Torpeda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Torpeda akustyczna)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Torpeda – dysponujący najczęściej własnym układem napędowym samodzielny system broni podwodnej służącej niszczeniu lub uszkodzeniu jednostek pływających przeciwnika na lub poniżej poziomu linii wodnej.

Perspektywa[edytuj | edytuj kod]

W ciągu ostatnich 100 lat torpedy zatopiły więcej jednostek pływających niż jakikolwiek inny rodzaj broni morskiej z wyjątkiem min – w rzeczywistości więcej niż działa morskie i bomby lotnicze razem wzięte[1]. Podczas gdy większość źródeł skupia się na atakach torpedowych wykonywanych przez okręty podwodne, broń tą z powodzeniem wykorzystywano także z pokładów okrętów nawodnych oraz samolotów. Dzięki sukcesowi torped, wygrywano bitwy i kampanie — torpedy były podstawową bronią użytą do zatopienia trzech japońskich pancerników podczas II wojny światowej, w tym największych okrętów tego konfliktu „super-pancerników” „Yamato” i „Musashi[1]. Torpedy lotnicze zatopiły trzy amerykańskie pancerniki w Pearl Harbor, torpedy lotnicze i torpedy okrętów podwodnych zatopiły także cztery pancerniki brytyjskie oraz trzy pancerniki Włoch. Ofiarami torped padły także lotniskowce, krążowniki, niszczyciele oraz okręty pomocnicze[1]. Nie zapominając o ponad 20 milionach ton pojemności statków handlowych, tylko podczas II wojny światowej[2].

To torpedy położyły kres erze ironcladów, po czym niemal zapewniły zwycięstwo niemieckiej ubootwaffe w obu wojnach światowych[3]. To przez torpedy Winston Churchill stwierdził że podczas całej II wojny światowej jedynym zagrożeniem którego naprawdę się obawiał była ofensywa niemieckich u-bootów na Atlantyku[3]. Na Pacyfiku to torpedy były bronią która pozwoliła marynarce amerykańskiej zatopić większość okrętów floty imperium japońskiego i praktycznie całą flotę handlową cesarstwa w latach 1941–1945[3], izolując w rezultacie wyspiarskie garnizony i zduszając same macierzyste wyspy Japonii[3]. To torpedy przypieczętowały los „Bismarcka”, sparaliżowały włoskie ciężkie okręty w Tarencie, wywołały większość strat w pancernikach w Pearl Harbor i ostatecznie zatopiły największego kiedykolwiek zbudowanego drednota[3].

Mimo wszystkich inwestycji w działa wielkiego kalibru i grube pancerze, obok straty trzech brytyjskich krążowników liniowych w bitwie jutlandzkiej (co notabene było rezultatem nieprawidłowego obchodzenia się amunicją), z wszystkich drednotów – pancerników i krążowników liniowych – jedynie HMS „Hood” oraz „Kirishima” zastały zatopione wyłącznie przez ciężkie działa[3]. Z drugiej strony w obu wojnach, torpedy wystrzelone przez przeciwnika lub przez własne siły – jako coup de grâce – zatopiły nie mniej niż dwadzieścia drednotów. W kolejności zatopienia były to: „Lützow”, „Swobodnaja Rossija”, „Szent István”, „Royal Oak”, „Conte di Cavour”, „Littorio”, „Caio Duilio”, „Barham”, „Oklahoma”, „West Virginia”, „California”, „Repulse”, „Prince of Wales”, „Hiei”, „Scharnhorst”, „Musashi”, „Fusō”, „Yamashiro”, „Kongō” i „Yamato”[3]. Do momentu pierwszego użycia bojowego Fritz-X – kierowanej bomby przeciwpancernej która zatopiła włoski pancernik „Roma” – bomby lotnicze były w stanie uszkodzić zdolne do manewrów i samoobrony ciężkie okręty na pełnym morzu, ale nie zatopić je[3]. Wprawdzie na przełomie wieków – w okresie wojny rosyjsko–japońskiej – torpedy nie zatopiły żadnego okrętu, cały wiek XX dowiódł, że to torpedy sieją największe spustoszenie w wojnie morskiej[4].

Współcześnie torpedy są podstawową bronią okrętów podwodnych służąc do ataku na jednostki nawodne i inne okręty podwodne, podobnie też torpedy stanowią broń przeciwpodwodną jednostek nawodnych oraz lotnictwa. Niezależnie od rozwoju pocisków rakietowych i manewrujących, nie istnieje dzisiaj ani nie jest rozwijana żadna broń, która mogłaby zastąpić torpedy w przyszłości[1].

Rozwój i użycie torped[edytuj | edytuj kod]

W XIX wieku nazwisko Roberta Whiteheada było synonimem jego wynalazku w prasie tego czasu – torpedy nazywano wówczas „whiteheadami”. Historia torped, rozumianych jako poruszający się w kierunku celu (w przeciwieństwie do min) ładunek wybuchowy oddziaływający na cel na lub poniżej jego linii wodnej, nie bierze jednak swojego początku od Roberta Whiteheada, lecz od innego wynalazcy – Roberta Fultona, około 60 lat wcześniej[5].

Wczesne konstrukcje[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1799 roku genialny wynalazca zaproponował planującemu atak na Anglię Napoleonowi, budowę okrętu podwodnego który miał wesprzeć francuską inwazję. Oferta została odrzucona, niezrażony tym jednak Fulton zbudował swoją łódź podwodną „Nautilus” i z sukcesem przetestował ją w Sekwanie 13 czerwca 1800 roku[6][5]. Fulton napotkał jednak ten sam problem który położył wcześniej kres staraniom Davida Bushnella – brak sprawnej broni dla okrętu podwodnego[5]. Fulton skoncentrował się wobec tego na staraniach mających doprowadzić do powstania podwodnych środków rażenia. W 1803 roku zaproponował Napoleonowi pomysł parowej wyrzutni, która gdyby z powodzeniem ją skonstruowano, mogła dać Francuzom istotną przewagę w ich inwazji przez kanał, jednak dość konserwatywny Napoleon odrzucił te propozycję[5].

Duński bryg Dorothea eksploduje podczas pierwszego na świecie ataku torpedowego. Rycina pochodzi z wydanej w 1810 roku przez samego Roberta Fultona książki Torpedo war, and submarine explosions, (1810)

Zawiedziony i urażony Fulton zwrócił się więc do przeciwnej strony – udał się do Anglii. Anglicy zdawali sobie sprawę ze swojej przewagi na morzu, wiedzieli jednak że choćby przypadkiem, z powodu złej pogody czy błędnej strategii, Francuzom może udać się wylądować na południowo-wschodnim brzegu Anglii. Gdy w 1804 roku Napoleon zaczął gromadzić swoją Grande Armée na polach wokół Boulogne, a francuska marynarka zaczęła gromadzić barki desantowe, Anglicy starali się przeszkodzić Francuzom wszelkimi sposobami, jednak standardowe taktyki nie dawały rezultatu. W tej sytuacji pojawił się Fulton, a jego propozycje zyskały wsparcie na najwyższych szczeblach władzy, środki finansowe i asystę najbardziej przedsiębiorczych oficerów Royal Navy[5]. Tam skonstruował szereg wynalazków ogólnie nazwanych „infernal devices” (piekielnymi urządzeniami)[5]. W rezultacie ich zastosowania podczas testu przeprowadzonego 15 października 1805 roku, duński bryg Dorothea został pierwszą w historii jednostką pływającą zniszczoną przez eksplozję – jak nazwał urządzenie Fulton – torpedy[5]. Nazwiązał tu nazwą do drętwy elektrycznej (łac. Torpedo torpedo)[7].

Sposób użycia torped według idei Fultona.

W rzeczywistości nie była to torpeda w dzisiejszym rozumieniu, lecz pływająca mina ze 180 funtowym (81,5 kg) ładunkiem czarnego prochu, wzbudzanym przez mechanizm zegarowy który aktywował zapalnik[7]. Dwie tego typu torpedy umieszczone były na końcach dwóch lin o długości 18 stóp (5,5 metra), po czym drugi koniec każdej z lin był przystrzelany do kadłuba atakowanej jednostki za pomocą harpuna, same zaś torpedy spuszczane z łodzi torpedowych do wody. Pod działaniem prądów morskich i ruchu okrętu, torpedy zanurzały się do poziomu stępki, po czym po upływie ustalonego mechanizmem zegarowym czasu (18 minut w przypadku eksperymentu na Dorothea) eksplodowały łamiąc stępkę jednostki[8]. Fulton zaprezentował swój wynalazek wysokim rangą politykom i wojskowym, a Kongres wyasygnował nawet kwotę 5000 dolarów na „próbę praktycznego użycia torpedy”, jednak z sumy tej wydane zostało jedynie 1500 dolarów, a system obrony Fultona nigdy nie został przyjęty przez marynarkę amerykańską[7]. Wkrótce po opublikowaniu swojej pracy, Fulton zmienił jednak przedmiot zainteresowania na miny kotwiczne i torpedy wytykowe, jednak w 1815 zmarł na zapalenie płuc, po udzieleniu pomocy tonącemu pod lodem przyjacielowi[5]. Pomysły Fultona zawarte w jego książce zainspirowały jednak inne osoby, które przy pomocy podobnych środków w 1812 roku bezskutecznie usiłowały zatapiać brytyjskie okręty na akwenach między Jeziorem Ontario, a Virginia Capes. Niepowodzenie tych akcji spowodowało jednak całkowitą utratę zainteresowania torpedami w Stanach Zjednoczonych na najbliższe kilkadziesiąt lat, do momentu kiedy podczas wojny secesyjnej konfederacka marynarka wojenna zmuszona została do poszukiwania niestandardowych środków w celu odrzucenia okrętów Unii od swoich portów i ujść rzek[7].

Torpedy wytykowe[edytuj | edytuj kod]

Robert Fulton nigdy nie zbudował torpedy – czy jak się przyjęło w krajach wschodnioeuropejskichminy wytykowej, jednak w 1813 roku opisał wraz z odpowiednimi diagramami swoją koncepcję w tej mierze kapitanowi Stephenowi Decaturowi. Stąd też prawdopodobnie wzięły się wypadki zastosowania tej idei w wojnie amerykańsko–brytyjskiej w latach 1812–1815. Nie przyniosły one co prawda powodzenia, jednak w 1813 roku brytyjski okręt liniowy HMS „Ramillies” zatopił jedną z łodzi torpedowych uzbrojonych w tego rodzaju broń, istnieją też dowody na próby jej użycia na Wielkich Jęziorach[9].

Szkic przedstawiający „Davida” uzbrojonego w torpedę wytykową.

Min wytykowa była prostym urządzeniem składającym się z ładunku wybuchowego umieszczonego na długiej – kilkumetrowej belce (wytyku), przytwierdzonej na okuciach w dziobowej części okrętu[10].

Po wybuchu wojny amerykańskiej wojny secesyjnej, dysponująca znaczną przewagą na morzu Unia, podjęła blokadę morską portów uzależnionej od importu broni z Europy i eksportu tamże bawełny Konfederacji. W tej sytuacji separatystyczne stany południa podjęły starania o pozyskanie taniej broni zdolnej do załamania blokady, jaką stanowiły „torpedo-miny”. Eksperymenty w tej mierze prowadził Matthew Fontaine Maury, były oficer US Navy, utalentowany naukowiec, który po wybuchu wojny zrezygnował ze służby w marynarce Stanów Zjednoczonych, na rzecz służby w marynarce konfederacji[7]. Pod jego kierownictwem, w Richmond utworzono Naval Submarine Battery Service, zajmującą się opracowaniem min i innych podwodnych ładunków wybuchowych. Opracowane tam konstrukcje, były następnie produkowane lokalnie. Wprawdzie niektóre z nich wyposażone były elektryczny zapalnik, większość detonowana była za pomocą prostego mechanicznego detonatora[7].

Szkic przekroju „H.L. Hunley” z widoczną torpedą wytykową u dołu.

Pierwszy udokumentowany efektywny atak za pomocą tego rodzaju broni, miał miejsce dopiero około 50 lat po śmierci Fultona – 5 października 1863 roku, gdy dowodzony przez Williama T. Glassella „CSS David” w porcie Charleston zaatakował fregatę pancerną Unii USS „New Ironsides”. Jego ofiara nie zatonęła wprawdzie, lecz odniosła ciężkie uszkodzenia[9]. Pierwszy zakończony sukcesem atak za pomocą „spar torpedo” nastąpił kilka miesięcy później, gdy – 17 lutego 1864 roku – półzanurzalny „H.L. Hunley” zaatakował i zatopił należący do Unii slup USS „Housatonic”, który został pierwszym operacyjnym okrętem zatopionym przez podwodny ładunek wybuchowy przeciwnika[7]. Jednak sukcesy w tej mierze miała także unijna marynarka wojenna. M.in. 28 października 1864 roku, przy pomocy torpedy wytykowej umieszczonej na łodzi o napędzie parowym William Cushing zatopił ironclad konfederacji CSS „Albemarle”[9]. Z uwagi na relatywną efektywność torped wytykowych, po wojnie domowej w USA bronią tą zainteresowały się także inne potęgi morskie tego czasu, m.in. Rosja i Francja, zaś w samych Stanach Zjednoczonych jeszcze w 1890 roku obowiązywała „Spar-Torpedo Instructions for the United States Navy” (instrukcje torped wytykowych w marynarce)[9].

Model „Rândunicy” z widocznym palem miny wytykowej.

Tymczasem w Europie broń tego rodzaju zastosowali Rosjanie podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1877–1878), w 1877 roku rumuńska jednostka NMS „Rândunica” zatopiła na Dunaju turecki monitor Seyfi, także Francja użyła tej broni przeciwko jednostkom chińskim siedem lat później[9]. Działający przez pewien czas w Rosji polski wynalazca Stefan Drzewiecki, opracował trzy konstrukcje okrętów podwodnych: „Drzewiecki Nr 1”, „Drzewiecki Nr 2” i „Drzewiecki 3”, które używały przyłączanych do atakowanej jednostki min dynamitowych[11]. W brytyjskiej Royal Navy zaś, miny wytykowe pozostały aż co najmniej do końca XIX wieku[9]. Do dziś zachowało się między innymi kilka scen z jednego z wczesnych filmów, przedstawiających ćwiczenia brytyjskiej marynarki z użyciem broni tego rodzaju, które zostały przeprowadzone w 1898 roku na jeziorze Fraser Lake w Kolumbii Brytyjskiej[9]. Na zakończenie zaś drugiej wojny światowej, w Japonii powstała koncepcja specjalnej jednostki nurków zwanych „Fukuryū”, zadaniem której było użycie klasycznych min wytykowych przeciw podwodnym częściom kadłubów amerykańskich jednostek[9].

Torpeda holowana[edytuj | edytuj kod]

Atak za pomocą torpedy Harveya, przedstawiony przez Frederica Harveya.

Idea torped holowanych powstała dzięki Robertowi Fultonowi, który w 1804 roku zamierzał wykorzystać ładunki o nazwie hogshead (będące protoplastami współczesnych bomb kasetowych), przeciwko francuskiej flocie w Boulogne[5][12]. Amunicja ta zdryfować miała pod francuskie jednostki, niesiona pod wpływem wiatru i przypływów. Po zatopieniu zaś „Dorothei”, zmodyfikował nieco sposób jej zatopienia topiąc stary bryg w Nowym Jorku – utrzymując swoje ładunki w zanurzeniu dzięki odpowiednio dobranej wyporności bomb i zapobiegnięciu odpłynięciu[12]. Także „H.L. Hunley” miał początkowo holować swój 90-funtowy (41 kg) ładunek wybuchowy – założeniem było przepłynięcie pod kadłubem atakowanej jednostki i detonacja holowanego ładunku w chwili jego przepływania pod kilem[13][12].

Torpeda Harveya[edytuj | edytuj kod]
Oryginalna torpeda Haverya mieściła 27,2 kg nitrocelulozy, w późniejszym czasie 34,5 kg czarnego prochu, a w końcu 45 kilogramów dynamitu[12].

W 1871 roku emerytowany kapitan John Harvey napisał że ukończył trwające ćwierć wieku prace nad holowana torpedą, która której zastosowanie polegać miało na nakierowaniu ładunku na atakowaną jednostkę. Ładunki holowane były po obu burtach atakującego okrętu pod kątem 45° wobec jego kursu, który to kąt utrzymywany był przez osobną linę kontrolowaną przez breakmana[12]. Atak polegał na podejściu atakującej jednostki w pobliże celu i zdalnej detonacji ładunku przy jego kontakcie z burtą nieprzyjacielskiej jednostki. Detonacja odbywała się za pomocą zmiany położenia dwóch dźwigni. Był to skuteczny i prosty sposób ataku, a przy tym znacznie tańszy niż za pomocą współczesnej jej torpedy Whiteheada. Jednocześnie, był to bezpieczniejszy sposób ataku niż przy pomocy torped wytykowych[12].

Torpeda została z bardzo dobrymi rezultatami przetestowana na iron cladzie „Royal Sovereign”. Przy okręcie atakującym płynącym z prędkością 10–11 węzłów, uzyskano trafienia wszystkich 6 torped w cel poruszający się z prędkością 8 do 9 węzłów[12]. Toteż wkrótce torpeda wzbudziła zainteresowanie kilku marynarek, w tym brytyjskiej, rosyjskiej i amerykańskiej, a marynarka francuska w celu uniknięcia konieczności płacenia honorarium Harveyowi, mocno zmodyfikowała konstrukcję[12].

Der Küstenbrander[edytuj | edytuj kod]

W 1860 roku Fregattenkapitän austriackiej marynarki wojennej Giovanni de Luppis otrzymał od nieznanego dziś z imienia i nazwiska austriackiego oficera projekt łodzi, która eksplodować miała w kontakcie z nieprzyjacielskim okrętem. Pracując nad tym projektem przez kilka lat, De Luppis rozwinął projekt i zbudował prototypowy model, który nazwał Küstenbrander (pol.: brander przybrzeżny)[14]. Wprawdzie brandery były używane od wielu stuleci, przede wszystkim do ataku na flotę na kotwicy bądź w porcie, ich podatność na kaprysy wiatru i fal utrudniała ich zastosowanie na pełnym morzu. Küstenbrander stosował podobną zasadę, jednak w przeciwnym sensie – do obrony linii brzegowej przed działaniami wrogiej floty[14]. Podobną ideę w 1864 zaprezentował marynarce pruskiej pionier okrętów podwodnych Wilhelm Bauer, który nie był jednak w stanie zbudować działającego modelu[14]. Tymczasem De Luppis zbudował działający drewniany model napędzany mechanizmem zegarowym i zaoferował go urzędnikom marynarki w Wiedniu. Jego urządzenie nie było jednak działającą bronią, toteż otrzymał od nich radę podjęcia współpracy z uznanymi inżynierami marynarki w celu dalszego rozwoju konstrukcji[14]. W tym czasie czołowym inżynierem imperium austriackiego był Robert Whitehead, toteż De Luppis udał się do Fiume w celu spotkania z nim. Nie jest dziś jasny dalszy bieg wypadków. Według jednej z wersji wydarzeń, po przeegzaminowaniu projektu i modelu Whitehead odmówił współpracy, nie widział bowiem możliwości pozbawienia projektu podstawowych wad – niewielkiej prędkości i konieczności działania nawodnego, co dyskwalifikowało projekt jako skuteczną broń[14]. Idea Küstenbrandera stanowiła już jednak bezpośredniego przodka współczesnych torped, powstałych dzięki rozwinięciu pomysłu Luppisa przez Roberta Whiteheada.

Torpedy samobieżne Whiteheada[edytuj | edytuj kod]

Szkic sposobu wystrzeliwania pierwszej torpedy Whiteheada z austro-węgierskiego okrętu artyleryjskiego Gemse w 1888 roku.

Z niewielu przetrwałych do dziś śladów historycznych wynika że do około 1866-67 roku Whitehead mógł jednak zbudować wraz z Luppisem pierwszą w pełni zanurzalną i samobieżną torpedę o długości 3,4 metra i średnicy 360 milimetrów oraz wadze 136 kilogramów[15]. Pocisk ten wykonany został z kutego żelaza w kształcie cygara wyposażonego w parę płaszczyzn stabilizujących przebiegających wzdłuż całej torpedy, których zadaniem było zapobieganie ruchowi obrotowemu podczas ruchu podwodnego. Odłączana głowica pocisku mieściła 8 kilogramów trotylu detonowanego przy kontakcie z celem za pomocą prostej iglicy[15]. Według informacji zawarty w opublikowanym w 1935 roku artykule Theodora Brauna w magazynie Marine-Rundschau, torpeda miała pionowe płetwy sterowe poszerzające ją o dalsze 25 milimetrów oraz dwupłatową śrubę ze pionowym sterem. Nos torpedy mieścił prosty zapalnik zaraz za nim znajdował się ładunek wybuchowy czarnego prochu o masie 8 kilogramów. Według Brauna, torpeda poruszana była za pomocą była dwu-cylindrowego silnika napędzanego sprężonym powietrzem[16]. Obok kilku innych innowacyjnych koncepcji, zastosowanie w torpedzie napędu za pomocą sprężonego powietrza oraz hydrostatycznego zaworu połączonego z parą poziomych sterów w celu kontroli głębokości zanurzenia było istotna nowością[15]. Nieznana jest dziś wewnętrzna budowa tej torpedy, jednak prawdopodobnie mieściła ona butlę z powietrzem sprężonym pod ciśnieniem 370 psi, połączoną z pneumatycznym silnikiem typu rotacyjnego własnej konstrukcji Whiteheada[15]. 26 maja 1867 roku Whitehead został przyjęty przez cesarza Franciszka Józefa. Celem audiencji było zdobycie poparcia dla oficjalnej demonstracji torpedy, co nastąpiło w październiku tego roku we Fiume. Nie są dziś znane szczegóły demonstracji, jednak w jej rezultacie urządzenie postanowiono skierować do dalszych testów marynarki, w celu oceny stopnia użyteczności nowej broni. Podczas pierwszego z testów, dokonano wystrzeleń z podwodnej wyrzutni również skonstruowanej przez Whiteheada. Z 54 startów testowych, jedynie 8 wystrzelonych torped trafiło w sieć ustawiona jako cel – pozostałe pociski miały trudności z utrzymaniem zadanej głębokości, 16 przepłynęło pod siecią, pozostałe zaś całkowicie minęły się z celem[15].

Pochodząca prawdopodobnie z 1895 roku fotografia przedstawiająca 3 kolejne wzory torped opracowane przy udziale Whiteheada. U dołu model torpedy Luppiego, na szczycie pierwsza torpeda Whiteheada z 1866 roku, między zaś nimi przekrój modelu z 1890 roku, z usuniętym jednak tajnym urządzeniem hydrostatycznym.

W 1868 roku austriacka marynarka wojenna zaakceptowała torpedy Whitehead do własnego użytku, jednak w związku z kryzysem finansowym po Wojnie Siedmiotygodniowej z Prusami Austrii nie było stać na zakup wyłącznych praw do torpedy, w związku z czym Whitehead otrzymał możliwość swobodnego handlu swoim wynalazkiem[16]. Już następnego roku Royal Navy zapłaciła Whiteheadowi 15 000 funtów za konstrukcje torpedy i możliwość jej produkcji w Royal Laboratory w Woolwich. Szczęściem dla Whiteheada, kontrakt zawierał klauzulę o zastosowaniu w jego zakładach we Fiume ulepszeń opracowanych w Woolwich[16]. W 1874 roku w Royal Laboratory opracowano i zastosowano w torpedzie śrubę przeciwbieżną która znakomicie poprawiła stabilność pocisku Wkrótce też Peter Brotherhood opracował gwiazdowy silnik trzycylindrowy, który znalazł zastosowanie przez następne dziesiątki lat[16].

W 1883 roku dr. Froude dzięki swoim pracom nad hydrodynamiką opracował półkolisty kształt nosa torpedy, który zastąpił ostro zakończony czepiec torpedy Whiteheada. Pozwoliło to nie tylko na przenoszenie większej głowicy bojowej, lecz - ku zaskoczeniu wszystkich - zwiększyło prędkość podwodną torpedy o jeden węzeł, na podobnej zasadzie jak gruszka dziobowa wspomaga jednostki nawodne[16]. W 1890 roku Robert Whitehead otworzył swój własny zakład w Weymouth w południowej Anglii i trzecią fabrykę w Saint Tropez we Francji. W 1890 roku przedstawił nową torpedę kalibru 18 cali (450 mm) który stał się standardem na kolejne dziesięciolecia[16]. W 1895 roku Whitehead wprowadził nowy wynalazek, opatentowany przez Ludwika Obry żyroskop – opracowany w celu kontroli azymutu kursu torpedy. Znaczenie tego wynalazku było przełomowe, bowiem po raz pierwszy torpeda nie musiała polegać na stałym kursie ustawionym przed wystrzeleniem za pomocą ręcznego ustawienia powierzchni sterowej, lecz każda torpeda samodzielnie kontrolowała swój kurs za pomocą żyroskopu. Po drugie natomiast, możliwe stało się zaprogramowanie kursu w taki sposób, że torpeda poruszała się prosto do przodu po wystrzeleniu, po czym w zaprogramowanym momencie zmieniała swój kurs[16].

Około roku 1900 zakład Fiume ukończył realizacje zamówienia ze strony japońskiej marynarki wojennej na dostawę torped kalibru 27,5 cala (700 mm), zas 5 lat później otrzymał kontrakt na dostawę do tego kraju torped 24 calowych (610 mm) dla brzegowych instalacji onropny wybrzeża w Go-Saki i Ko-Saki w Cuszimie, które były pierwszymi z serii japońskich torped które drogą rozwoju wiodły do powstania wzoru 93 Long Lance[16]. Ostatnim wielkim krokiem było opracowanie w 1905 roku metody użycia otaczającej torpedę wody morskiej, zamiast skompresowanego powietrza. Trzy lata później pojawiła się pierwsza torpeda kalibru 21 cali (533 mm) – najpopularniejszego do dziś rozmiaru – umożliwiająca zastosowanie dużego ładunku wybuchowego. Torpedy osiągnęły stan pełnej dojrzałości technologicznej tuż przed wybuchem I wojny światowej[16].

Kopia Schwartzkopffa[edytuj | edytuj kod]

Schemat torpedy Schwartzkopffa przedstawiony w amerykańskiej instrukcji z 1903 roku do 12 torped zakupionych w Niemczech przez US Navy. (1) Zapalnik czołowy; (2) Głowica bojowa; (3) Komora zanurzeniowa; (4) Butla ze sprężonym powietrzem; (5) Przedział silnikowy; (6) Część ogonowa; (7) Stożkowa skrzynia przekładniowa; (8) Ogon ze śrubą i płaszczyznami kontrolnymi.

Pod koniec lat 60. XIX wieku, zakłady we Fiume były celem licznych wizyt ze strony przedstawicieli rządów i ówczesnego biznesu. Jednym z nich był niemiecki przedsiębiorca Louis Schwartzkopff. W czasie jego wizyty, gdy Robert Whitehead nie opatentował jeszcze żadnego ze swoich wynalazków, ujawniono zniknięcie kompletu dokumentacji jednej z najnowszych wersji torpedy Whiteheada. Kradzieży nie powiązano wówczas z wizytą Schwartzkopffa, jednak zaledwie rok po tej wizycie Schwartzkopff rozpoczął produkcję niemal wiernej kopii torpedy Whiteheada, z jedyną różnicą w postaci zastąpienia stalowego korpusu torpedy, korpusem wykonanym z brązu[17].

Trzy torpedy 450 mm Schwartzkopffa nabyte przez szwedzką marynarkę wojenną.

Schwartzkopff, którego tłumaczenie niemieckiego nazwiska jest dokładnym przeciwieństwem nazwiska Whiteheada (Czarna głowa vs. Biała głowa), szybko uzyskał kontrakty ze strony grossadmirała Tirpitza. Niemiecka piracka kopia torpedy Whiteheada w cenie £450 była jednak droższa od oryginału w kosztującego wówczas £320. I to mimo wprowadzenia również przez Whiteheada torped z korpusem wykonanym z brązu[16]. Niemiecki fabrykant zdołał jednak sprzedać torpedy swojej produkcji do Stanów Zjednoczonych, Japonii, a nawet do Wielkiej Brytanii. Torpedy Schwartzkopffa też jako pierwsze też odniosły bojowy sukces w tej epoce, gdy podczas wojny chińsko-japońskiej (1894-1895) w ataku japońskich pięciu łodzi torpedowych, które wystrzeliły 11 pocisków Schwartzkopffa, zatopione zostały 3 chińskie okręty[18]. Mimo dużych podobieństw, w z przekroju tej torpedy przedstawionego w amerykańskiej instrukcji, wynikają jednak pewne różnice. Zapalnik czołowy nie jest mechanizmem odkręcającym pod wpływem pędu wody w celu uzbrojenia, lecz typowym zapalnikiem kontaktowym z pinem bezpieczeństwa. Co więcej, Schwartzkopff nie zdołał skopiować poprawianego w dopiero w tym czasie układu utrzymywania głębokości który umieszczany był tuż za zbiornikiem powietrza. Także zastosowany żyroskop był wynalazkiem Kaselowskiego, odmiennym choć działającym na identycznej zasadzie co zastosowany przez Whiteheada żyroskop Obry'ego[17].

Bliss-Leavitt[edytuj | edytuj kod]

Montaż torped w zakładzie E.W. Bliss na Brooklynie w Nowym Jorku około 1896 roku.

Robert Whitehead udzielił amerykańskiemu przedsiębiorstwu E.W. Bliss licencji na produkcję w jego torped Stanach Zjednoczonych na potrzeby amerykańskiej marynarki wojennej. W latach 1896-1904 przedsiębiorstwo to wyprodukowało 438 torped kalibru 18" (450 mm) pięciu różnych modeli i o dwóch różnych długościach 3,5 metra i 5 metrów. Około jednak roku 1898 Bliss rozpoczął prace nad ulepszeniami tych torped, które doprowadziły w końcu do opracowania torped własnej konstrukcji. Jedną z większych innowacji było ulepszenie żyroskopu, przez zwiększenie prędkości obrotowej koła, które rozpędzało się odtąd do 10 000 rpm w ciągu zaledwie 1/3 sekundy[17], co pozwalało na uniknięcie opóźnienia w przejęciu kontroli nad torpeda przez żyroskop, skutkującego nieregularnym torem biegu torpedy[17]. Wktórce tez jeden z inżynierów Bliss - Frank Leavitt opracował swoją własną konstrukcję torpedy 21 cali (533 mm), luźno opartą na torpedzie Whiteheada z zastosowaniem dwóch śrub przeciwbieżnych. Wraz z wprowadzoną do służby w US Navy w 1912 roku torpedą Mark VII dla okrętów podwodnych, Bliss-Leavitt zainaugurował produkcję torped parogazowych, w których woda była wtryskiwana do komory spalania jednocześnie ze sprężonym powietrzem oraz paliwem. Woda schładzała gazy zmieniając swój stan na parowy zwiększała ciśnienie zgromadzonych w komorze gazów. Dzięki temu torpeda zdolna była przepłynąć dystans 6000 jardów (5486 m) z prędkością 35 węzłów[17]. Ostatnią skonstruowaną przez Bliss-Leavitt torpedą zamówioną przez US Navy była Mark X, która jednak produkowana była przez Naval Torpedo Station w Newport w stanie Rhode Island[17].

Konstrukcje konkurencyjne[edytuj | edytuj kod]

Konstrukcja torpedy Whiteheada okazała się sukcesem na skalę globalną. Jej twórca sprzedawał torpedy swojego pomysłu do wielu krajów, torpedy te dały stanowiły też zalążek rozwoju innych konstrukcji. W tym samym czasie jednak kilku innych wynalazców próbowało opracować torpedy własnego pomysłu, nie udało się im jednak skutecznie ich zrealizować. Jednym z nich był pułkownik Victor von Scheliha, niemiecki oficer który służył po stronie Konfederacji w amerykańskiej wojnie secesyjnej. W 1873 roku zaprezentował swój pomysł brytyjskiej Admiralicji, i nawet zaproponował księciu Wellington Arthurowi Wellesleyowi opatentowanie w swoim imieniu projektu jego własnej konstrukcji[19]. Von Schelisha spotkał się następnie z Wellesleyem w Sankt Petersburgu gdzie tez przeprowadzono testy torpedy na Newie. Próby te wypadły pomyślnie. Z zachowanego do dziś patentu brytyjskiego wynika, że torpeda projektu Von Scheliha była prawidłową od strony konstrukcyjnej torpedą, która miała szansę stać się użyteczną bronią. Zawierała działający system kontroli głębokości, napędzana była trzycylindrowym silnikiem gwiazdowym, wykorzystywała zasadę podgrzewania sprężonego powietrza w celu zwiększenia prędkości która w innych konstrukcjach znalazła zastosowanie dopiero 30 lat później i wprowadzała przewodowe sterowanie azymutem kierunku biegu torpedy[19]. Jeśli konstrukcja tego urządzenia zostałaby rozwinięta przez profesjonalnych inżynierów w Wielkiej Brytanii, miałaby duże szanse na sukces przemysłowo-militarny[19]. Niestety Von Scheliha nie dysponował własnym kapitałem, toteż przekazał plany swojej torpedy rosyjskiemu rządowi. Ten jednak nie rozpoczął prac nad nią, lecz zaoferował pułkownikowi hotel w Sankt Petersburgu w celu urządzania przyjęć dla wpływowych osób, w celu przekonania ich do wsparcia jego projektu. Projekt ten miał jednak jedną słabą stronę – odmiennie od torpedy Whiteheada nie przewidywał jednego ładunku wybuchowego mającego eksplodować z w kontakcie z celem, lecz kilka głowic bojowych – podobnie do znanych ze współczesnych pocisków balistycznych głowic MRV (multiple re-entry vehicle). Jak przekonywał płk. Victor Von Scheliha, torpeda taka za ich pomocą zdolna była do „zniszczenia całej floty”[19]. Takim twierdzeniem Von Scheliha przecenił możliwości swojej konstrukcji, toteż Rosjanie stracili zainteresowanie jego wynalazkiem. Co więcej nie zamierzali zapłacić za jego „rozrzutną rozrywkę” – pułkownik został aresztowany i osadzony w więzieniu za długi, co na zawsze zakończyło historię rozwoju torped jego pomysłu[19].

Pocisk kierowany Brennana[edytuj | edytuj kod]
Umieszczone w jednej osi, jeden przed drugim dwa bębny torpedy Brennana. Obracane przez rozwijający się z nich kabel napędzały wał i śruby torpedy.

Za pomocą swojego Küstenbrandera Luppis chciał atakować linię wodną nieprzyjacielskich jednostek, torpedy Whiteheada atakować miały poniżej wodnicy, tymczasem irlandzki innowator Louis Brennan połączył te dwa aspekty i opracował torpedę która stała się pierwszym rzeczywiście działającym pociskiem kierowanym[19]. Zasada działania napędu torpedy była bardzo prosta, aczkolwiek trudna do technicznej realizacji. Pocisk mieścił dwa bębny z nawiniętym na nie cienkim kablem – obracające się w przeciwnych kierunkach, które mechanicznie napędzały dwie śruby, co umożliwiało uniknięcie zastosowania stosowanej przez Whiteheada przekładni systemu śrub przeciwbieżnych. Po wystrzeleniu z wyrzutni, kable z bębnów rozwijały się wyciągane przez znajdującą się na brzegu wyciągarkę napędzaną przez mechanizm parowy. Wyciąganie kabli z bębnów powodowało ich obrót, który przenoszony był następnie na śruby przeciwbieżne[19]. W ten sposób Brennan uniknął konieczności umieszczenia w torpedzie źródła energii, które umieszczone było na brzegu. Zastosowanie dwóch bębnów umożliwiło także kierowanie pociskiem, do czego wykorzystywano skomplikowany system krążków linowych na brzegu. Przez umieszczony w torpedzie układ wyczuwania różnic w napięciu kabli, dokonywano zmiany położenia rufowych sterów torpedy, co zmieniało kierunek jej biegu w poziomie[19]. Kontrola zanurzenia pocisku odbywała się przez urządzenie wykrywające zmianę ciśnienia hydrostatycznego. Zastosowany układ transmisji napędu torpedy ograniczał jej zasięg, toteż pocisk ten wykorzystywany był jedynie na nabrzeżnych instalacjach obrony brzegowej w Anglii[19].

Torpeda Howella[edytuj | edytuj kod]

Skomplikowane nabrzeżne instalacje systemu Brennana ograniczały zastosowanie jego torpedy do obrony brzegowej. Najpoważniejszym zaś konkurentem pocisku Whitheada na pełnym morzu była konstrukcja torpedy Howella[20]. W 1883 roku Departament Marynarki Stanów Zjednoczonych zaprosił szereg krajowych i zagranicznych przedsiębiorstw do przedstawienia swojej oferty w konkursie na nową torpedę dla US Navy. Przedstawione warunki zniechęciły jednak zagranicznych dostawców do udziału w konkursie, zaś z producentów krajowych swoje oferty złożono jedynie 3 projekty, z których jedynie oferta złożona przez kapitana Johna Howella nie została odrzucona przez marynarkę[21].

Schemat torpedy Howell Mark I zamówionej kontraktem z 1889 roku. Po środku widoczne koło zamachowe.

Projekt torpedy Howella zakładał się na zasadzie działania ciężkiego koła zamachowego napędzającego po wprawieniu w ruch wał i śrubę napędową[20]. W opracowanym przez Howella – jeszcze w 1870 i opatentowanym w 1871 roku – pierwszym projekcie, koło zamachowe miało masę 100 funtów (ok. 45 kg). Projekt torpedy złożonej do konkursu w 1883 roku zaś, stanowił wersję rozwojową pierwszego projektu, z kołem zamachowym o masie 131 funtów (60 kg)[20]. Koło zamachowe przed wystrzeleniem torpedy było rozpędzane przez umieszczony po prawej stronie wyrzutni torpedowej mechanizm turbiny parowej, wprawiający koło zamachowe w ruch poprzez otwór w kadłubie torpedy[20]. System ten był bardzo głośny, w zamian jednak cały system był bardzo sprawny. Po rozpędzeniu koła do prędkości 10 000 rpm i pociągnięciu dźwigni startowej, sprzęgła przenoszące energie kinetyczną z tłoków maszyny parowej na koło zamachowe wysuwały się z torpedy, zatrzask utrzymujący torpedę w wyrzutni był zwalniany, a eksplozja ładunku czarnego prochu wystrzeliwała torpedę z wyrzutni[20].

W 1884 roku sekretarz Bureau of Ordnance Montgomery Sicard poinformował Howella że kierowane przez niego biuro było pod wrażeniem jego projektu i gotowe jest zapłacić za produkcję trzech próbnych torped wg projektu Howella, ten jednak jako czynny oficer marynarki nie otrzyma żadnych tantiem z tego tytułu[21]. Prace nad projektem wykonawczym torpedy powierzono warsztatom stoczni Washington Navy Yard, zaś wyprodukowane egzemplarze miały średnicę 14 cali, wagę 284 funtów oraz koło zamachowe o masie 112 funtów[21]. To ostatnie przez odpowiednie przekładnie połączone było z dwoma wałami napędowymi przenoszącymi ruch obrotowy na dwie trzypłatowe śruby torpedy, obracające się w przeciwnych kierunkach. Koło zamachowe doskonale pełniło tez rolę żyroskopu stabilizując kierunek ruchu torpedy[21][20].

Torpeda Howella przewyższała bądź dorównywała współczesnej jej torpedzie Whiteheada niemal w każdym możliwym aspekcie, mimo że obydwa pociski miały podobny zasięg i prędkość, pocisk Howella mógł przenosić o 20% cięży ładunek wybuchowy, był też lżejszy od torpedy konkurenta. Podstawową słabością torpedy Howella był czas niezbędny do rozpędzenia koła zamachowego za pomocą zewnętrznego pomocniczego źródła energii, System ten eliminował jednak wysokociśnieniowy zbiornik powietrza, który uważany był za zagrożenie w przypadku ostrzału przez przeciwnika, nie pozostawiał też śladu torowego, uniemożliwiając wykrycie torpedy podczas jej biegu do celu[21]. Torpeda Howella potwierdziła swoja wyższość także przeprowadzonych przez marynarkę testach porównawczych z torpedami Whiteheada, toteż 5 stycznia 1889 roku US Navy zamówiła pierwsza produkcyjna partię tych torped. Do tego czasu jednak Howell sprzedał swoje prawa przedsiębiorstwu Hotchkiss, a produkowane przez nie torpedy borykały się z problemami technicznymi. To zaś skłoniło marynarkę do skierowania swojego zainteresowania w kierunku pocisków produkowanych przez innego krajowego konkurenta, Bliss-Leavitt[21].

Inne torpedy[edytuj | edytuj kod]
Torpedy rakietowe[edytuj | edytuj kod]

Wiek XIX był wiekiem wynalazków, w tym inwencji nie mniej niż 80 rożnych projektów torped[20]. To wówczas powstały pierwsze torpedy rakietowe Andrew Alexandra (1864), następnie Jamesa D. Willoughby, Roberta Weira (1870), czy Georga Quicka (1871) który utrzymywał że jego pocisk zdolny jest do rozwinięcia prędkości 135 mil na godzinę – z jej „inteligentną” głowicą która zbliżając się do celu nurkowała na większą głębokość po czym wynurzała się w celu uderzenia w dno celu[20]. Te i wiele innych rakietowych modeli torped cierpiało jednak na brak niezawodnego systemu napędowego oraz paliwa dla niego oraz na brak sprawnego sposobu kontrolowania ich. Pierwsza era torped rakietowych zakończyła się w momencie szalonego odpalenia wymyślonej przez siebie torpedy rakietowej wzdłuż głównej ulicy miasta jej konstruktora Patricka Cunninghama - co zakończyło się pożarem, po tym gdy marynarka amerykańska odrzuciła jego projekt[20].

Torpedy pływakowe[edytuj | edytuj kod]

Innym rodzajem rozwijających się wówczas konstrukcji, były konstrukcje torped poruszających się pod powierzchnią wody, jednak utrzymywanych na niewielkiej stałej głębokości przez utrzymujący się na powierzchni pływak[20]. Miały one zaletę prostszego kierowania gdyż były widoczne dla ich operatorów, nie wymagały także układu kontroli głębokości. Wśród nich były tak ekscentryczne projekty jak konstrukcja torpedy Hugh Nealy'ego (1887) poruszającej się dzięki mechanizmowi zegarowemu i korpusowi w kształcie gwintu śruby[20]. Pojawiały się także projekty torped napędzanych elektrycznie – m.in. Patrick (1888) zaproponował torpedę o średnicy 24 cali (600 mm) i długości 52 stóp (12,8 metra). W 1909 roku natomiast, francuski wynalazca Gustave Gabet przetestował na Sekwanie kontrolowaną radiowo torpedę „torpille radio-automatique”. W ówczesnej prasie opisano ja jako sterowalną torpedę o długości 9 metrów z baterią i silnikiem elektrycznym o mocy 200 koni mechanicznych[20]. Tak mocny silnik zapewniać miał możliwość rozwinięcia prędkości 20 węzłów oraz przepłynięcia dystansu 13 000 metrów, przenosząc przy tym głowicę o masie 900 kilogramów dynamitu[20]. Przeprowadzone w 24 grudnia 1909 roku testy wypadły pomyślnie, jednak torpeda okazała się niezwykle droga, toteż wynalazek Gabeta nigdy nie doczekał się następców[20] Istnieją jednak również inne relacje na temat tej torpedy, zgodnie z którymi bateria elektryczna zasilać miała jedynie system lamp sygnalizujących torpedy, sama zaś torpeda napędzana miała być silnikiem benzynowym o mocy 200 KM. Według tego samego jednak autora relacji, system umożliwiać miał rewers, czyli odwrócenie kierunku obrotu śruby, to zaś wydaje się niemożliwe, gdyż trudno sobie wyobrazić systemy zdalnego sterowania tamtego czasu, zdolne do niezbędnej w takim celu kontroli zaawansowanej przekładni. Toteż relację o silniku benzynowym w tym przypadku, należy uznać raczej za pomyłkę[20]. Udokumentowany jest za to fakt istnienia służących operatorowi na brzegu świateł sygnalizacyjnych w tej torpedzie, o których wspomina uzyskany przez Gabeta amerykański patent numer 907488A[20].

Torpedy powierzchniowe[edytuj | edytuj kod]

Trzecią grupą wynalazków tego czasu były torpedy poruszające się całkowicie na powierzchni. Wspomnieć tu należy o konstrukcja Ericssona (1870), Laya (1872), Georga R. Reynoldsa (1881) i Bernana (1883)[20]. Mimo że każda z tych konstrukcji poniosła ostatecznie porażkę, wprowadziły one istotne nowinki. Najbardziej znaczącą innowacja było wprowadzenie przez Ericssona konstrukcji sterowalnej torpedy kontrolowanej przez zmienne ciśnienie powietrza. Konstrukcja tego wynalazcy, po raz pierwszy wprowadziła także przeciwbieżne śruby dwupłatowe – po raz pierwszy praktycznie zastosowane, mimo że jego próba konstrukcji takiej torpedy jako całości zakończyła się niepowodzeniem[20]. Napędzana dwucylindrowym silnikiem torpeda Ericssona zasilana była powietrzem z brzegu poprzez ciągnięty przez nią wąż. Poruszała się z prędkością 10 węzłów, zaś jej maksymalny zasięg wynosił 804 metry. Z uwagi jednak na znaczny opór jaki na granicy zasięgu stawiał rozwijający sie wąż o tej długości, torpeda ta była praktycznie niesterowalna[20].

John Louis Lay – który stał się znany dzięki opracowaniu użytej przez Williama Cushinga do zatopienia „Albemarle” torpedy wytykowej – gdy skierował swoje zainteresowanie ku dającym się sterować torpedom, tworzył konstrukcje o wysokim stopniu skomplikowania, za to o nieakceptowanie niskim stopniu efektywności[20]. Stworzył między innymi projekt torpedy z głowicą o masie 227 kilogramów – niemal pięciokrotnie większej od głowic współczesnych jej torped Whiteheada. Taka masa głowicy wydawała się jednak wówczas konieczna, gdyż zadaniem torpedy było atakowanie najmniej wrażliwej części ówczesnych okrętów pancernych – pasa pancernego na poziomie linii wodnej. Cena tej torpedy wynosząca £2200 powstrzymała jednak przed jej zakupem nawet brytyjską Admiralicję, choć torpeda ta została zakupiona przez Peru[20].

Torpedy artyleryjskie[edytuj | edytuj kod]

Ostatnią grupą były pociski, których idea wyprzedzała swoją epokę o cały wiek. Tworzyły ją konstrukcje Philipa Brahana (1868), Lorda Miltona (1878) oraz wspomnianego już wcześniej Ericssona(1886). Wszyscy Ci konstruktorzy usiłowali stworzyć projekty wystrzeliwanych z powierzchni pocisków, które po przeleceniu określonego dystansu w powietrzu, wpadać miały do wody po czym kontynuować swój bieg w zanurzeniu[20]. Idea ta – która z powodzeniem została zrealizowana dopiero około 100 lat później w postaci rakietotorped ASROC – oparta była na napędzię podwodnym w postaci mechanizmu zegarowego, zwłaszcza w przypadku opracowanej w roku 1885 konstrukcji kapitana McEvoya[20].

W tym samym czasie (1869) Androwskij stworzył w Rosji konstrukcję która mogła stać się poważnym rywalem pocisków Whiteheada. Było jednak na to już zbyt późno. Do czasu ukończenia przez niego swojego projektu, Admiralicja rosyjska odebrała już dostawę przeznaczonych dla niej pierwszych modeli torped z Fiume[20].

Dojrzałość konstrukcji[edytuj | edytuj kod]

Przed wybuchem I wojny światowej torpedy zdążyły wejść w wiek dojrzałości technologicznej. Dominowały wówczas torpedy z silnikiem termicznym kalibru 450 milimetrów (18 cali) – kaliber 533 milimetrów (21 cali) został wprowadzony po raz pierwszy w roku 1910, zaś Royal Navy i Niemcy zachowali najnowsze modele torped kalibru 360 mm (14 cali). Te ostanie były też wówczas z sukcesem wykorzystywane do zrzutów z samolotów[22]. Niemiecka marynarka wojenna wprowadziła tez do użytku tymczasowe torpedy kalibru 500 mililetrów (19.7 cala)[22][23].

Skończył się tez już czas indywidualnych wynalazców, którzy doprowadzili do ich dojrzałości, rozwój konstrukcji zaczął być sterowany potrzebami wojny, inżynierowie zaś zaczęli być jedynie „trybami w maszynie” kierowanymi przez instytucje państwowe. Przed wybuchem Wielkiej Wojny wyróżnił się jedynie jeden konstruktor, pułkownik F. H. Sandford, który wynalazł schemat biegu torpedy oparty na kursie o z góry zaprogramowanym wzorze. Ta idea na swoją realizację musiała jednak czekać aż do kolejnej wojny[22].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Rozwój torped niemieckich[edytuj | edytuj kod]

Standardowym wyposażeniem Kriegsmarine w 1939 roku była – powstała przez rozwój torpedy G/7 z poprzedniej wojny – torpeda G7a (T1), w którą uzbrojona była niemiecka flota podwodna, okręty nawodne oraz Schnellbooty[24]. Torpeda ta różniła się od torped stosowanych przez inne marynarki, przez zastosowanie w charakterze paliwa dekaliny (bicyklo[4.4.0]dekan) zamiast kerozyny. Stanowiła ona też podstawę opracowania pierwszej torpedy elektrycznej G7e[24], która choć w stosunkowo niewielkiej liczbie była już dostępna na początku wojny w wariancie T2[25]. Każda z nich zawierała 280-kilogramową głowicę z ładunkiem nitrocelulozy-36, która mogła być detonowana przez zapalnik kontaktowy (Aufschlagzündung lub AZ) bądź przez magnetyczny zapalnik zbliżeniowy (Magnetzündung-Pistole lub MZ-Pi). Gdy jednak torpedy te zostały użyte operacyjnie, liczba przedwczesnych detonacji i innych awarii osiągnęła katastrofalne proporcje podczas kampanii norweskiej w kwietniu 1940 roku[25]. Przez cały kwiecień 1940 roku U-Booty zdołały zatopić jedynie 8 jednostek, o łącznej wyporności jedynie nieco ponad 32 000 ton. Wyłączając z tego dwa okręty wojenne – jako że w strategii adm. Karla Dönitza zatapianie okrętów odgrywało drugoplanową rolę[26] – całkowity zatopiony tonaż statków w tym miesiącu nie przekraczał 31 000 ton. Przy tak niewielkiej skuteczności Niemcy nie miały szansy wygrania wojny[26]. Niewyobrażalna dla U-Bootwaffe skala niepowodzeń ataków torpedowych podczas operacji Weserübung, zachwiała niemieckim planem „wojny tonażowej” przeciw Wielkiej Brytanii[26]. Co gorsza, od początku wojny we wrześniu 1939 roku, niemieckie okręty podwodne zmarnowały niezliczoną ilość szans na sukces powodu nieprawidłowego funkcjonowania torped. W 1939 roku niemieckie torpedy mogły być ustawione na eksplozję przy kontakcie z kadłubem nieprzyjacielskiej jednostki, lub tez miały wpływać pod jej kadłub i eksplodować pod wpływem jej pola magnetycznego[26]. Żaden z tych sposobów nie działał. Magnetyczny zapalnik był o wiele zbyt czuły, co często doprowadzało do przedwczesnej detonacji, zas zapalnik kontaktowy był zbyt skomplikowany i działał – zdawało się – losowo. Wadliwe torpedy wywołały tak wielki problem, że dowodzący niemiecką flota podwodną admirał Karl Dönitz po raz pierwszy w tej wojnie stanął przed dylematem całkowitego przerwania operacji podwodnych do czasu uporania się z problemami technicznymi torped[26]. Taka decyzja – w przeciwieństwie do tej podjętej dokładnie trzy lata później – nie wchodziła jednak wówczas w grę, toteż celem zapobieżenia dalszym niepowodzeniom, Dönitz zakazał stosowania zapalników magnetycznych do czasu rozwiązania związanych z nimi problemów technicznych[25].

Rozwój torped niemieckich w trakcie drugiej wojny światowej, na przykładzie najważniejszych konstrukcji[23].
Oznaczenie T I
T I Fat I
T I Lut I/II
T II
T III
T III Fat II T IIIa Fat II T IIIa
Lut I/Lut II
T IV T V
T Va
T Vb
T VI T VII
T VIII
T IX T X T XI
Typ G7a G7e G7e G7e G7e G7es G7es G7e G7ut G5ut G7e G7es
Numer aparatu 12 20 20 20 20 37 45 20 30 26 43 46
Nazwa kodowa Falke Zaunkönig I Steinbarsch
Steinbutt
Goldbutt Spinne Zaunkönig
Przeznaczenie
S-Booty
U-Booty
Średnica (cm) 53,34 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46 53,46
Długość (cm) 716,3 716,3 716,3 716,3 716,3 716,3 716,3 716,3 716,3 550 716,3 716,3
Waga (kg) 1538 1608 1620 1760 1760 1400 1495 1760 1730 1620 1495
Ujemna pływalność (%) 21 21 21 32 32 11 32 24,4 21 11
Napęd
  Silnik 4-cylindrowy
gazowoparowy
elektryczny elektryczny elektryczny elektryczny elektryczny elektryczny elektryczny Walter Walter elektryczny elektryczny
  Bateria 2 x 13T 2 x 13T 2 x 17T 2 x 17T 2 x 13T 2 x 13T
2 x 17T
2 x 17T
2 x 17T 2 x 13T 2 x 13T
Wydajność
  KM 350 100 100 100 100 32 55
40
40
100 430 390 100 55
  RPM 1470 1700 1700 1700 1700 1125 1350
1210
1210
1700 1640
1640
1700 1350
Prędkość (węzły) 40 30 30 30 30 20 24
21,4
21,4
30 45 45 30 24
Zasięg (km) 75 50 50 75 75 75 57
80
80
75 80 38 50 57
Głowica Ka, Kc Ka
Kb
Kb Kb Kb Kd Ke 1 Kf Kb 2, Kf Kb 2 Kb Ke 1
Ładunek wybuchowy 280 280 280 280 280 274 274 300 280 280 274
Detonator Pi1 lub TZ3 z Pi3 Pi1
Pi2
Pi2 Pi2 Pi2 Pi4a Tz 5 z Pi4c TZ 6 z Pi6 Tz 2, Tz 6 Tz 2 Pi2 TZ 5 z Pi4c
Program
Fat
Lut
Fat Fat Lut Akustyczna samosterująca Akustyczna samosterująca Lut Lut Przewodowa Akustyczna samosterująca
Objaśnienia: K - Kopf (głowica), Pi - zapalnik magnetyczny, TZ - zapalnik kontaktowy, Fat - Federapparat, Lut - Lagen unabhängiger torpedo

Dzięki opracowaniu elektrycznej torpedy G7e, wyeliminowano podstawowy mankament pocisku G7a – widoczny w dobrych warunkach z dużej odległości pozostawiany przez parę ślad wodny. O znaczeniu tej kwestii dla Kriegsmarine świadczy fakt, że do końca stycznia 1945 roku z jednostek wszystkich klas wystrzelono 2300 torped z napędem parogazowym, podczas gdy w tym samym czasie niemal wyłącznie z okrętów podwodnych wystrzelono 7000 elektrycznych torped G7e[24]. Torpedy te miały jednak jedno podstawowe wymaganie – podczas rejsu ich baterie wymagały stałego podgrzewania do temperatury 30°C, w innym przypadku znaczącemu zmniejszeniu uległby ich zasięg[24]. Niedługo potem, zarówno G7a jak i G7e mogły być programowane do ruchu w wodzie o zgóry określonym wzorze. W tym celu zmianie uległa bateria z pojemności 93 amperogodzin (Ah) na 125Ah[24]. W międzyczasie na wyposażenie torped wprowadzono nowy typ zapalnika kontaktowego, dzięki któremu w latach 1941–1942 U-Booty święciły swe największe sukcesy[24], zaś w listopadzie 1942 roku do użytku oddano nowy ulepszony zapalnik magnetyczny Pi39H (Pi2), który był skuteczny także z dodatkowym detonatorem kontaktowym. Tak wyposażone torpedy typu G7e (z napędem elektrycznym) oznaczono symbolem T3[25].

Fat i Lüt[edytuj | edytuj kod]
Instalowane w torpedach G7e sprężynowe urządzenie kontrolujące FAT 2.

Również w 1942 roku torpedy G7a jak i G7e wyposażono w nowe urządzenie o nazwie Federapparat, w skrócie Fat[25]. Wyposażone w nie torpedy po wystrzeleniu nie poruszały się po linii prostej, lecz wykonywały - według wyboru – małe lub duże pętle w poprzek kursu konwoju, ze zwrotami o 180° w prawo lub w lewo, po początkowym prostoliniowym kursie 500 do 15 000 metrów z prędkością 30 węzłów oraz dystansie pętli do 12 500 metrów[25]. Załoga okrętu miała możliwość ustawienia wybranego wzoru ruchu przez umieszczony w okręcie panel kontrolny[24].

Przykładowy wzór ustawienia torpedy z systemem Lüt. Dzięki możliwości drugiej zmiany kursu po wystrzeleniu przed rozpoczęciem ustawionego wzoru pętli, torpeda mogła być wystrzelona pod dowolnym kątem w stosunku to kursu konwoju.

Na koniec roku 1942 produkcja torped z nowym system kierowania wynosiła około 100 miesięcznie[24]. Z uwagi na niewielką prędkość, torpedy z tym systemem przeznaczone były głównie do ataku na powolne statki transportowe płynące w zagęszczonych konwojach[24]. Wyposażone w ten system torpedy G7a były początkowo dopuszczone do użytku wyłącznie w atakach nocnych, ze względu na pozostawiany przez nie ślad torowy[25]. Wkrótce jednak system ten zastosowano także na nie pozostawiających śladu torowego elektrycznych torpedach G7e.

Na początku 1944 roku wprowadzono do użytku bardziej zaawansowana wersję Fat pod nazwą Lagen unabhängiger torpedo – Lüt[23]. Przez zastosowanie nowego połączenia przegubowego w mechanizmie kontrolującym wykonywanie pętli, system Lut w dowolnej sytuacji umożliwiał torpedzie podążanie kursem równoległym do kursu celu, co z kolei umożliwiało wystrzelenie jej pod dowolnym kątem w stosunku do celu[25]. Prędkość torpedy mogła być ustawiona w przedziale między 5 i 21 węzłów[25]. Lut I został wbudowany w torpedę T IIIa (G7e), a po trwających od 9 października do 9 grudnia 1943 roku testach na U-970 typu VIIC, w lutym 1944 roku został wprowadzony do użytku operacyjnego[25]. Do 1 lipca tego roku, około 50 operacyjnych U-Bootów zostało wyposażonych w powstałą w ten sposób nową torpedę G7e T3a Lut I[25].

Zaunkönig[edytuj | edytuj kod]
G7es Zaunkönig w wersji z płaskim czołem osłaniającym cztery hydrofony.

Pojawienie się nie tylko nie pozostawiających śladu torowego, ale i bezgłośnych – w porównaniu do torped termicznych – pocisków G7e, umożliwiło wprowadzenie do użytku torped z pasywnym naprowadzaniem akustycznym[24]. Niemieckie eksperymenty z torpedami samonaprowadzającymi się na źródło dźwięku rozpoczęły się w 1935 roku, zaś pierwsza samonaprowadzająca się torpeda G7es Falke została wprowadzona do użytku w Kriegsmarine w styczniu 1943 roku[24]. Z około 100 wyprodukowanych torped tego modelu, bojowo użyto 30 pocisków. Torpeda ta szybko została zastąpiona ulepszoną odmianą T V Zaunkönig I, która wśród aliantów znana była jako GNAT (German Naval Acustic Torpedo). Torpeda T V przeznaczona była do zwalczania okrętów eskorty poruszających się z optymalną dla pracy z użyciem Asdicu prędkością 12 do 19 węzłów[24]. Wyposażona w parę bądź cztery hydrofony torpeda G7es Zaunkönig I, naprowadzała się na hałas wywoływany kawitacją generowaną przez śruby okrętu nawodnego[24][27]. GNAT została po raz pierwszy użyta bojowo 20 września 1943 roku, kiedy 21 U-Bootów zaatakowało złożony z 69 statków konwój ON 202. Pierwszą ofiarą torpedy akustycznej padła 1370-tonowa fregata typu River HMS Lagan, która ciężko uszkodzona przez torpedę T5 wystrzeloną przez U-270 musiała zostać odholowana do portu[27]. Podczas swej inauguracji bojowej trakcie trzydniowej bitwy morskiej, za cenę trzech utraconych U-Bootów, Zaunkönig zatopiły niszczyciel, fregatę oraz korwetę, poważnie uszkodziły także dwa inne okręty eskorty[27].

Od 15 kwietnia 1944 roku, typowe wyposażenie okrętów typu VIIC stanowiły dwa warianty: trzy torpedy G7es Zaunkönig T5, dwie G7a T1 Fat I, trzy G7e T3 Fat II lub pięć T3 Fat II na dziobie oraz dwie T5 na rufie, w wariancie drugim natomiast, trzy T5 i pięć T3a Lut na dziobie, oraz dwie T5 na rufie[25]. Podczas II wojny światowej wystrzelono około 640 torped T5, których odsetek trafień wyniósł jednak jedynie 6%[24]. Już bowiem jednak 18 dni po bitwie o konwój ON 202 Brytyjczycy wprowadzili do użytku pułapkę akustyczną Foxer, która całkowicie pokonała ówczesne torpedy akustyczne[27]. Pod koniec wojny do użytku operacyjnego wprowadzono ulepszoną wersję torpedy w wariancie T11 Zaunkönig, w której możliwe były zmiany ustawień ataku w celu ominięcia jednostek eskorty i uderzenia na wolniejsze jednostki transportowe, wzmocnieniu uległa też odporność na pułapki akustyczne. Jedynie jednak jeden okręt został wyposażony w tę wersję torped, żadna jednak z nich nie została wystrzelona[24].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Współczesne torpedy należą do grupy broni inteligentnych, dzięki własnemu opartemu najczęściej o sonary aktywne lub pasywne systemowi naprowadzania. Torpedy mogą być również zdalnie naprowadzane na cel dzięki dwu- lub jednokierunkowej wymianie danych telemetrycznych, za pomocą łączącego je z platformą, z której zostały wystrzelone, kabla, bądź też w sposób bezprzewodowy. Typowa współczesna torpeda – od dziobu ku rufie – zbudowana jest z czterech sekcji[28]:

  • sekcja czołowa – zawierająca system naprowadzania torpedy (najczęściej akustyczny), w tym komputer naprowadzania;
  • sekcja głowicy – zawierająca określonego rodzaju sensory celu wraz z odpowiednim mechanizmem wyzwalającym detonacje głowicy. Zwykle, czujnik ten działa poprzez zespół bezpieczników wykrywających uderzenie („zapalnik uderzeniowy” bądź „kontaktowy”), albo też pole magnetyczne celu. W sekcji głowicy umieszczona jest również sama głowica zawierająca ładunek wybuchowy. Nowoczesne torpedy lekkie (możliwe do przenoszenia i odpalania z pokładów statków powietrznych) przenoszą około 45 kg bardzo silnych materiałów wybuchowych, natomiast torpedy ciężkie posiadają ładunki wybuchowe których masa może przekroczyć nawet 450 kg.
  • sekcja napędowa – zawierająca silnik elektryczny oraz baterię, albo silnik spalinowy i paliwo. Najszybsze torpedy używają dziś silników spalinowych, co jednak ogranicza maksymalną głębokość ich zastosowania, gdyż wyloty gazów spalinowych na większych głębokościach narażone są na zbyt duże ciśnienie wody. Prędkość nowoczesnych torped przekracza 60 węzłów.
  • sekcja ogonowa – zawierająca ster oraz pędnik.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, Perspektywa.
  2. Stan Zimmerman: Submarine Technology, s. 1-9.
  3. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 9-10
  4. Stanley Sandler: Battleships An Illustrated History, s. 53
  5. a b c d e f g h i Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 12-17
  6. Paul Fontenoy: Submarines: An Illustrated History, s 4
  7. a b c d e f g Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, s. 1-13
  8. Robert Fulton: Torpedo war, s. 177-180
  9. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 18-21
  10. Encyklopedia techniki wojskowej, s.383
  11. Norman Polmar: Submarines Of The Russian, s. 223-224
  12. a b c d e f g h Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 22-24
  13. Norman Polmar: The American submarines, s. 8
  14. a b c d e Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 30-35
  15. a b c d e Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, s. 14-16
  16. a b c d e f g h i j Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 36-42
  17. a b c d e f Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 42-44
  18. Anthony Newpower: Iron Men and Tin Fish, s. 17
  19. a b c d e f g h i Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 45-48
  20. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 48-53
  21. a b c d e f Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, s. 19-24
  22. a b c Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 54-55
  23. a b c Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 344-345
  24. a b c d e f g h i j k l m n o Roger Branfill-Cook: Torpedo, s. 61-63
  25. a b c d e f g h i j k l Eberhard Rőssler: The U-Boat, s. 143-144
  26. a b c d e Robert Stern: The Hunter Hunted, s. 67
  27. a b c d Wildenberg, T., Polmar, N.: Ship Killer, s. 132
  28. Craig M. Payne: Principles, s. 300

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Roger Branfill-Cook: Torpedo: The Complete History of the World’s Most Revolutionary Naval Weapon. Seaforth Publishing, 27 sierpnia 2014. ISBN 978-1-84832-215-8. (ang.)
  • Robert Cecil Stern: The Hunter Hunted: Submarine Versus Submarine: Encounters From World War I To The Present. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2007. ISBN 1-59114-379-9.
  • Paul E. Fontenoy: Submarines: An Illustrated History of Their Impact (Weapons and Warfare). ABC-CLIO, marzec 2007. ISBN 1-85109-563-2.
  • Robert Fulton: Torpedo war and submarine explosions. Wyd. reprint. New York: William Elliot, 1915.
  • Robert Gannon: Hellions of the Deep The Development of American Torpedoes in World War II. Penn State University, 1996. ISBN 0-271-01508-X.
  • Anthony Newpower: Iron Men and Tin Fish: The Race to Build a Better Torpedo during World War II. Praeger, 2006, seria: War, Technology, and History. ISBN 0-275-99032-X.
  • Craig M. Payne: Principles of Naval Weapons Systems. Naval Institute Press, 10 stycznia 2010. ISBN 1-59114-667-4.
  • Norman Polmar: The American submarines. Annapolis, Md.: Nautical Aviation Pub. Co. of America, 1981. ISBN 0-933852-14-2.
  • Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, 1718-1990. Jurrien Noot. Wyd. I. Annapolis: Naval Institute Press, 1990. ISBN 0-87021-570-1.
  • Eberhard Rőssler: The U-Boat: The Evolution And Technical History Of German Submarines. Annapolis: Naval Institute Press, 1989. ISBN 0-87021-966-9.
  • Stanley Sandler: Battleships An Illustrated History of Their Impact. ABC Clio, 2004. ISBN 1-85109-410-5.
  • Thomas Wildenberg, Norman Polmar: Ship Killer: A History Of The American Torpedo. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2010. ISBN 978-1-59114-688-9.
  • Stan Zimmerman: Submarine Technology for the 21st Century. Victoria, B.C: Trafford Publishing, 2000. ISBN 1-55212-330-8. OCLC 43275483.
  • Encyklopedia techniki wojskowej. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1987. ISBN 83-11-07275-2.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]