Olsztynek

Olsztynek
Rynek w Olsztynku z ratuszem, przed remontem rynku w 2010
Herb Olsztynka
Państwo	Polska
Województwo	warmińsko-mazurskie
Powiat	olsztyński
Gmina	Olsztynek gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie	1359
Burmistrz	Artur Wrochna
Powierzchnia	7,69 km²
Ludność (2008) • liczba • gęstość	7622 991,2 os./km²
Strefa numeracyjna	+48 89
Kod pocztowy	11-015
Tablice rejestracyjne	NOL
Położenie na mapie Polski Olsztynek
53°35′N 20°17′E
TERC (TERYT)	6283614094
Urząd miejski ul. Ratuszowa 1 11-015 Olsztynek
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Olsztynek (do 1945 niem. Hohenstein, prus. Likuta Alnāsteini) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Olsztynek, położone w północnej Polsce, 28 km na południe od Olsztyna.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Według danych z 31 grudnia 2008 miasto miało 7622 mieszkańców.

Mieszkaniec Olsztynka to olsztynetczanin, a mieszkanka – olsztynetczanka.

Dane ogólne

Ośrodek przemysłowo-usługowy i turystyczno-krajoznawczy. Na terenie miasta zlokalizowane są zakłady przemysłu: spożywczego, drzewnego i paszowego.

Historia

Zamek krzyżacki w Olsztynku

Niemiecka nazwa zamku, a później miasta pochodzi od jego założyciela, komtura ostródzkiego Güntera von Hohensteina. W źródłach polskich już w XV w. występuje nazwa zbliżona znaczeniem do obecnej – "Parvum Olstin" – "Mały Olsztyn", lub Olsztynek.

Pierwsza wzmianka o Olsztynku pochodzi z 1351 roku, a prawa miejskie nadane zostały przez wielkiego mistrza Winricha von Kniporde w 1359 roku. Miasto założono na planie zbliżonym do wielu innych miast krzyżackich. Centralnym punktem był obszerny rynek z kościołem i ratuszem, od którego wychodziły dwie, prostopadłe ulice. Miasto było obwiedzione murami miejskimi o długości 245 × 170 m i wysokości ok. 10 m. Ludność pod koniec średniowiecza liczyła ok. 450 mieszkańców.

W 1410 r. zamek opanowali mieszczanie, którzy uznali władzę króla polskiego, w 1414 r. w czasie wojny głodowej miasto ucierpiało od wojsk polskich. Dopiero w czasie wojny polsko-krzyżackiej w 1520 roku Olsztynek został zdobyty przez wojska polskie, a hetman wielki koronny Mikołaj Firlej potwierdził przywileje miasta. W 1656 r. miasto splądrowały wojska szwedzkie i tatarskie. Miasto w 1740 r. miało 728 mieszkańców, a w 1811 r. 778 mieszkańców. W 1764 urodził się tutaj Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wybitny filolog i badacz polskości. Olsztynek w 1888 r. otrzymał połączenie kolejowe z Działdowem, a w 1891 r. z Ostródą. Miasto było zniszczone w okresie dwóch wojen światowych.

W okresie od października 1939 do 1945 roku w mieście zlokalizowany był niemiecki obóz jeniecki Stalag IB Hohenstein. W latach 1927-1945 w pobliżu miasta znajdował się ogromny monument upamiętniający bitwę pod Tannenbergiem – tzw. Tannenberg-Denkmal. W roku 1934 spoczęły w nim doczesne szczątki prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga.

W 1945 r. Olsztynek został znacznie zniszczony przez wojska sowieckie, podobny los spotkał Tannenberg-Denkmal, który został wysadzony przez wojska niemieckie, a po wojnie jego resztki całkowicie usunięto (do dziś na Rynku stoi monumentalny, granitowy lew pochodzący z tego miejsca). W 1945 roku Olsztynek znalazł się w granicach Polski.

25 sierpnia 2001 roku w Skansenie w Olsztynku odbył się Festiwal Międzynarodowego Obozu "Tęczowy Most" ("Rainbow Bridge"), organizowany przez Jolantę Kwaśniewską. Na festiwalu tym wśród zaproszonych gości pojawili się m.in. prezydent Aleksander Kwaśniewski, brazylijski pisarz Paulo Coelho i izraelski polityk Szimon Peres.

Zabytki

Zamek krzyżacki

Kościół ewangelicki przy rynku

Ulica miasta

Pomnik Mrongowiusza przy rynku

Wieża ciśnień

Zabytkami godnymi uwagi są: gotycki kościół z XIV wieku i pozostałości murów miejskich z basztami z XV w. (budowane po 1415 roku), a przede wszystkim zamek krzyżacki, wybudowany w latach ok. 1350-1360. Zamek w końcu XVIII wieku popadł w ruinę i został częściowo rozebrany, odbudowano go w latach 1847-1849 w stylu neogotyckim i przekształcono na gimnazjum, którego dyrektorem był m.in. historyk Max Toeppen, a uczyli się m.in. Herman Pełka i Emil Behring, pierwszy laureat nagrody Nobla w dziedzinie medycyny z 1901 r. za odkrycie działania antytoksyn (tablica pamiątkowa na dziedzińcu gimnazjum). Godny uwagi jest też układ urbanistyczny Starego Miasta, oraz pojedyncze domy z początku XX wieku. W mieście znajduje się skansen – Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny.

Według rejestru zabytków KOBiDZ na listę zabytków wpisane są obiekty:

• założenie urbanistyczne, XIV-XIX, nr rej.: 586 z 20.02.1961 i z 12.06.1968
• kościół par. pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Chopina 1, 1888,

nr rej.: A-2625 z 17.01.2000

• plebania, ul. Chopina 7, 2 poł. XIX, nr rej.: A-4490 z 16.01.2008
• kościół, ob. galeria MBL, XIV, XVII-XVIII, nr rej.: 214 (O/15) z 25.11.1956 (dec. ruiny)
• cmentarz rzym.-kat., ob. komunalny, ul. Grunwaldzka, XIX, nr rej.: 3853 z 7.10.1987
• cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Mrongowiusza, XIX, nr rej.: 3854 z 7.10.1987
• cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Pionierów, Kamienna, Szeroka, 1 poł. XIX, nr rej.: 3852 z 7.10.1987
• zamek, ob. szkoła, 1 poł. XIV, XVII-XIX, nr rej.: 597 z 7.06.1961 oraz 1232 z 12.06.1968
• mury obronne, XIV, nr rej.: 213 (O/14) z 24.11.1956
• ratusz, Rynek 1, 1915-1923, nr rej.: 2624 z 19.01.2001
• dom, ul. Chopina 10, pocz. XX, nr rej.: A-4491 z 22.01.2008
• dom, ul. Mrongowiusza 5, poł. XIX, nr rej.: 2638 z 30.03.1994
• dom, ul. Mrongowiusza 26, XIX, nr rej.: 1233 z 12.06.1968
• dom, ul. Ratuszowa 4, nr rej.: 2648 z 3.07.1991
• d. plebania, ob. dom mieszkalny, Rynek 3, XV, poł. XVIII, XX, nr rej.: 1334 z 21.11.1994
• d. plebania ewangelicka, ob. muzeum, Rynek 8, 1648, XIX, nr rej.: IV-2-46/49 z 10.09.1949 oraz 215 (O/16) z 28.11.1956
• dom, ul. Świerczewskiego 3, po 1920, nr rej.: 2661 z 23.12.1993
• dom, ul. Świerczewskiego 27, pocz. XX, nr rej.: A-4493 z 22.01.2008
• dom, ul. Świerczewskiego 31, pocz. XX, nr rej.: A-4492 z 22.01.2008
• dom, ul. Warszawska 4, po 1915, nr rej.: 1997 z 28.08.1996
• magazyn, ul. Składowa 9, 1914, nr rej.: 4234 z 2.11.1992
• wodociągowa wieża ciśnień, komunalna, ul. Górna 1, 1906, nr rej.: 2629 z 16.03.2000
• wodociągowa wieża ciśnień, kolejowa, ul. Kolejowa, 1935, nr rej.: 4224 z 18.09.1992

Struktury wyznaniowe

Na terenie miasta działalność prowadzi Kościół Rzymskokatolicki, trzy wspólnoty protestanckie: Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny i Kościół Chrześcijan Baptystów oraz zbór Świadków Jehowy.

Transport

Ważny węzeł drogowy, przez miasto przechodzi też linia kolejowa Olsztyn – Działdowo ze stacją Olsztynek.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

• 7 kierunek Gdańsk-Elbląg-Olsztynek-Warszawa-Chyżne,
• 51 kierunek Olsztyn-Bezledy,
• 58 kierunek Szczytno-Szczuczyn.

Droga krajowa 7 jest w trakcie przebudowy odcinka w okolicy Olsztynka

Sport

W Olsztynku działa klub sportowy Olimpia powstały w 1946 roku. Aktualnie gra w IV lidze .

Trasy rowerowe

Olsztynek jest miastem bogatym w trasy rowerowe. Przez miasto prowadzą m.in.: trasa rowerowa czerwona:

• Olsztynek-Makruty (16 km) – Po drodze można zwiedzić skansen i rezerwat bobrów
• Olsztynek-Orzechowo (27 km) – Liczne zabytki, m.in. kościół Jana Chrzciciela w Orzechowie

trasa rowerowa czarna

• Makruty-Jagiełek (16 km) – Droga prowadzi przez las
• Wegornia-Kurki (8 km) – Trasa prowadzi wśród jezior i lasu

trasa rowerowa żółta

• Olsztynek-Królikowo (21 km) – Zabytki z okresu wojny, częściowo droga prowadzi przez las
• Kurki-Olsztynek (21 km) – Liczne ośrodki wypoczynkowe

trasa rowerowa zielona

• Pawłowo-Waszeta (13 km) – Trasa wśród łąk
• Orzechowo-Węgornia (3 km)

Zobacz też

• Radio Mazury
• Cmentarz żydowski w Olsztynku

Bibliografia

• M. Toeppen, Historia okręgu i miasta Olsztynka, Dąbrówno 2004.
• J. Sikorski, Zespół zamkowy oraz system urządzeń miejskich Olsztynka w średniowieczu, [w:] Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauk. im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, nr 182, Olsztyn 1999.
• Jan Salm, Odbudowa miast wschodniopruskich po I wojnie światowej. Zagadnienia architektoniczno-urbanistyczne, Olsztyn, Borussia, 2006, ISBN 83-89233-27-4

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona Miasta i Gminy Olsztynek
• Strona internetowa o historii Pomnika Bitwy pod Tannenbergiem z wieloma zdjęciami
• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi