Kabulu mogły stwierdzić zgodnie z prawdą, że sprawują kontrolę mniej więcej nad jedną piątą kraju dzięki wysuniętym posterunkom, rozmieszczonym wzdłuż głównych dróg i otaczających kluczowe punkty i obiekty. W 1979 roku władze w Kabulu kontrolowały jedną dziesiątą terytorium Afganistanu. Liczba żołnierzy radzieckich w tym kraju była stosunkowo niewielka i wynosiła mniej niż połowę najwyższego kontyngentu Amerykanów w Wietnamie, a przecież Rosjanie dążyli do opanowania trzy i pół raza większego kraju[9].

Ocena konfliktu i jego rzeczywistych skutków dla ZSRR jest sporna. Mimo stosunkowo wysokich kwot przeznaczonych przez lata trwania konfliktu na finansowanie wojny, zaangażowanie militarne ZSRR i obciążenia finansowe budżetu wojskowego podczas interwencji w Afganistanie pozostawały względnie niskie – na prowadzenie wojny przeznaczano corocznie od 1,5 do 2,5 procent[3] budżetu wojskowego ZSRR, a liczebność kontyngentu wojskowego stanowiła 3% całości sił zbrojnych ZSRR[3]. Niskie koszty interwencji wynikały z kilku czynników[3] – niewielka zmiana liczby żołnierzy w szczytowej fazie konfliktu w stosunku do początkowej liczby żołnierzy (ich liczby nie zwiększano gwałtownie, lecz stopniowo), używanie konserwatywnych taktyk wojennych w celu zminimalizowania strat (naloty prowadzono przeważnie z dużych wysokości, co powodowało także duże straty wśród ludności cywilnej, a wojska lądowe walcząc z rebeliantami nie zapuszczały się poza zasięg ogniowego wsparcia ani nie ścigały partyzantów), stosowanie starszych rodzajów broni i amunicji pochodzących ze składów mobilizacyjnych, krótkie linie dostaw wojskowych (często o wiele krótsze niż podobne linie zaopatrzenia jednostek wojskowych w samym ZSRR), zobowiązanie rządu Afganistanu do obowiązkowej odpłatności na rzecz ZSRR za pomoc ekonomiczną i wojskową w postaci dostaw gazu ziemnego (wartość dostaw, wyłączona z sumy wydatków na interwencję, wyniosła do 1986 3,5 miliarda rubli w porównaniu do kosztów interwencji, które wyniosły ogółem 15 miliardów rubli w roku 1986)[3].

W Afganistanie stacjonowało przeważnie 100 samolotów bojowych i 300 śmigłowców (3,5% całości sił radzieckiego lotnictwa). Około trzech czwartych wojsk armii radzieckiej stacjonujących w Afganistanie pełniło służbę garnizonową pilnując kluczowych miast, baz wojskowych oraz sieci dróg, organizując konwoje (siły wojskowe ZSRR w szczytowym momencie kontrolowały nie więcej niż 20% powierzchni kraju). Jedynie pozostała ich część złożona z wojsk elitarnych (powietrznodesantowych, desantowo-szturmowych oraz Specnazu) była stale zaangażowana w bezpośrednie walki z partyzantami razem z rządową armią afgańską.

Rakiety przeciwlotnicze[edytuj | edytuj kod]

Podczas inwazji radzieckiej na Afganistan mudżahedini posiadali i kupowali na czarnym rynku m.in. w Polsce strzały-2. Pociski z tych sponsorowanych przez zachodnie kraje dostaw często się psuły (znacznie bardziej niż używane przez armie UW) oraz posiadały liczne wady. ZSRR doskonale o tym wiedział, kontrolując sprzedaż i uszkadzając sprzęt. Dlatego też dostarczenie sprawnych rakiet jak stingery było zaskoczeniem[10].

Kultura masowa[edytuj | edytuj kod]

  • Prochy świętych. Afganistan czas wojny – książka Radka Sikorskiego przebywającego w Afganistanie w czasie interwencji jako korespondent wojenny, A.M.F. Plus Group, 2007 (IV wydanie polskie).
  • Morderczy Afganistan (Afganskij izlom/Afghan Breakdown)(1990) – wojna w Afganistanie u schyłku wojny. Jest pierwowzorem 9 kompanii
  • 9 kompania (ros. 9 рота) – wojna w Afganistanie z rosyjskiej perspektywy, perypetie radzieckiego oddziału podczas jednej z ofensyw militarnych, film w reż. Fiodora Bondarczuka z 2005.
  • Bestia wojny (ang. The Beast, także The Beast of War) – wojna w Afganistanie z perspektywy załogi rosyjskiego czołgu T-62, film z 1988 roku w reż. Kevina Reynoldsa.
  • Wojna Charliego Wilsona (ang. Charlie Wilson’s War) – komediodramat produkcji amerykańskiej, kulisy pomocy amerykańskiej dla mudżahedinów afgańskich, reż. Mike Nichols, 2007
  • Żmija – powieść historyczna z elementami fantastyki autorstwa Andrzeja Sapkowskiego, Supernowa 2009

Przypisy

  1. A. Wołkow: 40-ja Armija: istorija sozdania, sostaw, izmienienije struktury (ros.). [dostęp 2011-02-11].
  2. Dane nie obejmują lotnictwa dalekiego zasięgu ZSRR.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 CIA. Office of Soviet Analysys: The costs of soviet war in Afghanistan. 1987.
  4. A. Kowalczyk, Afganistan 79-89, Warszawa 1994.
  5. Christopher Andrew, Oleg Gordijewski, KGB, tłumaczył Rafał Brzeski, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1997, ISBN 83-11-08667-2, s. 503.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Margolin: Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania. Warszawa: Wydawnictwo Prószyński i S-ka, 1999, s. 666, 667, 668, 669, 670. ISBN 83-7180-326-5.
  7. Raporty Amnesty International.
  8. Dane według: Г.Ф.Кривошеев и др., „Россия и СССР в войнах ХХ века. Потери вооруженных сил” (G. F. Kriwoszejew i współ., „Rosja i ZSRR w wojnach XX wieku. Straty sił zbrojnych.”).
  9. C. Schofield, Komandosi rosyjscy, Warszawa 1996.
  10. "Drogi terroru(odc.1)" Planete, wyemitowany 1 czerwca 2012 roku

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rodric Braithwaite: Afgańcy. Ostatnia wojna imperium zła. Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 2012. ISBN 978-83-240-1890-1.
  • Gregory Feifer: Afgańska ruletka. Radziecka inwazja na Afganistan. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2011. ISBN 978-83-245-9006-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]