Morąg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Morąg
Herb Flaga
Herb Morąga Flaga Morąga
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat ostródzki
Gmina Morąg
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1327
Burmistrz Tadeusz Zbigniew Sobierajski
Powierzchnia 6,11 km²
Wysokość 115 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

14 458
2366 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 89
Kod pocztowy 14-300, 14-331
Tablice rejestracyjne NOS
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Morąg
Morąg
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Morąg
Morąg
Ziemia 53°54′58,57″N 19°55′40,25″E/53,916269 19,927847Na mapach: 53°54′58,57″N 19°55′40,25″E/53,916269 19,927847
TERC
(TERYT)
6283515084
Urząd miejski
ul. 11 Listopada 9
14-300 Morąg
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Morąg w Wikisłowniku
Strona internetowa
Morąg – stare miasto i ratusz
jez. Skiertąg

Morąg (niem. Mohrungen, prus. Marangan) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Morąg.

Według danych z 26 lipca 2013 r. miasto miało 14 458 mieszkańców[1].

Leży w historycznej krainie Pogezania i na terenie określanym od XVI wieku jako Prusy Górne (niem. Oberland). W czasach najdawniejszych zamieszkiwało te ziemie plemię staropruskich Pogezan. Dawniej siedziba powiatu morąskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Od północnego wschodu Morąg graniczy z jeziorem Skiertąg, z południowego zachodu znajduje się tzw. „Rozlewisko Morąskie” z ostoją ptactwa wodnego. Gniazduje na niej około 150 gatunków ptaków[2], w tym między innymi: kania rdzawa, kania czarna, orlik krzykliwy, trzmielojad, błotniak zbożowy, bielik, krogulec i kobuz[3].

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta w dokumentach, począwszy od Średniowiecza, zapisywana była różnie: Moring, Moringen, Merinck, Maronis, Marung, Morung, Morungen, Mohrungen (ostatnia nazwa obowiązywała do 1945). Istnieją hipotezy, że nazwa ta pochodzi od pruskiej nazwy jeziora: Mawrin, Maurin lub Morin (taką interpretację sformułował anonimowy autor dodatku do kroniki Piotra z Dusburga z w. XIV)[4]. Weyde – autor niemieckiej monografii o Morągu – wysunął hipotezę, że nazwę nadali pierwsi mieszkańcy miasta, którzy przybyli z południowego Harcu (leży tam miasto Mohrungen, dawniej Morungen). Brak jest jednakże informacji w źródłach, że osadnictwo na tereny Prus kierowano w wieku XIII i XIV właśnie z rejonów Harcu. Z całą pewnością nazwa miasta jest pochodzenia pruskiego, na co wskazuje sufiks „-ąg” (podobnie jak w nazwach Elbląg, Bartąg, Wadąg, Skiertąg i in.).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto w Morągu
Rozlewisko Morąg
Kościół w Morągu

Około 1280 r., po zdobyciu Pogezanii, Krzyżacy rozpoczęli tu budowę drewnianej strażnicy, nad osuszonym później Jeziorem Morąskim. Zamek wzniesiono prawdopodobnie na miejscu dawnej pruskiej osady Morina. Zamek ten stał się z czasem siedzibą krzyżackich urzędników – wójtów.

Obok zamku powstała osada, która w 1327 otrzymała prawa miejskie (na prawie chełmińskim, uposażona w 108 włók, zasadźcą był sołtys Piotr Sumpf). Miasto ulokowano w dogodnych warunkach terenowych, ułatwiających obronę. Od strony południowej dostępu broniło Jezioro Morąskie (obecnie Rozlewisko Morąskie), od zachodu – strumień zwany Młyńskim, od strony północnej znajdował się Staw Młyński, natomiast ze strony wschodniej wykopano dwa rowy wypełnione wodą. Na przełomie XIV i XV wieku miasto otoczono murami. Miasto zbudowano na planie czworokąta. Od szczytu południowo-wschodniego stanął kościół parafialny pod wezwaniem św. Piotra i Pawła wraz z okazałą wieżą. Budowę kościoła zakończono w 1331. Na środku rynku zbudowano ratusz (gotycki, najprawdopodobniej już w XV w.). W murach znalazły się trzy bramy: ostródzka (wschodnia), pasłęcka (zachodnia)

W 1410, Morąg został zajęty przez wojska Władysława Jagiełły, które z Grunwaldu kierowały się na Malbork. W czasie wojny polsko-krzyżackiej (nazywanej „głodową”), w 1414 miasto zostało spalone. Od 1440 Morąg należał do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W 1454 Związek Pruski wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi i poddał Prusy królowi polskiemu. Związkowcy opanowali zamek w Morągu przed 22 lutego 1454, a w czerwcu tego roku, w Elblągu miasto złożyło hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi. W 1461 miasto zajęte zostało przez wojska Zakonu.

Po wojnie trzynastoletniej, od 1466, miasto było częścią ziem Prus Zakonnych, które stanowiły lenno Polski. W Morągu (prawdopodobnie na morąskim zamku) zmarł wielki mistrz zakonu krzyżackiego Henryk VI Reuss von Plauen (zm. 1470).

Po sekularyzacji w 1525 Morąg należał do Prus Książęcych. Po zniesieniu urzędu wójtów krzyżackich od 1525, Morąg był siedzibą starosty książęcego (sprawował władzę administracyjną nad okręgiem Morąga i Miłakowa). Zamek krzyżacki został wtedy częściowo rozebrany, a pozyskane w ten sposób materiały wsparły budowę pałacu Dohnów. Miasto przez następne stulecia należało do państwa pruskiego. W XVII w. w czasie przemarszu wojsk szwedzkich miasto poniosło znaczne straty. W 1656 żołnierze szwedzcy w celach rabunkowych rozbijali nawet trumny, grabiąc kosztowności i odzież ze zwłok[5]. Także pożar z 1697 przyniósł zniszczenia, m.in. częściowo zniszczony został ratusz i zameczek Dohnów, spłonęło Polskie Przedmieście. Odbudowa miasta zajęła około 50 lat.

Pałac Dohnów, widok z ratusza

W latach 1758-1762 Morąg był okupowany przez wojska rosyjskie.

W 1807 miasto zajęły wojska Napoleona, stacjonował tu marszałek Bernadotte, późniejszy król Szwecji jako Karol XIV Jan i Norwegii jako Karol III.

Prawdopodobnie w Morągu przebywał również generał Jan Henryk Dąbrowski. Wojska napoleońskie ponownie przeszły przez miasto w 1812. Wtedy tez doszło do zatargu mieszczan z żołnierzami armii francuskiej (napoleoński marszałek pisemnie domagał się ukarania winnych mieszczan, grożąc zniszczeniem miasta)[4]. Pożary z lat 1822, 1848, 1858 i 1868 czyniły mniejsze lub większe zniszczenia w Morągu.

  • Od maja 2010 roku w mieście stacjonują amerykańscy żołnierze 5 batalionu wchodzącego w skład 7 pułku artylerii obrony powietrznej (Rough Riders) obsługujący bazę rakiet Patriot[6].

Ludność Morąga na przestrzeni lat[edytuj | edytuj kod]

Ludność Morąga na przestrzeni lat

W 1427 r. miasto, jak i cale Prusy nawiedziła epidemia. Brak informacji o liczbie ofiar w Morągu, wiadomo tylko, że w całym państwie zakonnym umarło 183 braci zakonnych, 560 księżny, 38 tys. mieszczan i szlachty, 5 tys. służby i 18 tys. dzieci[potrzebne źródło]. Z kolei w czasie epidemii w 1602 r. w Morągu czterdzieści domów objęto kwarantanną (nieskuteczną bo mieszkańcy uciekli, roznosząc chorobę po innych miejscowościach)[potrzebne źródło]. W czasie epidemii dżumy z lat 1709-1711 w okręgu morąsko-miłakowskim zmarło 860 osób. We wsi, należącej do miasta Morąg, noszącej wówczas nazwę Stary Raj zmarli wszyscy mieszkańcy[4]. Opustoszałe domostwa zniszczały, a po wsi nie został ślad. W roku 1801 miasto liczyło 1800 mieszkańców. W roku 1850 w mieście odnotowano 3100 osób, w 1900 r. – 4025. W roku 1927, gdy miasto obchodziło sześćsetną rocznicę powstania, w Morągu było 9072 mieszkańców. W roku 1939 w Morągu było 7212 mieszkańców (wraz z wojskiem – 8373)[potrzebne źródło].

Wraz z rozrostem miasta zburzono dawne wieże oraz bramy miejskie (Brama Polska została rozebrana w 1815 r.). Mury miejskie częściowo ocalały, gdyż wykorzystano je do budowy nowych domów. W ocalałym skrzydle zamku umieszczono szkołę i sąd powiatowy.

W grudniu 2008 wg GUS miasto zamieszkiwało 14 147 osób[7]. Gminę Morąg w 2010 roku zamieszkiwało 24 983 osób[8].

Ludzie związani z Morągiem[edytuj | edytuj kod]

W Morągu pracował jako nauczyciel polski duchowny luterański, ks. Wawrzyniec Rast. Tu urodził się, mieszkał i tworzył Johann Herder, wybitny pisarz i filozof niemiecki. W Morągu urodził się także Carl Leopold Lohmeyer, niemiecki farmaceuta, autor pierwszego drukowanego przewodnika po Tatrach (wydanego w Nysie w 1842 r.)[9]. Bywał tu również Józef Ignacy Kraszewski najpłodniejszy polski pisarz, autor Starej Baśni, który w Morągu umieścił akcję wielu swoich książek historycznych. Zmarły w Morągu Zbigniew Nienacki nawiązywał w swoich powieściach do miasta, w morąskim Ratuszu rozgrywa się ważny wątek powieści Pan Samochodzik i Niewidzialni.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Gotycki ratusz, zbudowany 1444 r. Zniszczony w późniejszych pożarach, poddany renowacji i przywrócony do użytkowania. Obecnie (2009 r.) mieszczą się w nim siedziby organizacji pozarządowych.
  • Pałac Dohnów zbudowany w latach 1562-1571 r. przez Achacego Dohnę, przebudowany w 1717-19, zniszczony w czasie wojny, odbudowany po wojnie, obecnie mieści się w nim Muzeum Warmii i Mazur im. J. G. Herdera.
  • Fragmenty murów i baszt z XIV w.
  • Pozostałości zamku krzyżackiego rozebranego w 1815 r. obecnie (2009 r.) w trakcie odbudowy.
  • Gotycki kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła z 1303-1331 r.
  • Zabytkowe wieże ciśnień

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Rycina przedstawiająca panoramę Morąga

Położenie Morąga na szlaku komunikacyjnym oraz bliskość Polski, spowodowała napływ ludności polskiej do miasta już od wieku XVI. W wieku XVII Bramę Ostródzką zwano także Bramą Polską, natomiast przedmieście, które powstała za ta bramą (wzdłuż drogi do Ostródy i Olsztyna) nazywane było Polskim Przedmieściem.

W roku 1867 prywatny właściciel – za zgodą władz miasta – osuszył Jezioro Morąskie, znajdujące się z południowej strony miasta. Tym samym powstało Rozlewisko Morąskie.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Cmentarz żołnierzy Armii radzieckiej
Wieża ciśnień na os. Zatorze
Armaty z wojny francusko-pruskiej 1870-1871 przed morąskim ratuszem


Stowarzyszenia i fundacje[edytuj | edytuj kod]

  • Lokalna Organizacja Turystyczna „Kraina Nieodkrytych Tajemnic”
  • Fundacja Pogezania
  • Stowarzyszenie Ludności Niemieckiej Herder
  • Związek Ukraińców w Polsce oddział Morąg
  • Komenda Hufca ZHP Morąg
  • Morąscy Posiadacze Motocykli „MPM”
  • Morąskie Stowarzyszenie Motocyklowe „SZERSZEŃ”
  • Morąskie Bractwo Historyczne „MAWRIN”

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja lokalna „TV Morąg” – program emitowany w sieci telewizji kablowej Vectra
  • Tygodnik „Gazeta Morąska” – wydawany na terenie gmin Morąg, Miłakowo, Zalewo.


Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzi Kościół rzymskokatolicki oraz Kościół Zielonoświątkowyprotestancka wspólnota o charakterze ewangelicznym, a także Kościół greckokatolicki i dwa zbory Świadków Jehowy korzystające z Sali Królestwa ul. Śląska 8[10][11]. Działają też ośrodki filialne Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego i Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

Gospodarka i przemysł[edytuj | edytuj kod]

Na początku XX w. z większych zakładów w Morągu był tylko tartak i fabryka beczek[4].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Morąg (stacja kolejowa).

W mieście funkcjonuje oddział PKS Ostróda oraz prywatne linie autobusowe, które zapewniają częste połączenia z Olsztynem i Ostródą, rzadsze z Miłomłynem, Miłakowem, Wenecją, Zalewem, Braniewem, Ornetą, Iławą, Elblągiem, Gdańskiem i innymi.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion miejski

W Morągu większość sportowców uprawia swoje dyscypliny w wielosekcyjnym klubie – Huragan Morąg. Klub ten zajmuje się następującymi dyscyplinami: piłka nożna, piłka koszykowa, piłka ręczna, piłka siatkowa kobiet, piłka siatkowa mężczyzn, szachy, tenis stołowy, tenis ziemny, lekkoatletyka, brydż sportowy. Sport uprawia się także w uczniowskich klubach sportowych „UKS” taekwondo, a także stowarzyszeniach np. Morąski Klub żeglarski Keja.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ostoja ptactwa wodnego
Zachowane przebudowane skrzydło zamku krzyżackiego

Baza turystyczna to głównie ośrodki wypoczynkowe i prywatne domki letniskowe na półwyspie jez. Narie Kretowiny, a także ośrodki wypoczynkowe i prywatne kwatery w Bogaczewie, hotele Morąg (przy miejskim stadionie), Irena (u wylotu na Olsztyn, Kretowiny), gościniec Herder (na starym mieście), Hotel Elektor oraz kwatery prywatne.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Kaplica prawosławna i ewangelicka, ul. Jana Henryka Dąbrowskiego
  • Morąska Izba Pamięci Historycznej w ratuszu miejskim

Morąskie szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

szlak rowerowy czerwony szlak czerwony: długość 37,2 km. Morąg › BogaczewoGulbityNiebrzydowo WielkieNaryjski MłynRojePonaryBoguchwałyWilnowoLusajny MałeKretowinyDury › Morąg.
szlak rowerowy niebieski szlak niebieski: długość 36,5 km. Morąg › RajLubinBożęcinRuśProśnoTardaBartężekSłonecznikWenecjaKudypyJędrychówko › Morąg.
szlak rowerowy zielony szlak zielony: długość 40,3 km. Morąg › Nowy DwórChojnikKępa KalnickaKalnikZłotnaMarkowoStrużynaJurki › Morąg.

Urodzeni w Morągu[edytuj | edytuj kod]

Najwybitniejszy morążanin Johann Gottfried von Herder

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). , 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118. 
  2. The Green Lungs Of Poland, GMINA MORĄG, ŁUKTA, MIŁAKOWO. Białystok – Toruń – Olsztyn 2006. Wydawca: FUNDACJA ZIELONE PŁUCA POLSKI. Oprawa i druk: Interdruk.
  3. Strona internetowa Morąga.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.
  5. Publikacja wydana w 2007 roku na zlecenie Urzędu Miejskiego w Morągu dla upamiętnienia 200 rocznicy bitwy pod Morągiem kampanii napoleońskiej 1807. Dr Andrzej Nieuważny, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Akademia Humanistyczna w Pułtusku.
  6. Bateria Patriot jest już w Morągu (pol.).
  7. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). , 2009. GUS, Departament Badań Statystycznych. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118 (pol.). 
  8. Strona Państwowej Komisji Wyborczej.
  9. Radwańska-Paryska Zofia, Paryski Witold Henryk: Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 1995, s. 676-677, ISBN 83-7104-008-3.
  10. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, s. 63, 64.
  11. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 13 października 2013.
  12. Serwis Jezioro.com.
  13. Serwis Jezioro.com.
  14. Mateusz Łasowski. [dostęp 2014-02-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • „Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]