Pisz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia hasła Pisz.
Pisz
Plac Daszyńskiego
Plac Daszyńskiego
Herb
Herb Pisza
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat piski
Gmina Pisz
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1367
Prawa miejskie 1645
Burmistrz Jan Alicki
Powierzchnia 10,08 km²
Wysokość ok. 115 m n.p.m.
Populacja (30.12.2012)
• liczba ludności
• gęstość

19 547
1926 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 87
Kod pocztowy 12-200
Tablice rejestracyjne NPI
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Pisz
Pisz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pisz
Pisz
Ziemia 53°37′N 21°48′E/53,616667 21,800000Na mapach: 53°37′N 21°48′E/53,616667 21,800000
TERC
(TERYT)
6283716034
Urząd miejski
ul. Gizewiusza 5
12-200 Pisz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Pisz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Pisz (dawniej Jańsbork albo Jansbork[1], niem. Johannisburg, prus. Pīsis) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie piskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Pisz, położone w południowo-wschodniej części Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, nad jeziorem Roś i nad wypływającą z niego rzeką Pisą. Miasto otacza Puszcza Piska. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. suwalskiego.

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 19 439 mieszkańców[2].

Według danych z 1 stycznia 2011 powierzchnia miasta wynosiła 10,08 km²[3].

Gmina Pisz jest największą obszarowo gminą w Polsce – 634 km². Około 2/3 jeziora Śniardwy leży w jej granicach.

Demografia[edytuj | edytuj kod]


    Liczba mieszkańców w latach
   

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pisz powstał jako osada bartnicza, funkcjonująca jako wieś zagrodnicza, zasiedlona wolnymi pruskimi, posiadającymi prawo bartnictwa, rybołówstwa i myślistwa. Na początku XV w. (1424) pojawiła się w dokumentach wzmianka o sołtysie, co wskazywałoby na funkcjonująca już wieś. Wspomniany sołtys wymieniany jest także jako starosta bartny w 1450 r. Prawdopodobnie w tym czasie w pobliżu zamku funkcjonowały już karczmy i kramy rzemieślnicze.

  • 1449 – Potwierdzone istnienie kościoła i szkoły, budowa mostu zwodzonego na Pisie,
  • 1451 – pobyt w Piszu wielkiego mistrza Ludwika von Erlichshausena; nieudana próba lokacji miasta. Przywilej lokacyjny nadawał 200 łanów na prawie chełmińskim, a sołtysem i zasadźca jednocześnie był niejaki Wawrzyniec Allwun i otrzymał 30 łanów i trzy parcele w mieście. Na utrzymanie plebana wyznaczono 10 łanów. Mieszkańcy lokowanego miasta otrzymali 110 łanów wolnych od obciążeń oraz 50 łanów czynszowych, dla których wyznaczono 10 lat wolnizny. Wojna trzynastoletnia uniemożliwiła zasiedlenie miasta i nadanej ziemi.
  • 1884-1885 – połączenie kolejowe Pisza z Olsztynem i Ełkiem,
  • 1900 – budowa ratusza,
  • 1901 – w parafii piskiej mieszkało 5000 Polaków i 3800 Niemców,
  • 1903 – oddanie do użytku cegielni silikatowej,
  • 1905 – budowa linii kolejowej Pisz – Orzysz,
  • 1907 – założenie wodociągu i gazowni,
  • 1908 – otwarcie szpitala powiatowego; budowa linii kolejowej Pisz – Dłutowo,
  • 1910 – w powiecie piskim 33.344 osoby zadeklarowały jako ojczysty język polski, zaś 16 379 osób – język niemiecki,
  • 1913 – powstanie rzeźni miejskiej,
  • 1914 i 1915 – dwukrotna okupacja Pisza przez Rosjan podczas I wojny światowej,
  • 1920 – plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu; w powiecie piskim za Niemcami pada 33.817 głosów, za Polską – jedynie 14
  • 1925 – zbudowanie podstacji elektrowni,
  • 1933 – przeprowadzenie generalnego remontu kościoła pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela,
  • 24/25 I 1945 – zajęcie Pisza przez żołnierzy Armii Czerwonej z 307 dywizji piechoty dowodzonej przez generała majora B. Dołmatowa; zniszczenie zabudowy miasta w niemal 70%
  • 1945 – przyłączenie miasta do Polski, wysiedlenie ludności uznanej za niepolską
  • 1945
    • przeniesienie siedziby starostwa z Białej Piskiej do Pisza,
    • otwarcie szkoły podstawowej,
    • uruchomienie elektrowni i poczty,
    • powołanie Urzędu Ziemskiego,
    • powołanie spisu powszechnego (w powiecie mieszkało 700 osób),
    • powstał PSS "Osadnik w Piszu",
  • 1946 – powołano Powiatową Radę Narodową,
  • 1948 – uruchomiono Piskie Zakłady Przemysłu Sklejek,
  • 1960 – oddano do użytku budynek Domu Kultury w Piszu,
  • 1969 – powstało Muzeum Ziemi Piskiej,
  • 1975 – na skutek reformy administracyjnej w Polsce powiat Pisz został zlikwidowany,
  • 1987 – w Turnieju Miast Pisz przegrał ze Słubicami,
  • 1989 – pierwsze demokratyczne wybory do samorządu gminnego. Burmistrzem Pisza zostaje Andrzej Wróblewski. W następnych latach (do 2002) urząd ten piastuje Janusz Puchalski,
Starostwo Powiatowe w Piszu

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół św. Jana Chrzciciela - zabytkowy kościół, którego najstarszy element, wieża, pochodzi z 1694. Ściany z ryglówki wzniesione w 1737. Wieża murowana i otynkowana; składa się z trzech kondygnacji z otworem wejściowym na osi, zamykającym się półkoliście. Dach wieży, namiotowy, przechodzi w latarnię ośmioboczną. Na niej znajduje się zegar, a od 1739 krzyż. Hełm wieży pochodzi z czasów późniejszych. Sam kościół, wzniesiony w ostatnich latach XVII wieku, został przebudowany w 1843. We wnętrzu kościoła zachował się ołtarz główny z okresu późnego renesansu, odnowiony w 1696 oraz barokowa ambona pochodząca z 1701. Z XVII wieku pochodzą: krucyfiks drewniany, polichromowany, polichromowany pelikan oraz chrzcielnica
  • Ratusz - neogotycki ratusz z 1900 wzniesiony za pieniądze pochodzące z kontrybucji po wygranej wojnie z Francją w 1871. Mieszczą się w nim między innymi Muzeum Ziemi Piskiej, Starostwo Powiatowe i Urząd Stanu Cywilnego
  • Zespół ośmiu niemieckich schronów wojskowych wybudowanych w latach 1939-1944, w tym jedyny w Polsce schron bierny typu Regelbau 502 - główny schron zespołu, odnowiony, zawierający ekspozycję militarno-historyczną. Ponadto na kompleks składają się także odnowiony schron bojowy CKM i działa przeciwpancernego oraz sześć nieodnowionych schronów - bojowych i biernych. Kompleks tworzy trasę historyczną "Piska Pozycja Ryglowa" i jest dostępny do bezpłatnego zwiedzania
  • Pozostałości zamku - fragmenty muru oraz fundamenty byłego zamku krzyżackiego przy ul. Gizewiusza
Baszta
  • Miejska zabudowa mieszkalna:
    • Trzy domy w stylu barokowym: parterowy przy ul. Rybackiej 8 oraz piętrowe przy ul. Lipowej 5 i 22 (stara numeracja). Dom przy ul. Rybackiej pochodzi z XVIII wieku, a domy przy ul. Lipowej z XIX wieku. Wszystkie są murowane, otynkowane, założone na planie prostokąta, dwudzielne
    • Domy przy ul. Rybackiej oznaczone numerami: 9, 12, 13, 15, 16, 17, 18 i 30 pochodzące z I. połowy XIX wieku. Wszystkie są parterowe, murowane, tynkowane, założone na planie prostokąta
    • Przy placu Daszyńskiego, z bogatej niegdyś secesyjnej zabudowy miasta pozostały jedynie dwa zabytkowe budynki (nr 8 i 14).
  • Baszta - neogotycki budynek dawnej słodowni nieistniejącego już browaru[5]z końca XIX wieku. Mieści się na zapleczu ratusza
  • Wieża ciśnień - nieczynna komunalna wieża ciśnień z 1907
  • Kamienna Baba – pamiątka pozostawiona przez Prusów, odnaleziona w pobliskich Wejsunach w 1872. Obelisk z różowawego głazu (140 cm wys.), z niewyraźnie zarysowaną twarzą, przedstawia prawdopodobnie jakiegoś staropruskiego boga

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa

Na terenie miasta działają następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Klub piłkarski Mazur Pisz. Aktualnie występuje w klasie okręgowej, w I grupie warmińsko-mazurskiej.

  • Pełna nazwa: klub sportowy Mazur Pisz
  • Rok założenia: 1951[potrzebne źródło]
  • Barwy: zielono-niebiesko-czerwone
  • Stadion: stadion miejski w Piszu
pojemność: 2000[potrzebne źródło]
wymiary boiska: 103 m x 67 m[potrzebne źródło]

Klub koszykarski TSK Roś.

Logo klubu

Sekcja MMA i brazylijskiego Jiu-Jitsu - ALLIANCE TEAM

  • Pełna nazwa: ALLIANCE TEAM PISZ[8]
  • Rok założenia: 2012
  • Barwy: żółto-czarne
  • Osiągnięcia: II miejsce w kat.-76kg i III miejsce w kat.-65kg na V Mistrzostwach Polski Mazowsza ADCC - 15.06.2013r

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie[9]:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Ok. 18 km na północny wschód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Pisz-Rostki.

Urodzeni w Piszu[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Krzysztof Pisański (XVIII w.), uczony, autor pierwszej historii Prus
  • Gustaw Gizewiusz (XIX w.), działacz mazurski, autor głośnej pracy "Polska kwestia językowa w Prusach", współredaktor dwóch gazet wychodzących w języku polskim na Mazurach
  • Marek Szczech – były piłkarz, reprezentant Polski, zmarł w 2003
  • Zbigniew Włodkowski (ur. 30 kwietnia 1961 w Piszu) – polski polityk (PSL), nauczyciel i samorządowiec, poseł na Sejm V kadencji, od 28 listopada 2007 podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej.
  • Gerard Skok (ur. 6 października 1930 w Łodygowie, zm. 3 grudnia 1987 w Olsztynie) – polski działacz społeczny na Mazurach, dziennikarz i polityk, poseł na Sejm PRL I i II kadencji (1952–1961) z ramienia PZPR.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  4. Nowy most nad Pisą i przebudowa dróg w Piszu (pol.). 2009-06-26. [dostęp 2010-06-24].
  5. Bildarchiv Ostpreußen (niem.). Bild-Id 35566 [dostęp 2013-01-09].
  6. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, ss. 63, 64
  7. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 5 czerwca 2014.
  8. profil ALLIANCE TEAM PISZ na facebook
  9. samorządy partnerskie (pol.). [dostęp 2011-11-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Białuński: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002, 237 str., ISBN 83-87643-97-1, ISSN 0585-3893

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]