Torpeda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Torpeda akustyczna)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Torpeda – dysponujący własnym układem napędowym samodzielny system broni podwodnej służącej niszczeniu lub uszkodzeniu jednostek pływających przeciwnika na lub poniżej poziomu linii wodnej.

Perspektywa[edytuj | edytuj kod]

W ciągu ostatnich 100 lat torpedy zatopiły więcej jednostek pływających niż jakikolwiek inny rodzaj broni morskiej z wyjątkiem min – w rzeczywistości więcej niż działa morskie i bomby lotnicze razem wzięte[1]. Podczas gdy większość źródeł skupia się na atakach torpedowych wykonywanych przez okręty podwodne, broń tą z powodzeniem wykorzystywano także z pokładów okrętów nawodnych oraz samolotów. Dzięki sukcesowi torped, wygrywano bitwy i kampanie — torpedy były podstawową bronią użytą do zatopienia trzech japońskich pancerników podczas II wojny światowej, w tym największych okrętów tego konfliktu „super-pancerników” „Yamato” i „Musashi[1]. Torpedy lotnicze zatopiły trzy amerykańskie pancerniki w Pearl Harbor, torpedy lotnicze i torpedy okrętów podwodnych zatopiły także cztery pancerniki brytyjskie oraz trzy pancerniki Włoch. Ofiarami torped padły także lotniskowce, krążowniki, niszczyciele oraz okręty pomocnicze[1]. Nie zapominając o ponad 20 milionach ton pojemności statków handlowych, tylko podczas II wojny światowej[2].

To torpedy położyły kres erze ironcladów, po czym niemal zapewniły zwycięstwo niemieckiej ubootwaffe w obu wojnach światowych[3]. To przez torpedy Winston Churchill stwierdził że podczas całej II wojny światowej jedynym zagrożeniem którego naprawdę się obawiał była ofensywa niemieckich u-bootów na Atlantyku[3]. Na Pacyfiku to torpedy były bronią która pozwoliła marynarce amerykańskiej zatopić większość okrętów floty imperium japońskiego i praktycznie całą flotę handlową cesarstwa w latach 1941–1945[3], izolując w rezultacie wyspiarskie garnizony i zduszając same macierzyste wyspy Japonii[3]. To torpedy przypieczętowały los „Bismarcka”, sparaliżowały włoskie ciężkie okręty w Tarencie, wywołały większość strat w pancernikach w Pearl Harbor i ostatecznie zatopiły największego kiedykolwiek zbudowanego drednota[3].

Mimo wszystkich inwestycji w działa wielkiego kalibru i grube pancerze, obok straty trzech brytyjskich krążowników liniowych w bitwie jutlandzkiej (co notabene było rezultatem nieprawidłowego obchodzenia się amunicją), z wszystkich drednotów – pancerników i krążowników liniowych – jedynie HMS „Hood” oraz „Kirishima” zastały zatopione wyłącznie przez ciężkie działa[3]. Z drugiej strony w obu wojnach, torpedy wystrzelone przez przeciwnika lub przez własne siły – jako coup de grâce – zatopiły nie mniej niż dwadzieścia drednotów. W kolejności zatopienia były to: „Lützow”, „Swobodnaja Rossija”, „Szent István”, „Royal Oak”, „Conte di Cavour”, „Littorio”, „Caio Duilio”, „Barham”, „Oklahoma”, „West Virginia”, „California”, „Repulse”, „Prince of Wales”, „Hiei”, „Scharnhorst”, „Musashi”, „Fusō”, „Yamashiro”, „Kongō” i „Yamato”[3]. Do momentu pierwszego użycia bojowego Fritz-X – kierowanej bomby przeciwpancernej która zatopiła włoski pancernik „Roma” – bomby lotnicze były w stanie uszkodzić zdolne do manewrów i samoobrony ciężkie okręty na pełnym morzu, ale nie zatopić je[3]. Wprawdzie na przełomie wieków – w okresie wojny rosyjsko–japońskiej – torpedy nie zatopiły żadnego okrętu, cały wiek XX dowiódł, że to torpedy sieją największe spustoszenie w wojnie morskiej[4].

Współcześnie torpedy są podstawową bronią okrętów podwodnych służąc do ataku na jednostki nawodne i inne okręty podwodne, podobnie też torpedy stanowią broń przeciwpodwodną jednostek nawodnych oraz lotnictwa. Niezależnie od rozwoju pocisków rakietowych i manewrujących, nie istnieje dzisiaj ani nie jest rozwijana żadna broń, która mogłaby zastąpić torpedy w przyszłości[1].

Rozwój i użycie torped[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku nazwisko Roberta Whiteheada było synonimem jego wynalazku w prasie tego czasu – torpedy nazywano wówczas „Whiteheadami”. Historia torped, rozumianych jako poruszający się w kierunku celu (w przeciwieństwie do min) ładunek wybuchowy oddziaływający na cel na lub poniżej jego linii wodnej, nie bierze jednak swojego początku od Roberta Whiteheada, lecz od innego wynalazcy – Roberta Fultona, około 60 lat wcześniej[5].

Wczesne konstrukcje[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1799 roku genialny wynalazca zaproponował planującemu atak na Anglię Napoleonowi, budowę okrętu podwodnego który miał wesprzeć francuską inwazję. Oferta została odrzucona, niezrażony tym jednak Fulton zbudował swoją łódź podwodną „Nautilus” i z sukcesem przetestował ją w Sekwanie 13 czerwca 1800 roku[6][5]. Fulton napotkał jednak ten sam problem który położył wcześniej kres staraniom Davida Bushnella – brak sprawnej broni dla okrętu podwodnego[5]. Fulton skoncentrował się wobec tego na staraniach mających doprowadzić do powstania podwodnych środków rażenia. W 1803 roku zaproponował Napoleonowi pomysł parowej wyrzutni, która gdyby z powodzeniem ją skonstruowano, mogła dać Francuzom istotną przewagę w ich inwazji przez kanał, jednak dość konserwatywny Napoleon odrzucił te propozycję[5].

Duński bryg Dorothea eksploduje podczas pierwszego na świecie ataku torpedowego. Rycina pochodzi z wydanej w 1810 roku przez samego Roberta Fultona książki Torpedo war, and submarine explosions, (1810)

Zawiedziony i urażony Fulton zwrócił się więc do przeciwnej strony – udał się do Anglii. Anglicy zdawali sobie sprawę ze swojej przewagi na morzu, wiedzieli jednak że choćby przypadkiem, z powodu złej pogody czy błędnej strategii, Francuzom może udać się wylądować na południowo-wschodnim brzegu Anglii. Gdy w 1804 roku Napoleon zaczął gromadzić swoją Grande Armée na polach wokół Boulogne, a francuska marynarka zaczęła gromadzić barki desantowe, Anglicy starali się przeszkodzić Francuzom wszelkimi sposobami, jednak standardowe taktyki nie dawały rezultatu. W tej sytuacji pojawił się Fulton, a jego propozycje zyskały wsparcie na najwyższych szczeblach władzy, środki finansowe i asystę najbardziej przedsiębiorczych oficerów Royal Navy[5]. Tam skonstruował szereg wynalazków ogólnie nazwanych „infernal devices” (piekielnymi urządzeniami)[5]. W rezultacie ich zastosowania podczas testu przeprowadzonego 15 października 1805 roku, duński bryg Dorothea został pierwszą w historii jednostką pływającą zniszczoną przez eksplozję – jak nazwał urządzenie Fulton – torpedy[5]. Nazwiązał tu nazwą do drętwy elektrycznej (łac. Torpedo torpedo)[7].

Sposób użycia torped według idei Fultona.

W rzeczywistości nie była to torpeda w dzisiejszym rozumieniu, lecz pływająca mina ze 180 funtowym (81,5 kg) ładunkiem czarnego prochu, wzbudzanym przez mechanizm zegarowy który aktywował zapalnik[7]. Dwie tego typu torpedy umieszczone były na końcach dwóch lin o długości 18 stóp (5,5 metra), po czym drugi koniec każdej z lin był przystrzelany do kadłuba atakowanej jednostki za pomocą harpuna, same zaś torpedy spuszczane z łodzi torpedowych do wody. Pod działaniem prądów morskich i ruchu okrętu, torpedy zanurzały się do poziomu stępki, po czym po upływie ustalonego mechanizmem zegarowym czasu (18 minut w przypadku eksperymentu na Dorothea) eksplodowały łamiąc stępkę jednostki[8]. Fulton zaprezentował swój wynalazek wysokim rangą politykom i wojskowym, a Kongres wyasygnował nawet kwotę 5000 dolarów na „próbę praktycznego użycia torpedy”, jednak z sumy tej wydane zostało jedynie 1500 dolarów, a system obrony Fultona nigdy nie został przyjęty przez marynarkę amerykańską[7]. Wkrótce po opublikowaniu swojej pracy, Fulton zmienił jednak przedmiot zainteresowania na miny kotwiczne i torpedy wytykowe, jednak w 1815 zmarł na zapalenie płuc, po udzieleniu pomocy tonącemu pod lodem przyjacielowi[5]. Pomysły Fultona zawarte w jego książce zainspirowały jednak inne osoby, które przy pomocy podobnych środków w 1812 roku bezskutecznie usiłowały zatapiać brytyjskie okręty na akwenach między Jeziorem Ontario, a Virginia Capes. Niepowodzenie tych akcji spowodowało jednak całkowitą utratę zainteresowania torpedami w Stanach Zjednoczonych na najbliższe kilkadziesiąt lat, do momentu kiedy podczas wojny secesyjnej konfederacka marynarka wojenna zmuszona została do poszukiwania niestandardowych środków w celu odrzucenia okrętów Unii od swoich portów i ujść rzek[7].

Torpedy wytykowe[edytuj | edytuj kod]

Robert Fulton nigdy nie zbudował torpedy – czy jak się przyjęło w krajach wschodnioeuropejskichminy wytykowej, jednak w 1813 roku opisał wraz z odpowiednimi diagramami swoją koncepcję w tej mierze kapitanowi Stephenowi Decaturowi. Stąd też prawdopodobnie wzięły się wypadki zastosowania tej idei w wojnie amerykańsko–brytyjskiej w latach 1812–1815. Nie przyniosły one co prawda powodzenia, jednak w 1813 roku brytyjski okręt liniowy HMS „Ramillies” zatopił jedną z łodzi torpedowych uzbrojonych w tego rodzaju broń, istnieją też dowody na próby jej użycia na Wielkich Jęziorach[9].

Szkic przedstawiający „Davida” uzbrojonego w torpedę wytykową.

Min wytykowa była prostym urządzeniem składającym się z ładunku wybuchowego umieszczonego na długiej – kilkumetrowej belce (wytyku), przytwierdzonej na okuciach w dziobowej części okrętu[10].

Po wybuchu wojny amerykańskiej wojny secesyjnej, dysponująca znaczną przewagą na morzu Unia, podjęła blokadę morską portów uzależnionej od importu broni z Europy i eksportu tamże bawełny Konfederacji. W tej sytuacji separatystyczne stany południa podjęły starania o pozyskanie taniej broni zdolnej do załamania blokady, jaką stanowiły „torpedo-miny”. Eksperymenty w tej mierze prowadził Matthew Fontaine Maury, były oficer US Navy, utalentowany naukowiec, który po wybuchu wojny zrezygnował ze służby w marynarce Stanów Zjednoczonych, na rzecz służby w marynarce konfederacji[7]. Pod jego kierownictwem, w Richmond utworzono Naval Submarine Battery Service, zajmującą się opracowaniem min i innych podwodnych ładunków wybuchowych. Opracowane tam konstrukcje, były następnie produkowane lokalnie. Wprawdzie niektóre z nich wyposażone były elektryczny zapalnik, większość detonowana była za pomocą prostego mechanicznego detonatora[7].

Szkic przekroju „H.L. Hunley” z widoczną torpedą wytykową u dołu.

Pierwszy udokumentowany efektywny atak za pomocą tego rodzaju broni, miał miejsce dopiero około 50 lat po śmierci Fultona – 5 października 1863 roku, gdy dowodzony przez Williama T. Glassella „CSS David” w porcie Charleston zaatakował fregatę pancerną Unii USS „New Ironsides”. Jego ofiara nie zatonęła wprawdzie, lecz odniosła ciężkie uszkodzenia[9]. Pierwszy zakończony sukcesem atak za pomocą „spar torpedo” nastąpił kilka miesięcy później, gdy – 17 lutego 1864 roku – półzanurzalny „H.L. Hunley” zaatakował i zatopił należący do Unii slup USS „Housatonic”, który został pierwszym operacyjnym okrętem zatopionym przez podwodny ładunek wybuchowy przeciwnika[7]. Jednak sukcesy w tej mierze miała także unijna marynarka wojenna. M.in. 28 października 1864 roku, przy pomocy torpedy wytykowej umieszczonej na łodzi o napędzie parowym William Cushing zatopił ironclad konfederacji CSS „Albemarle”[9]. Z uwagi na relatywną efektywność torped wytykowych, po wojnie domowej w USA bronią tą zainteresowały się także inne potęgi morskie tego czasu, m.in. Rosja i Francja, zaś w samych Stanach Zjednoczonych jeszcze w 1890 roku obowiązywała „Spar-Torpedo Instructions for the United States Navy” (instrukcje torped wytykowych w marynarce)[9].

Model „Rândunicy” z widocznym palem miny wytykowej.

Tymczasem w Europie broń tego rodzaju zastosowali Rosjanie podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878), w 1877 roku rumuńska jednostka NMS „Rândunica” zatopiła na Dunaju turecki monitor Seyfi, także Francja użyła tej broni przeciwko jednostkom chińskim siedem lat później[9]. Działający przez pewien czas w Rosji polski wynalazca Stefan Drzewiecki, opracował trzy konstrukcje okrętów podwodnych: „Drzewiecki Nr 1”, „Drzewiecki Nr 2” i „Drzewiecki 3”, które używały przyłączanych do atakowanej jednostki min dynamitowych[11]. W brytyjskiej Royal Navy zaś, miny wytykowe pozostały aż co najmniej do końca XIX wieku[9]. Do dziś zachowało się między innymi kilka scen z jednego z wczesnych filmów, przedstawiających ćwiczenia brytyjskiej marynarki z użyciem broni tego rodzaju, które zostały przeprowadzone w 1898 roku na jeziorze Fraser Lake w Kolumbii Brytyjskiej[9]. Na zakończenie zaś drugiej wojny światowej, w Japonii powstała koncepcja specjalnej jednostki nurków zwanych „Fukuryū”, zadaniem której było użycie klasycznych min wytykowych przeciw podwodnym częściom kadłubów amerykańskich jednostek[9].

Torpeda holowana[edytuj | edytuj kod]

Atak za pomocą torpedy Harveya, przedstawiony przez Frederica Harveya.

Idea torped holowanych powstała dzięki Robertowi Fultonowi, który w 1804 roku zamierzał wykorzystać ładunki o nazwie hogshead (będące protoplastami współczesnych bomb kasetowych), przeciwko francuskiej flocie w Boulogne[5][12]. Amunicja ta zdryfować miała pod francuskie jednostki, niesiona pod wpływem wiatru i przypływów. Po zatopieniu zaś „Dorothei”, zmodyfikował nieco sposób jej zatopienia topiąc stary bryg w Nowym Jorku – utrzymując swoje ładunki w zanurzeniu dzięki odpowiednio dobranej wyporności bomb i zapobiegnięciu odpłynięciu[12]. Także „H.L. Hunley” miał początkowo holować swój 90-funtowy (41 kg) ładunek wybuchowy – założeniem było przepłynięcie pod kadłubem atakowanej jednostki i detonacja holowanego ładunku w chwili jego przepływania pod kilem[13][12].

Torpeda Harveya[edytuj | edytuj kod]
Oryginalna torpeda Haverya mieściła 27,2 kg nitrocelulozy, w późniejszym czasie 34,5 kg czarnego prochu, a w końcu 45 kilogramów dynamitu[12].

W 1871 roku emerytowany kapitan John Harvey napisał że ukończył trwające ćwierć wieku prace nad holowana torpedą, która której zastosowanie polegać miało na nakierowaniu ładunku na atakowaną jednostkę. Ładunki holowane były po obu burtach atakującego okrętu pod kątem 45° wobec jego kursu, który to kąt utrzymywany był przez osobną linę kontrolowaną przez breakmana[12]. Atak polegał na podejściu atakującej jednostki w pobliże celu i zdalnej detonacji ładunku przy jego kontakcie z burtą nieprzyjacielskiej jednostki. Detonacja odbywała się za pomocą zmiany położenia dwóch dźwigni. Był to skuteczny i prosty sposób ataku, a przy tym znacznie tańszy niż za pomocą współczesnej jej torpedy Whiteheada. Jednocześnie, był to bezpieczniejszy sposób ataku niż przy pomocy torped wytykowych[12].

Torpeda została z bardzo dobrymi rezultatami przetestowana na iron cladzie „Royal Sovereign”. Przy okręcie atakującym płynącym z prędkością 10–11 węzłów, uzyskano trafienia wszystkich 6 torped w cel poruszający się z prędkością 8 do 9 węzłów[12]. Toteż wkrótce torpeda wzbudziła zainteresowanie kilku marynarek, w tym brytyjskiej, rosyjskiej i amerykańskiej, a marynarka francuska w celu uniknięcia konieczności płacenia honorarium Harveyowi, mocno zmodyfikowała konstrukcję[12].

Der Küstenbrander[edytuj | edytuj kod]

W 1860 roku Fregattenkapitän austriackiej marynarki wojennej Giovanni de Luppis otrzymał od nieznanego dziś z imienia i nazwiska austriackiego oficera projekt łodzi, która eksplodować miała w kontakcie z nieprzyjacielskim okrętem. Pracując nad tym projektem przez kilka lat, De Luppis rozwinął projekt i zbudował prototypowy model, który nazwał Küstenbrander (pol.: brander przybrzeżny)[14]. Wprawdzie brandery były używane od wielu stuleci, przede wszystkim do ataku na flotę na kotwicy bądź w porcie, ich podatność na kaprysy wiatru i fal utrudniała ich zastosowanie na pełnym morzu. Küstenbrander stosował podobną zasadę, jednak w przeciwnym sensie – do obrony linii brzegowej przed działaniami wrogiej floty[14]. Podobną ideę w 1864 zaprezentował marynarce pruskiej pionier okrętów podwodnych Wilhelm Bauer, który nie był jednak w stanie zbudować działającego modelu[14]. Tymczasem De Luppis zbudował działający drewniany model napędzany mechanizmem zegarowym i zaoferował go urzędnikom marynarki w Wiedniu. Jego urządzenie nie było jednak działającą bronią, toteż otrzymał od nich radę podjęcia współpracy z uznanymi inżynierami marynarki w celu dalszego rozwoju konstrukcji[14]. W tym czasie czołowym inżynierem imperium austriackiego był Robert Whitehead, toteż De Luppis udał się do Fiume w celu spotkania z nim. Whitehead po przeegzaminowaniu projektu i modelu, odmówił jednak współpracy, nie widział bowiem możliwości pozbawienia projektu podstawowych wad – niewielkiej prędkości i konieczności działania nawodnego, co dyskwalifikowało projekt jako skuteczną broń[14]. Idea Küstenbrandera stanowiła już jednak bezpośredniego przodka współczesnych torped, powstałych dzięki rozwinięciu pomysłu Luppisa przez Roberta Whiteheada.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Współczesne torpedy należą do grupy broni inteligentnych, dzięki własnemu opartemu najczęściej o sonary aktywne lub pasywne systemowi naprowadzania. Torpedy mogą być również zdalnie naprowadzane na cel dzięki dwu- lub jednokierunkowej wymianie danych telemetrycznych, za pomocą łączącego je z platformą, z której zostały wystrzelone, kabla, bądź też w sposób bezprzewodowy. Typowa współczesna torpeda – od dziobu ku rufie – zbudowana jest z czterech sekcji[15]:

  • sekcja czołowa – zawierająca system naprowadzania torpedy (najczęściej akustyczny), w tym komputer naprowadzania;
  • sekcja głowicy – zawierająca określonego rodzaju sensory celu wraz z odpowiednim mechanizmem wyzwalającym detonacje głowicy. Zwykle, czujnik ten działa poprzez zespół bezpieczników wykrywających uderzenie („zapalnik uderzeniowy” bądź „kontaktowy”), albo też pole magnetyczne celu. W sekcji głowicy umieszczona jest również sama głowica zawierająca ładunek wybuchowy. Nowoczesne torpedy lekkie (możliwe do przenoszenia i odpalania z pokładów statków powietrznych) przenoszą około 45 kg bardzo silnych materiałów wybuchowych, natomiast torpedy ciężkie posiadają ładunki wybuchowe których masa może przekroczyć nawet 450 kg.
  • sekcja napędowa – zawierająca silnik elektryczny oraz baterię, albo silnik spalinowy i paliwo. Najszybsze torpedy używają dziś silników spalinowych, co jednak ogranicza maksymalną głębokość ich zastosowania, gdyż wyloty gazów spalinowych na większych głębokościach narażone są na zbyt duże ciśnienie wody. Prędkość nowoczesnych torped przekracza 60 węzłów.
  • sekcja ogonowa – zawierająca ster oraz pędnik.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, Perspektywa.
  2. Stan Zimmerman: Submarine Technology, s. 1-9.
  3. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 9-10
  4. Stanley Sandler: Battleships An Illustrated History, s. 53
  5. a b c d e f g h i Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 12-17
  6. Paul Fontenoy: Submarines: An Illustrated History, s 4
  7. a b c d e f g Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, s. 1-13
  8. Robert Fulton: Torpedo war, s. 177-180
  9. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 18-21
  10. Encyklopedia techniki wojskowej, s.383
  11. Norman Polmar: Submarines Of The Russian, s. 223-224
  12. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 22-24
  13. Norman Polmar: The American submarines, s. 8
  14. a b c d e Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 30-35
  15. Craig M. Payne: Principles, s. 300

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]