Szczytno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Szczytno
Herb Flaga
Herb Szczytna Flaga Szczytna
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat szczycieński
Gmina gmina miejska
Data założenia 1359
Prawa miejskie 1723
Burmistrz Danuta Górska
Powierzchnia 10,62[1] km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

25 308[1]
2 383,1[1] os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 89
Kod pocztowy 12-100 do 12-102
Tablice rejestracyjne NSZ
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Szczytno
Szczytno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szczytno
Szczytno
Ziemia 53°33′46″N 20°59′07″E/53,562778 20,985278Na mapach: 53°33′46″N 20°59′07″E/53,562778 20,985278
TERC
(TERYT)
6283617011
Urząd miejski
ul. Sienkiewicza 1
12-100 Szczytno
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Szczytno (wymowa i, niem. Ortelsburg) – miasto i gmina w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim. Według danych z 30 czerwca 2009[2] miasto miało 25 207 mieszkańców.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2007[3] Szczytno ma obszar 10,62 km².

Szczytno leży na granicy dwóch pojezierzy: olsztyńskiego i mrągowskiego.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Szczytno rozwinęło się z osiedla funkcjonującego jako przedzamcze. Zamek krzyżacki zbudowany został w połowie XIV w., w miejscu wcześniejszej drewnianej strażnicy z 1266 r. W roku 1370 Kiejstut spalił krzyżacki drewniany zamek i w tym miejscu postawił kamienną warownię[4].

W latach 1849-1851 w Szczytnie wychodziło dwujęzyczne pismo ludowe "Kurek Mazurski" wydawane z inicjatywy Ligi Polskiej[5].

W okresie pierwszej wojny światowej Szczytno było bardzo zniszczone, później odbudowane w typowej miejskiej zabudowie. W okresie międzywojennym z inicjatywy Ryszarda Andersa założono park miejski. Według projektów architekta Augusta Wieganda zbudowano wiele kamienic (usytuowanych wokół rynku), budynek gimnazjum, plebanię kościoła katolickiego, synagogę i hotel Berliner Hof.

Prawa miejskie uzyskało 12 kwietnia 1723 r.[potrzebne źródło][6]

Od 1818 Szczytno było miastem powiatowym. W trakcie rozwoju miasta, przyłączone zostały dawne osiedle wiejskie: w 1901 r. Fiugajty, w 1906 r. osiedle zwane "Wolność", w 1913 r. Bartna Strona.

Według niemieckiego spisu z 1945 zamieszkane było w 74,5% przez ewangelickich Mazurów, natomiast cały powiat zamieszkiwało procentowo 77% Polaków. W wyniku działań wojennych zniszczenia sięgnęły 45%, a po zakończeniu II wojny światowej miasto znalazło się w nowych granicach Polski.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwę "Ortelsburg" nadano miastu od imienia Ortolfa z Trewiru, komtura elbląskiego, który aktem z dnia 24 września 1360 zezwolił na osiedlenie przybyszy z Mazowsza. Pierwsza osada na północnym brzegu jeziora Domowego Dużego otrzymała nazwę Bartna Strona (niem. Beutnerdorf) od pszczelarstwa – dominującego zajęcia osadników. Istniała także słowiańska nazwa "Szczytno" – od nazw jezior "Sciten Minor" i "Scitem Maior" lub od nazwy wyrabianych przedmiotów – szczytów (tarcz, a raczej ich metalowych części) przez mieszkańców miasta.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Dworzec kolejowy w Szczytnie

Przez Szczytno przebiegają następujące drogi:

W mieście znajduje się stacja kolejowa Szczytno. Przez stację przebiegają następujące linie kolejowe:

Dwie pierwsze linie są obecnie nieczynne. Utrzymywane są regularne połączenia do Olsztyna, Ełku przez Pisz. Dworzec kolejowy znajduje się u zbiegu ulic Kolejowej i Bogumiła Linki.

W Szczytnie działa dworzec autobusowy. Dziennie z dworca odjeżdża ponad 300 autobusów obsługujących połączenia dalekobieżne, lokalne i podmiejskie.

  • W Szymanach pod Szczytnem (7 km) znajduje się jedyny w tej części Polski Międzynarodowy Port Lotniczy "Szczytno-Szymany". Port działa od 1996 r., w ostatnich latach przeżywa problemy finansowe, dlatego loty odbywają się sporadycznie. Obecnie samorząd województwa stara się przywrócić lotnisko do życia. Za 115 mln zł ma zostać zmodernizowana linia kolejowa Olsztyn-Szczytno-Szymany, dzięki czemu pociąg pokona tę trasę w ok. 48 minut (40 minut do Szczytna). Na 93 hektarach niedaleko lotniska ma powstać nowy terminal. Zgodnie z zapowiedziami, port ma zostać uruchomiony w 2014 roku.
  • W Szczytnie funkcjonuje komunikacja miejska (trzy linie autobusowe), przewoźnikiem jest ZKM Szczytno. Komunikacja miejska oprócz terenu miasta obsługuje także bliskie tereny podmiejskie.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Ratusz i wieża ciśnień nocą
  • Ośrodki kultury
    • Miejski Dom Kultury
    • Biblioteka Miejska i jej filie
    • Muzeum Mazurskie
    • Wieża ratuszowa z punktem widokowym
    • Dom Kultury w WSPol
  • Imprezy:

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Szczytno – zamek z fosami i otoczeniem (ul. Sienkiewicza 1)
Budynek sądu rejonowego
Zabytkowa kamienica przy ul. Polnej
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki Szczytna.
  • Ratusz Miejski, mieszczący Muzeum Mazurskie
  • Ruiny zamku krzyżackiego z ok. 1370 r. W okresie średniowiecza zamek był siedzibą komtura, pierwotnie elbląskiego, później ostródzkiego, od 1525 r. (po sekularyzacji Prus) – siedziba starosty. W latach 1579-81 zamek został przebudowany na reprezentacyjny zamek myśliwski dla księcia Jerzego Fryderyka. Od końca XVIII w. zamek popadł w zapomnienie i ruinę. W 1792 r. został zamieniony na magazyny. W 1825 budynki zostały zaadaptowane na szkołę. W końcu, w roku 1896 został rozebrany. W 1924 r. podjęto prace archeologiczne i zrekonstruowano część murów, natomiast na miejscu przedzamcza w 1938 r. wzniesiono gmach starostwa. Rok później, w 1939 pozostałe fragmentu zamku zaadaptowano na muzeum.
  • Średniowieczna pompa ssąca
  • Barokowy kościół ewangelicko-augsburski z 1718 r. Wcześniej w tym miejscu był drewniany kościół katolicki z XV w. Kościół ewangelicki to budowla założona na planie wydłużonego prostokąta z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i masywną, pięciokondygnacyjną wieżą. Barokowy ołtarz pochodzi z 1719 r., odnowiony w 1773. Ambona ufundowana była w 1719 przez Carla Fischera. Wolno stojąca chrzcielnica pochodzi z XVIII w. Obok kościoła plebania z początku XX w.
  • Chata mazurska z XIX w.
  • Dawny zajazd – klasycystyczny, z XIX w.
  • Trakt Królewski
  • Bartna Strona
  • Ulica Rynkowa
  • Dom Polski
  • Cmentarze:
    • żydowski, założony w 1815 r. na działce kupionej za 50 talarów (najlepiej zachowany cmentarz żydowski na Warmii i Mazurach)
    • ewangelicki (założony w pierwszej połowie XIX w.), obecnie park z zachowanymi nagrobkami oraz kwatera wojenną z okresu I wojny światowej (170 żołnierzy armii niemieckiej i 78 żołnierzy armii rosyjskiej)
    • żołnierzy radzieckich (z okresu drugiej wojny światowej, w zbiorowych mogiłach spoczywa 1008 żołnierzy armii radzieckiej, którzy polegli w czasie zdobywania powiatu szczycieńskiego). Na cmentarzu pomnik autorstwa Janusza Kompowskiego. W tym samym miejscu cmentarz z okresu I wojny światowej z 31 żołnierzami armii rosyjskiej.
    • Cmentarz wojenny z okresu pierwszej wojny światowej, przy ul. Poznańskiej (20 żołnierzy armii rosyjskiej i 4 armii niemieckiej).
  • Dawne starostwo – w stylu pseudoklasycystycznym z 1885 r. (obecnie mieści się Urząd Skarbowy)
  • Budynek Sądu Rejonowego z lat 1867–1869
  • Dom Pomocy Społecznej (dawne gimnazjum żeńskie) z roku 1884
  • Budynki Wyższej Szkoły Policji z 1886 r.
  • Kościół pw. WNMP, w stylu neogotyckim, z lat 1897–1899, konsekrowany w 1903. Jest to budowla halowa, trójnawowa. Wieża założona na planie kwadratu. Zniszczona w czasie pożaru w 1905 r. oraz w czasie pierwszej wojny światowej. Wyposażenie kościoła w stylu neogotyckim. Ołtarz główny pochodzi z początku XX w., jest autorstwa Augusta Lorkowskiego z Gietrzwałdu. Ołtarze boczne ufundowane przez ks. Walentego Tolsdorfa, wykonane w 1899 w Tyrolu. Obok kościoła plebania z 1916 r., zaprojektowana przez Augusta Wieganda.
  • Kościół Chrześcijan Baptystów z 1903 r.
  • Budynek Poczty z 1892 r.
  • Szpital z lat 1908/1909
  • Państwowy Dom Dziecka z 1913 r.
  • Wieża ciśnień i wodociągi (wieża ciśnień wybudowana w 1908, obecnie modernizowana i wykorzystana jako oś do nowo budowanych mieszkań)

Prasa wydawana w Szczytnie[edytuj | edytuj kod]

Dawniej[edytuj | edytuj kod]

  • Kurek Mazurski (1849–1850)
  • Gazeta Ludowa (1896–1902)
  • Mazur (1906–1920)
  • Trąba Ewangelijna (1912–1913), miesięcznik, organ gromadkarzy.
  • Mazurski Przyjaciel Ludu (1923–1928)
  • Głos Ewangelijny (1926–1939), miesięcznik, organ Społeczności Chrześcijańskiej (gromadkarzy), redagowany w Szczytnie.

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

  • Kurek Mazurski wydawany od 1990 r.
  • Nasz Mazur wydawany od 1997 r. Obecnie jest to bezpłatny dodatek do Gazety Olsztyńskiej
  • Extra Mazury wydawane bezpłatnie od 2004, wznowione w 2013 r.
  • Tygodnik Szczytno wydawany od 2008 r.
  • Eclesia Nostra pismo dekanatu Szczytno wydawane od 2003 r.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Struktury wyznaniowe w Szczytnie.

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Oznaczenie południka 21°E
J. Domowe Duże
J. Domowe Małe
  • Atrakcje turystyczne:
    • Międzynarodowy Port Lotniczy Szczytno-Szymany
    • Oznaczone miejsce południka 21°E
    • Grób Krzysztofa Klenczona
    • Pomnik Krzysztofa Klenczona
    • Pomnik Henryka Sienkiewicza w symbolicznym miejscu tragedii Juranda i Danusi
    • Punkt widokowy na wieży ratuszowej

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2007[8]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 25 487 100 13 329 52,3 12 158 47,7

Dodatkowe dane:

  • do podanej liczby mieszkańców nie wlicza się słuchaczy i dojeżdżających pracowników Wyższej Szkoły Policji
  • nie wlicza się też ludzi zameldowanych na pobyt czasowy (ok. 800 osób w 2005 r.)[potrzebne źródło]
  • liczba mieszkańców powiatu szczycieńskiego 30 czerwca 2007 wyniosła 69 308[8]
  • przewiduje się, że liczba mieszkańców Szczytna przekroczy 30 tys. w 2013 r. (głównie migracja z terenu powiatu)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 [Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009]. (GUS)
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11. ISSN 1734-6118. (pol.)
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507. (pol.)
  4. Na Ziemi Ojców, Rocznik Ziem Zachodnich i Północnych, 1962, Towarzystwo Rozwoju Ziem Zachodnich, str. 235
  5. Praca zbiorowa "Historia Polski", PWN, W-wa 1959
  6. Panas H., Leyding G., Kapusto W. "Szczytno. Ziemia i miasta.", Wydawnictwo Pojezierze, 1971, Szczytno.
  7. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, ss. 63, 64
  8. 8,0 8,1 Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2007 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2006. ISSN 1734-6118. (pol.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej. Olsztyn, Agencja Wydawnicza "Remix" s.c., 1998, 171 str., ISBN 83-87031-13-5

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]