Pruszków

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w województwie mazowieckim. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Pruszków
Herb Flaga
Herb Pruszkowa Flaga Pruszkowa
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat pruszkowski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja warszawska
Prawa miejskie 1916
Prezydent Jan Starzyński
Powierzchnia 19,19[1] km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

59 025[2]
3076 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 22
Kod pocztowy 05-800 do 05-804
Tablice rejestracyjne WPR
Położenie na mapie powiatu pruszkowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu pruszkowskiego
Pruszków
Pruszków
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pruszków
Pruszków
Ziemia 52°09′56″N 20°48′20″E/52,165556 20,805556Na mapach: 52°09′56″N 20°48′20″E/52,165556 20,805556
TERC
(TERYT)
1142021021
Hasło promocyjne: kolej na Pruszków!
Urząd miejski
ul. Kraszewskiego 14/16
05-803 Pruszków
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Pruszków (ros. Прушков; jidysz פּרושקאָוו, Pruszkow) – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie pruszkowskim, położone nad Utratą. Pruszków jest częścią aglomeracji warszawskiej.

Według danych z 30 czerwca 2012 r. miasto miało 59 025 mieszkańców.

Ośrodek przemysłowo-usługowy i mieszkaniowy. Różnorodny przemysł, zakłady farmaceutyczne (Herbapol) i kosmetyczne (L'Oréal), a także centra logistyczne (np. Millennium Logistic Park) i kolejowy terminal kontenerowy.

Ośrodek sportu i rekreacji południowo-zachodniej części aglomeracji warszawskiej, który obejmuje: halę sportową "Znicz", Stadion piłkarski, Olimpijski Tor Kolarski "BGŻ Arena", na którym odbyły się we wrześniu 2008 roku Mistrzostwa Europy, a w 2009 roku Mistrzostwa Świata w kolarstwie torowym, Aqua Park "Kapry", cztery parki (w tym park Potulickich z unikatowym układem przestrzennym), zaplecze naukowo-dydaktyczne w postaci Wyższej Szkoły Kultury Fizycznej i Turystyki, siedziba Polskiego Związku Kolarskiego.

Dojazd Warszawską Koleją Dojazdową, Szybką Koleją Miejską lub Kolejami Mazowieckimi z Pruszkowa do samego centrum Warszawy trwa od 21 do 26 minut[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 19,19 km²[4]. Miasto stanowi 7,77% powierzchni powiatu.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa warszawskiego.

Pruszków jest częścią aglomeracji warszawskiej. Z Warszawy do Pruszkowa prowadzą Aleje Jerozolimskie, których przedłużenie na terenie miasta stanowi aleja Wojska Polskiego.

Według danych z roku 2002[5] Pruszków miał obszar 19,15 km², w tym:

  • użytki rolne: 18%
  • użytki leśne: 0%.

Sąsiednie gminy: Brwinów, Michałowice, Ożarów Mazowiecki, Piastów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pałac Potulickich
Deptak
Pracownia Patomorfologii w Tworkach

Jedna z pierwszych wzmianek o Pruszkowie pochodzi z XV wieku. W rękopisie Metryki mazowieckiej (zbiory AGAD) z czasów Janusza Starszego można przeczytać o rycerzu Święsku (Swansek), który pochodził "de Praskow" (październik 1414 roku). Prawa miejskie osada otrzymała w 1916 roku. Korzystnie na rozwój Pruszkowa wpłynęło uruchomienie Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w XIX wieku i w 1927 roku – Elektrycznej Kolei Dojazdowej.

W czasie powstania styczniowego w nocy z 1 na 2 listopada 1864 roku dwa szwadrony powstańcze rozpoczęły szturm na rosyjskie posterunki wojskowe położone na stacjach kolejowych w Pruszkowie i Grodzisku Maz.

We wsi Tworki (obecnie dzielnica Pruszkowa) w 1891 roku wybudowano szpital dla psychicznie chorych.

W czasie I wojny światowej, 12–18 października 1914 roku została stoczona bitwa o Pruszków. Podczas walk wojskom rosyjskim udało się odepchnąć Niemców na zachód.

W 1923 roku założono klub sportowy Znicz Pruszków.

8 lutego 1944 r. osaczony w Pruszkowie zginął w walce z Niemcami Stanisław Łaciński "Tomek" – dowódca Okręgu AL Warszawa – Lewa Podmiejska[6].

W sierpniu 1944 roku na terenie nieczynnych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Pruszkowie okupanci niemieccy zorganizowali obóz przejściowy dla polskiej ludności cywilnej, znany pod nazwą Durchgangslager 121 (Dulag 121). W obozie gromadzono mieszkańców Warszawy i okolicznych miejscowości, wypędzanych z domów w trakcie oraz po zakończeniu powstania warszawskiego. Przez obóz przeszło od 390 000 do 410 000 osób (w starszych źródłach można znaleźć liczbę 550 000). Wydarzenia te upamiętnia otwarte w 2010 roku Muzeum Dulag 121.

Information icon.svg Osobny artykuł: Dulag 121 Pruszków.

W czasie II wojny światowej zginęło z rąk hitlerowców ok. 1500 Żydów (prawie cała ludność żydowska mieszkająca w Pruszkowie). Prawie 100 mieszkańców Pruszkowa zginęło jako żołnierze Wojska Polskiego na frontach II wojny światowej, a przeszło tyle samo pruszkowian zginęło jako żołnierze AK.

17 stycznia 1945 roku Pruszków został wyzwolony spod okupacji niemieckiej i zajęty przez należące do koalicji antyhitlerowskiej oddziały Armii Czerwonej.

26 marca 1945 roku – szesnastu przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego, zaproszonych na rozmowy do Pruszkowa, do willi przy obecnej al. Armii Krajowej, zostało aresztowanych przez NKWD i wywiezionych do Moskwy (zobacz: proces szesnastu).

Po wojnie Pruszków stał się jednym z większych ośrodków przemysłowych na Mazowszu.

W Pruszkowie znajduje się Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego oraz dwór i park krajobrazowy z XIX wieku.

Najstarszą dzielnicą obecnego Pruszkowa jest Żbików (obejmujący północną część miasta), który był wzmiankowany już w 1236 roku.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Główny artykuł: Ludność Pruszkowa.

Dane z 31 grudnia 2006[7]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 55 452 100 29 649 53,4 25 803 46,6
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
2885 1540,6 1344,4

Ludność w latach[edytuj | edytuj kod]

Pruszków jest częścią aglomeracji warszawskiej liczącej w 2004 r. 2 678 900 mieszkańców.

Osoby i artyści związani z Pruszkowem[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Kazimierza

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Katolickie[edytuj | edytuj kod]

Protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Budynek Dyrekcji ZNTK w Pruszkowie

Z powyższych zakładów do dnia dzisiejszego funkcjonuje jedynie fabryka ołówków.

  • Zakłady przemysłowe założone w drugiej połowie XX wieku:
    • Zakłady Zielarskie "Herbapol" Pruszków
    • fabryka telewizorów Daewoo Electronics Manufacturing Poland Sp. z o.o.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Centrum miasta[edytuj | edytuj kod]

Stacja kolejowa Pruszków
Pałacyk Sokoła
  • kościół par. pw. sw. Kazimierza, ul. Hubala, pocz. XX, nr rej.: 1091/1041 z 27.12.1973
  • cmentarz par. rzym.-kat., ul. Cmentarna, 1914, nr rej.: 1338 z 5.09.1988
    • mauzoleum Bielawskich, nr rej.: j.w.
  • Cmentarz żydowski w Pruszkowie, ul. Lipowa 50, pocz. XX, nr rej.: 1339 z 27.12.1988
    • dom pogrzebowy, nr rej.: j.w.
  • dworzec kolejowy, ul. Sienkiewicza 2, 1924, nr rej.: A-778 z 7.01.2008
    • budynek gospodarczy, 1924, nr rej.: j.w.
    • wodociągowa wieża ciśnień, 1924-30, nr rej.: j.w.
  • willa „Orleówka” z ogrodem, ul. Dąbrowskiego 3, 1930, nr rej.: 1272-A z 23.09.1985
  • pałacyk „Sokoła”, ul. Kościuszki 41, 1867, nr rej.: A-664 z 4.01.2006
  • zespół dworski Potulickich, ul. Prusa / Kościuszki, XIX, nr rej.: 1089/491/62 z 26.03.1962:
    • pałacyk
    • park
    • lodownia, ul. Prusa 9, nr rej.: 1287 z 16.02.1987
  • pałac, ul. 17 Stycznia 77 / Prusa 25/27, 1900, nr rej.: 889 z 24.05.1976

Żbików[edytuj | edytuj kod]

Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP na Żbikowie
Szklarnia w zespole ogrodniczym Hosera
  • Zakłady Napraw Taboru Kolejowego, ul. 3 Maja 8, k. XIX-XX, nr rej.: 1-A z 29.03.1999:
    • budynek dyrekcji
    • park
    • kuźnia
    • odlewnia
    • modelarnia
    • obręczarnia
    • hala remontu obrabiarek
    • hala napraw wagonów osobowych
    • hala napraw wagonów towarowych
    • bocznica kolej. z pomnikiem
    • brama z fragm. ogrodzenia
    • bunkier
    • 3 wieżyczki strzelnicze
  • kościół par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, ul. 3 Maja 126, pocz. XX, nr rej.: 1092/1042 z 27.12.1973
  • cmentarz par. rzym.-kat., ul. Domaniewska, 1 poł. XVIII – XX, nr rej.: 1472 z 20.02.1991
  • zespół ogrodniczy Hosera, ul. Żbikowska 56, 1898-XX:
    • willa, nr rej.: 1501-A z 8.01.1992
    • park-arboretum, nr rej.: j.w.
    • ogrodzenie z brama, nr rej.: j.w.
    • ogrodnictwo, nr rej.: 1500-A z 8.01.1992:
    • budynek zarządcy
    • szklarnia
    • stajnia
    • piwnica
    • wiatrak
    • transformator
    • ogród
    • ogrodzenie

Tworki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Tworkach
  • zespół urbanistyczno-architektoniczny szpitala, ul. Partyzantów 2/4, 1881-XX, nr rej.: 1281 z 2.01.1987:
  • cmentarz przy szpitalu psychiatrycznym, ul. Partyzantów 9, nr rej.: 1342 z 27.09.1988
    • kaplica, nr rej.: j.w.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion Znicza Pruszków w nocy
Wnętrze krytego toru kolarskiego BGŻ Arena w Pruszkowie

W Pruszkowie są dwa kluby sportowe biorące udział w rozgrywkach na poziomie pierwszoligowym – Miejski Klub Sportowy "Znicz" (piłka nożna) i "Znicz Basket" (koszykówka mężczyzn) oraz występujący od sezonu 2009/2010 w ekstraklasie PTS "Lider" (koszykówka kobiet). Na terenie miasta działa również kilka mniejszych klubów sportowych. Poniższa lista przedstawia najważniejsze kluby sportowe:

Pruszków posiada też krytą pływalnię[15], kryty tor kolarski BGŻ Arena[16] i halę widowiskowo-sportową[17].

Dzielnice i osiedla Pruszkowa[edytuj | edytuj kod]

Kościół MB Nieustającej Pomocy

Miasto podzielone jest na osiedla i dzielnice[18]:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta znajduje się węzeł Pruszków autostrady A2.

W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie:

SKM na dworcu w Pruszkowie
Komunikacja miejska. Linia autobusowa nr 4 na ulicy Parzniewskiej w dzielnicy Gąsin

Przez miasto przebiega linia kolejowa nr 1 WarszawaKatowice oraz linia WKD WarszawaGrodzisk Mazowiecki/Milanówek. Od 12 grudnia 2010 kursuje linia szybkiej kolei miejskiej S1 dojeżdżającej do stacji Otwock. Linia ta zastąpiła kursującą od 1 lipca 2006 r. linię S2. Od 1 stycznia 2013 r. na terenie Pruszkowa zaczęły kursować autobusy 4 linii miejskich. Linia 1 kursuje na trasie: Dworzec PKP – Osiedle Staszica, linia: 2 Osiedle Staszica – Komorów, linia 3: Inżynierska – Warszawska (Piastów), linia 4 robi objazd po Gąsinie zawracając na Inżynierskiej. W autobusach tych linii honorowane są długookresowe bilety ZTM Warszawa na drugą strefę. Nocą aż do osiedla Staszica dociera z centrum Warszawy linia N85 ZTM. Dojazd do Pruszkowa z centrum stolicy trwa 22-25 min. w przypadku SKM, 27 min. w przypadku WKD i ok. 50 min. linią nocną N85.

W 2013 przy ul. Armii Krajowej oddano do użytku sanitarne lądowisko Pruszków-SPZOZ.

Ok. 8 km na południowy wschód od miasta działa śmigłowcowe lądowisko Gerda Sokołów.

Władze Pruszkowa[edytuj | edytuj kod]

  • Burmistrzowie:
  • Prezydenci:
    • Wacław Mańkowski (1945)
    • Stefan Witkowski (1945)
    • Edward Paszke (1945–1946)
    • Stanisław Koper (1946–1948)
    • Zygmunt Zmorzyński (1948–1950)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy