Wymiar sprawiedliwości w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Wymiar sprawiedliwości w Polscewymiar sprawiedliwości w Polsce sprawują, jak to określa art. 175 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, sądy: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe. W mediach często, jednak błędnie, do organów wymiaru sprawiedliwości zaliczana jest także prokuratura, tymczasem prokurator (nie: prokuratura) jest organem ścigania (podobnie jak na przykład policja).

Ponadto na czas wojny konstytucja dopuszcza powołanie sądów wyjątkowych lub ustanowienie trybu doraźnego[1]. Postępowanie sądowe jest przynajmniej dwuinstancyjne[2].

Ustrój wymiaru sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Podstawy prawne[edytuj | edytuj kod]

Naczelnymi ustawami, które normują ustrój wymiaru sprawiedliwości w Polsce są:

  • Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.
  • Prawo o ustroju sądów powszechnych z 27 lipca 2001 r.
  • Prawo o ustroju sądów wojskowych z 21 sierpnia 1997 r.
  • Prawo o ustroju sądów administracyjnych z 25 lipca 2002 r.
  • Ustawa z dnia 23 listopada 2002 roku o Sądzie Najwyższym
  • Ustawa z dnia 27 lipca 2001 roku o Krajowej Radzie Sądownictwa.

Sąd Najwyższy[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Sądu Najwyższego
 Osobny artykuł: Sąd Najwyższy (Polska).

Sąd Najwyższy jest organem nadzorczym wobec sądów powszechnych i wojskowych[3]. Na jego czele stoi Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, powoływany na sześcioletnią kadencję przez Prezydenta Rzeczypospolitej, spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwyższego[4]. Sąd podzielony jest na cztery izby: Cywilną, Karną, Wojskową oraz Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych[5]. Oprócz Zgromadzenia Ogólnego drugim organem samorządu sędziowskiego jest Kolegium Sądu Najwyższego[5].

Sądownictwo powszechne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Sądy powszechne.

Sądownictwo powszechne jest trójszczeblowe[6]. Na jego strukturę składają się sądy rejonowe, okręgowe i apelacyjne[6]. Sądy powszechne orzekają w zakresie prawa karnego, cywilnego, pracy, gospodarczego i rodzinnego[6]. Do 2001 istniały także kolegia ds. wykroczeń, jednak Konstytucja zniosła ich funkcjonowanie[6].

Sądownictwo wojskowe[edytuj | edytuj kod]

Sądy wojskowe są sądami karnymi, orzekającymi przede wszystkim w sprawach przestępstw popełnianych przez żołnierzy czynnej służby wojskowej[7]. Strukturę sądownictwa wojskowego stanowią sądy garnizonowe i wojskowe sądy okręgowe[7]. Jako II instancja lub sąd kasacyjny występuje Izba Wojskowa Sądu Najwyższego[7].

Sądownictwo administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Sądownictwo administracyjne istniało już w II Rzeczypospolitej, zniesiono je jednak po II wojnie światowej[8]. Jego stopniowe przywracanie rozpoczęło się w 1980 roku, wraz z utworzeniem Naczelnego Sądu Administracyjnego[8]. Obecna Konstytucja wprowadziła zasadę dwuinstancyjności, co zaowocowało utworzeniem wojewódzkich sądów administracyjnych orzekających w I instancji. Sądy administracyjne zajmują się kontrolą legalności decyzji administracyjnych zarówno wobec władzy rządowej, jak i samorządowej[9]. Prezesa NSA powołuje Prezydent na sześcioletnią kadencję, spośród kandydatów wskazanych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego[10].

Sędziowie[edytuj | edytuj kod]

Sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieokreślony[11]. Nie mogą należeć do partii politycznych ani związków zawodowych[12], są niezawiśli, podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom[13]. Przysługuje im immunitet oraz nietykalność osobista[14]. Sędziowie są też nieusuwalni[15], a złożenie ich z urzędu lub zawieszenie wymaga orzeczenia sądu[16]. Udział pozostałych obywateli w wymiarze sprawiedliwości określony jest ustawowo[17] i sprowadza się do stosowania systemu sądu ławniczego w I instancji w sądach powszechnych i wojskowych[18].

Krajowa Rada Sądownictwa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Krajowa Rada Sądownictwa.

Krajowa Rada Sądownictwa jest organem powołanym w celu ochrony niezależności sądów i niezawisłości sędziów[19]. Składa wnioski do Prezydenta o powoływanie sędziów[11]. Ma prawo występowania do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach zgodności aktów normatywnych z ustawą zasadniczą w zakresie dotyczącym sądownictwa[20]. W skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodzą[21]: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, osoba powoływana przez Prezydenta, 15 sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych, czterech posłów i dwóch senatorów. Kadencja członków wybranych trwa cztery lata[22]. Przewodniczący i dwóch jego zastępców wybierani są spośród członków Rady[23].

Problemy wymiaru sprawiedliwości w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Polskiemu wymiarowi sprawiedliwości zarzuca się brak rozliczeń z PRL[24] (dyspozycyjni sędziowie[25], mordy sądowe), przywiązanie do przepisu (lex) zamiast prawa (ius)[26][27], brak jawności[28], nadużywanie tymczasowego aresztowania, stosowanie tzw. aresztu wydobywczego, słabe przygotowanie w sprawach gospodarczych[29][30][31][32][33], nepotyzm[34][35][36], nieskuteczność postępowań dyscyplinarnych, kupowanie przedterminowych zwolnień z więzienia[37] oraz bałagan organizacyjny[38], z gubieniem materiału dowodowego włącznie[39][40], bardzo długie okresy oczekiwania na opinie biegłych[41][42][43], tuszowanie błędów[44], brak proporcjonalności w stosowaniu środków przymusu[45] i wysokie koszty funkcjonowania[46].

Nasilenie krytyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości nastąpiło po aferze Amber Gold – w sprawie tej wypowiadali się m.in. minister sprawiedliwości Jarosław Gowin[47], były prokurator krajowy Kazimierz Olejnik[48] oraz sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku Jerzy Stępień[49]. W wyniku lustracji w sądzie rejonowym, który tę sprawę prowadził wskazano liczne naruszenia przepisów i nakazano kontrolę wyroków w sprawach karnych w sądach podlegających apelacji gdańskiej wydanych do roku wstecz[50]. Prokuratura Generalna stwierdziła, że na 146 śledztw, w których klienci skarżyli się na oszustwa parabanków, 60 śledztw zostało umorzone bezpodstawnie[51].

Wśród wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wydawanych przeciwko Polsce wskutek skarg obywateli poszkodowanych przez polski wymiar sprawiedliwości dominuje nadal przewlekłość postępowań sądowych oraz administracyjnosądowych (375 wyroków) oraz przewlekłość aresztów tymczasowych (180 wyroków). Te dwie grupy stanowią łącznie 64% skarg składanych do ETPC przez obywateli polskich. Według raportu MSZ o wykonaniu wyroków ETPC w obu przypadkach do Trybunału nadal napływają skargi dotyczące tej tematyki, co świadczy o tym, że niezgodne z Konwencją Praw Człowieka praktyki nadal w polskim sądownictwie występują pomimo działań podejmowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości[52].

Dyspozycyjność organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości[edytuj | edytuj kod]

Przy okazji procesów związanych z aferą Orlenu sąd skazujący Zbigniewa Siemiątkowskiego wskazał na usłużną wobec UOP postawę prokuratury oraz skoordynowane, pozaprawne działanie UOP i kancelarii premiera Leszka Millera[53]. Podobne zjawiska opisało Ministerstwo Finansów w wydanej w 2006 roku "Białej księdze JTT i Optimus SA"[54].

Na patologiczne postępowanie prokuratorów, którzy "stawiali zarzuty bez dowodów lub nawet wbrew nim"[55] wskazywano także w sprawach sędziów Zbigniewa Wielkanowskiego i Andrzeja Hurasa[56], Lecha Grobelnego, Janusza Szlanty, Władysława Jamrożego, Grzegorza Wieczerzaka, Romana Kluski, Emila Wąsacza[56], Jana Widackiego, Andrzeja Leppera oraz Romualda Szeremietiewa[57]. Wszyscy wymienieni zostali ostatecznie oczyszczeni z zarzutów, część z nich dostała później odszkodowania za niesłuszne aresztowanie.

W 2012 dziennikarz Paweł Miter[58], podający się za pracownika KPRM zadzwonił do sędziego Ryszarda Milewskiego, prezesa sądu prowadzącego sprawę Amber Gold. W rozmowie Milewski wykazywał daleko idącą dyspozycyjność, oferując m.in. przyspieszenie postępowania oraz wyznaczanie terminów rozpraw zgodnie z bieżących zapotrzebowaniem politycznym ze strony domniemanego przedstawiciela rządu[59]. W rezultacie postępowania dyscyplinarnego, decyzją Sądem Najwyższym, Milewski został przeniesiony do Białegostoku za "naruszenie zasady niezależności sądów oraz uchybienie godności sędziego"[60]

Przewlekłość postępowań[edytuj | edytuj kod]

Głównym problemem wymiaru sprawiedliwości w Polsce jest jego niewydolność przejawiająca się w przewlekłości postępowań[61][62], przy czym jakość usług sądowniczych jest bardzo nierówna i znacząco odbiega od siebie w poszczególnych sądach[63]. Przewlekłość jako główny problem polskiego sądownictwa jest wskazywana w szeregu raportów organizacji rządowych i pozarządowych – Forum Obywatelskiego Rozwoju[64], Narodowy Bank Polski[65], Ease of Doing Business Index. Przykłady:

  • odległe o 2–4 miesiące terminy rozpraw wyznaczane w sądach rejonowych w głównych miastach wojewódzkich[66]
  • według Ease of Doing Business Index czas dochodzenia należności umownych (składanie wniosków, postępowanie sądowe, egzekucja komornicza) wynosi w Polsce 830 dni (dla porównania czas ten wynosi 210 dni na Litwie i 331 we Francji)
  • czteroletnie opóźnienie w przekazaniu karty rejestracyjnej karnej Marcina Plichty przez sąd rejonowy w Gdańsku do Krajowego Rejestru Karnego[47]
  • przekazywanie przez niektóre sądy informacji o zakazach stadionowych do policji w czasie nawet do 50 dni, podczas gdy zgodnie z prawem powinny one być przekazywane w ciągu 24 godzin[67]
  • siedemnastoletni okres oczekiwania na zwrot depozytu zajętego w 1995 roku w gdańskich kantorach Conti pod zarzutem prania pieniędzy; właściciel został uniewinniony, lecz do 2012 roku nie odzyskał zajętego depozytu, ponieważ połowa została skradziona przez pracownika sądu[68][69]
  • dwuletni okres oczekiwania dziecka w szpitalu psychiatrycznym na decyzję sądu opiekuńczego, przenoszącą je do placówki opiekuńczej lub rodziny zastępczej[70]
  • bezczynność oraz przepychanki kompetencyjne po stronie prokuratur i sądów skutkujące przedawnieniem zarzutów[71][72]
  • ponaddwudziestoletni okres badania sprawy Grzegorza Przemyka, podczas którego ostatecznie doszło do szeregu przedawnień, do których według Europejskiego Trybunału Praw Człowieka doszło z powodu przewlekłości i sprzecznych orzeczeń sądów[73]
  • dwudziestosześcioletni czas prowadzenia postępowania sądowego o zniesienie współwłasności[74]
  • czternastoletni okres oczekiwania na wykonanie wyroku pozbawienia wolności[75].

Opóźnienia i przewlekłość występują zarówno po stronie sądów jak i prokuratury. Bezczynność ta jest często uznawana za bezprawną przez organy wyższej instancji[76][77].

Według Trybunału Konstytucyjnego (2011) i ministra sprawiedliwości (2014) postępowanie cywilne w Polsce jest "kosztowne i długotrwałe"[78][79]. W sądach cywilnych w 2010 roku był ok. 915 tys. spraw zaległych z przeszłych lat, a ponad 2,2 tys. spraw trwało ponad 8 lat (niektóre kilkunaście)[80]. W wielu głośnych procesach monitorowanych przez media prawomocne wyroki były wydawane po kilkunastu latach (Władysław Jamroży, Grzegorz Wieczerzak, Emil Wąsacz, menedżerowie Stoczni Szczecińskiej, syndyk Stoczni Gdańskiej)[81].

Przewlekłość postępowań sądowych oraz nadmierne przedłużanie tymczasowego aresztowania zostały wskazane jako istotne słabości polskiego wymiaru sprawiedliwości w raporcie na temat praw człowieka amerykańskiego Departamentu Stanu[82].

Według środowiska sędziowskiego główne przyczyny niewydolności sądów to bardzo szeroka kognicja[83] oraz archaiczne, zbiurokratyzowane i nadmiernie rozbudowane procedury[84], które wymuszają na sędziach na przykład przesłuchiwanie kilkuset nic nie wnoszących do sprawy świadków (takiego wymogu jednak nie ma w przepisach)[85] czy też odczytywanie setek tomów akt jeśli takie jest życzenie oskarżonego. Innym problemem są funkcjonujące na zasadzie prawa powielaczowego zarządzenia określające np. minimalną liczbę spraw na wokandzie w ciągu dnia – co skutkuje wyznaczaniem terminów rozpraw co kilka miesięcy i rozciąganiem nawet bardzo prostych spraw na wiele miesięcy lub lat. Zarządzanie przebiegiem postępowań sądowych przypomina gospodarkę nakazowo-rozdzielczą, opartą o wydawane ad hoc zarządzenia, często wzajemnie sprzeczne, i nie podlega żadnej systemowej optymalizacji procesowej[86].

Według Ministerstwa Sprawiedliwości problemem jest też kulturowe przyzwyczajenie do tradycyjnego obiegu dokumentów oraz biurokratyczne nawyki – przywiązanie do papierowej postaci dokumentów, pieczęci, odręcznych podpisów. Mimo, że często nie mają one oparcia w przepisach prawa to są stosowane co negatywnie wpływa na szybkość obiegu dokumentów[87].

W badaniu CBOS z 2013 roku negatywnie swoje kontakty z wymiarem sprawiedliwości oceniało 48% badanych, przy czym najwięcej pretensji (51%) dotyczyło właśnie przewlekłości postępowań i opieszałości sądów. Następny w kolejności zarzut jakim były niezadowalające rozstrzygnięcia wskazało zaledwie 14%. 72% deklaruje większe zaufanie do wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, tylko 14% bardziej ufa sądom polskim[88].

W 2013 roku FOR opublikował raport Sądy na wokandzie, w którym skupił się na przejrzystości działania i wydajności pracy sądów[89]. Z raportu wynika, że średni czas postępowania sądowego w Polsce wynosi 4,2 roku (w 2008 — 3,8) przy czym 8,6% spraw toczy się powyżej roku. W analizowanym okresie (2008-2012) miał miejsce stały wzrost ilości spraw napływających do sądów. Z wnioskami z raportu (który zawierał również ranking konkretnych sądów) polemizowało środowisko sędziowskie[90][91].

W 2014 roku Rzecznik Praw Obywatelskich po raz kolejny zwrócił uwagę na powszechne naruszanie zasady wykonania kary pozbawienia wolności bez zbędnej zwłoki, wskazując na skrajne przypadki gdy osoby skazane otrzymały wezwanie do odbycia kary odpowiednio po 10 i 14 latach od wydania prawomocnego wyroku. W tym czasie sytuacja skazanych znacząco się zmieniła — ukończyli studia, założyli firmy i rodziny, i to one były głównymi poszkodowanymi opóźnienia wykonania kary. Według danych CZSW za 2012 rok "na wykonanie kary oczekiwało ponad 47 tys. orzeczeń, które dotyczyły 39 tys. osób", z czego w przypadku 34 tys. osób upłynął termin stawienia się do odbycia kary[75].

Aspekty organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W Polsce na 100 000 mieszkańców przypada 27,8 sędziów, dla porównania mediana w Unii Europejskiej to 17,9. Sędziowie pierwszej instancji rozpatrują 24,4 sprawy niekryminalne/ 100 mieszkańców, gdy mediana w UE wynosi 6,9. W 2010 wydatki na sądy wyniosły 0,85% wydatków publicznych przy medianie w UE 0,40%. W Polsce jest 77,1 prawników/ 100 000 mieszkańców w porównaniu do mediany UE 161.[92]. Równocześnie, pomimo zaległości orzeczniczych znaczna liczba sędziów jest delegowana na stanowiska urzędnicze w ministerstwie sprawiedliwości[93]. Według MS do końca 2012 roku prawie połowa sędziów rejonowych miała stanowiska kierownicze: prezesów, wicezprezesów lub przewodniczących wydziałów[94].

Polskie procedury sądowe są czasochłonne i nakładają na sędziów szereg obowiązków wydłużających czas trwania postępowań – m.in. obowiązek odczytania aktu oskarżenia, wyjaśnień oskarżonego oraz zeznań świadków, archaiczna procedura zaliczania do materiału dowodowego i dyktowania protokołu. Stowarzyszenie sędziów "Iustitia" wskazuje również na zarządzenia prezesów sądów, które na przykład "zabraniają rozpoznawania dużej sprawy na jednej wokandzie i nakazują dzielić ją na małe fragmenty rozpoznawane przez wiele dni"[95].

Według sędziego Jacka Ignaczewskiego, problem niskiej efektywności funkcjonowania sądownictwa w Polsce wynika z konfliktu kompetencyjnego oraz przekonania części środowiska sędziowskiego, że niezawisłość sądownictwa powinna obejmować także czysto organizacyjną stronę funkcjonowania sądów, do zarządzania którą jednak sędziowie nie mają ani kwalifikacji ani instrumentów. Ingaczewski uważa reformę ustrojową sądów powszechnych za krytyczny warunek dokończenia reformy ustrojowej w Polsce[96]. Według sędziego Jacka Przyguckiego ogromne koszty i opóźnienia generuje nagminne nadużywanie uchylenia sprawy do ponownego rozpatrzenia przez sądy odwoławcze w sytuacji gdy powinien po prostu zostać wydany wyrok[97].

Do 2012 roku nieuregulowana była kwestia przesyłania pism do sądów w postaci elektronicznej, ze względu na wyłączenie sądownictwa z przepisów ogólnych ustawy o informatyzacji. Wobec braku innych przepisów pisma przesyłane w postaci elektronicznej do sądów były traktowane w sposób niespójny, w zależności od lokalnej interpretacji. W 2011 roku Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok zgodnie z którym w postępowaniu przed sądem administracyjnym skuteczne jest przesłanie pisma do sądu pocztą elektroniczną zaś za datę złożenia uznaje się moment wysłania pisma z komputera nadawcy[98].

W 2012 roku Krajowa Rada Sądownictwa zwróciła uwagę na problem powszechnego nepotyzmu w obsadzie stanowisk sędziowskich, co według Rady jest rażącym naruszeniem etyki sędziowskiej[34]. Był on również przedmiotem interpelacji poselskiej[99].

Przy okazji sprawy spółki Amber Gold w 2012 roku wyszły na jaw liczne zaniedbania sądów rejestrowych, które m.in. przez kilka lat nie egzekwowały obowiązku składania sprawozdań finansowych spółki i wbrew art. 18 kodeksu spółek handlowych dopuściły rejestrację kolejnych spółek pomimo licznych wyroków za oszustwa finansowe jakie otrzymał założyciel Marcin Plichta[100][101].

W 2012 roku Fundacja Court Watch Polska opublikowała raport z projektu Obywatelski Monitoring Sądów Rejonowych i Okręgowych 2011/2012, w którym wskazała szereg czysto organizacyjnych skutkujących obniżaniem się autorytetu sądów w oczach polskiej opinii publicznej, m.in. notoryczne opóźnienia rozpraw – z opóźnieniem rozpoczęło się 51% rozpraw (jedynie w 16% przypadkach osoby oczekujące usłyszały jakiekolwiek wyjaśnienia lub przeprosiny), zbyt mała liczba toalet dla stron oczekujących na rozprawy, obecność pełnomocników lub prokuratorów na sali poza rozprawą, odwoływanie posiedzeń (w rekordowym sądzie odwoływanych zostało 45% posiedzeń)[102].

Niesłuszne skazania[edytuj | edytuj kod]

Z raportu FOR z 2012 roku wynika, że wyroki sądowe są najczęściej podważane w postępowaniach kasacyjnych (związanych z naruszeniem prawa w postępowaniu przed sądem), a nie wznowieniowych (związanych np. z ujawnieniem nowych dowodów). Najczęstszą przyczyną uchylania błędnych wyroków jest niekompetencja przedstawicieli organów ścigania oraz wymiaru sprawiedliwości. W latach 2007-2009 prawomocnie zasądzono odszkodowania za niesłuszne skazania na kwotę 1,9 mln zł w 83 sprawach, w samym 2009 zasądzono prawomocnie zadośćuczynienia w 6 sprawach na kwotę 95,5 tys. zł[103].

Areszt wydobywczy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Areszt wydobywczy.

W 2009 roku sąd apelacyjny w Krakowie zwrócił uwagę na patologiczną praktykę skutkującą przewlekłością postępowania prokuratorskiego oraz często przedłużającym się przetrzymywaniem podejrzanego w areszcie (areszt wydobywczy):

Przyczyną długiego prowadzenia postępowań przygotowawczych w sprawach gospodarczych jest niewłaściwa praktyka polegająca na przedstawianiu zarzutów, a następnie weryfikowaniu przy pomocy biegłych, czy określone zachowania zostały dokonane z naruszeniem przepisów prawa bądź zasad obrotu gospodarczego. Bezspornym jest, że porządek czynności winien być odwrotny. W pierwszej kolejności należy zweryfikować, czy określone praktyki w zakresie szeroko rozumianego obrotu gospodarczego stanowią naruszenie określonych reguł rządzących obrotem gospodarczym i wyczerpują znamiona czynów karalnych, a dopiero w dalszej kolejności przedstawiać zarzuty osobom, które podejrzewa się o ich popełnienie[29]

Z tytułu wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka za niesłuszne aresztowania lub przewlekłość postępowania Polska wypłaciła w 2009 roku 5,5 mln zł, zaś za niesłuszne skazanie – 440 tys. zł[104]. W 2006 roku przed ETPC przeciwko Polsce złożono 51 spraw o przewlekłość postępowania w sprawach cywilnych na podstawie art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, z czego w 42 przypadkach stwierdzono naruszenie art. 6 przez polski wymiar sprawiedliwości[105].

W 2011 Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy w rezolucji skrytykowało Polskę za ignorowanie obowiązku wykonywania orzeczeń Trybunału Praw Człowieka m.in. w zakresie przewlekłości postępowań sądowych oraz nadużywania aresztów tymczasowych[106], zaliczając Polskę do grupy dziewięciu krajów, które ignorują obowiązek wdrażania wyroków ETPC do swojego porządku prawnego[61]. W 2011 roku złożono 4,5 tys. skarg na przewlekłość działania sądu, najwięcej w sprawach cywilnych, następnie w karnych i gospodarczych. Łączna suma odszkodowań wypłaconych z tego tytułu wyniosła 2,4 mln zł[107].

Tendencja ta od 2006 roku stopniowo się poprawia – sądy w sprawach gospodarczych częściej orzekają inne środki niż areszt tymczasowy. W 2006 roku w sprawach gospodarczych areszt tymczasowy zastosowano wobec 177 osób, w 2008 wobec 75, w 2011 wobec 30([108]. Równocześnie wzrastają jednak kwoty odszkodowań z tytułu niesłusznego aresztowania – w 2009 niesłuszne skazania, aresztowania, zatrzymania i stosowanie innych środków zabezpieczających kosztowały Skarb Państwa 5,3 mln zł, w 2010 – 11,3 mln a w 2011 – 14,5 mln zł[109].

Reformy[edytuj | edytuj kod]

Po 1989 roku organizacje pozarządowe wielokrotnie apelowały o reformę wymiaru sprawiedliwości, która miałaby te problemy rozwiązać[110][111]. W latach 2008-2011 przy Stowarzyszeniu Sędziów Polskich "Iustitia" działał Zespół ds. Poprawy Funkcjonowania Sądownictwa, który opracował szereg propozycji zmian w przepisach mających na celu usprawnienie funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W 2011 roku Zespół zakończył działalność informując, że jego postulaty są ignorowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości[112]. Środowisko sędziowskie obciąża przy tym winą za złe funkcjonowanie sądownictwa przede wszystkim istniejące przepisy prawne[113][114].

W 2010 roku Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury rozpoczęła program badania kompetencji i wiedzy, budowania profili kompetencyjnych oraz szkoleń specjalistycznych dla prokuratorów i sędziów[115]. Propozycje usprawnienia działania wymiaru sprawiedliwości są zgłaszane także przez środowisko sędziowskie[116][117][118] i prokuratorskie[119]. W szczególności dotyczą one ograniczenia zakresu kognicji[120] i uproszczenia procedury[119]. Na konferencji "Status sędziego 20 lat po transformacji ustrojowej w Polsce" w 2010 roku jako najpilniejszą reformę wymieniono ograniczenie kognicji sądów[83][84].

Na przełomie 2012 i 2013 roku Ministerstwo Sprawiedliwości przeprowadziło szereg dużych reform organizacyjnych – m.in. zmniejszenie ilości stanowisk funkcyjnych w sądach rejonowych[121] oraz ograniczenie roli sędziów do zarządzania orzecznictwem, a nie sprawami administracyjnymi sądu (funkcje te przejmują dotychczasowy dyrektorzy finansowi)[122].

W 2014 zaproponowana została nowelizacja kpk, która zwiększyłaby odszkodowania dla ofiar niesłusznych skazań i oskarżeń oraz przyspieszyła proces ich przyznawania. Jak zauważył Leszek Balcerowicz:

Do wymiaru sprawiedliwości trzeba przykładać te same kryteria co do lotnictwa. Standardem powinno być zero wypadków. Nie można z góry zakładać, że pomyłki się zdarzają i musimy się liczyć z jakąś liczbą niesłusznych oskarżeń czy skazań. Gdy w lotnictwie zdarzy się katastrofa, powołuje się specjalną komisję, aby wyciągnąć z tego systemowe wnioski. A co się dzieje w polskim wymiarze sprawiedliwości, gdy ściga się lub – co gorsza – skazuje niewinnego człowieka? Nic.

Leszek Balcerowicz[123]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Art. 175. ust. 2 Konstytucji RP
  2. Art. 176 ust. 1 Konstytucji RP
  3. Art. 183 ust. 1 Konstytucji RP.
  4. Art. 183 ust. 2 Konstytucji RP.
  5. 5,0 5,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 339. ISBN 978-83-7206-142-3.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 333. ISBN 978-83-7206-142-3.
  7. 7,0 7,1 7,2 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 335. ISBN 978-83-7206-142-3.
  8. 8,0 8,1 Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 336. ISBN 978-83-7206-142-3.
  9. Art. 184 Konstytucji RP.
  10. Art. 185 Konstytucji RP.
  11. 11,0 11,1 Art. 179 Konstytucji RP.
  12. Art. 178 ust. 3 Konstytucji RP.
  13. Art. 178 ust. 2 Konstytucji RP.
  14. Art. 181 Konstytucji RP.
  15. Art. 180 ust. 1 Konstytucji RP.
  16. Art. 180 ust. 2 Konstytucji RP.
  17. Art. 182 Konstytucji RP.
  18. Leszek Garlicki: Polskie prawo konstytucyjne. Wyd. 11. Warszawa: Liber, 2007, s. 346. ISBN 978-83-7206-142-3.
  19. Art. 186 ust. 1 Konstytucji RP.
  20. Art. 186 ust. 2 Konstytucji RP.
  21. Art. 187 ust. 1 Konstytucji RP.
  22. Art. 187 ust. 3 Konstytucji RP.
  23. Art. 187 ust. 2 Konstytucji RP.
  24. Jacek Szczęsny: Historia poprawiana przez sąd. Rzeczpospolita, 2011.
  25. W salach rozpraw panowała atmosfera terroru. Rzeczpospolita, 2014.
  26. Tomasz Tadeusz Koncewicz: Sądzie, sądź!. Polityka, 2012.
  27. Janusz Niemcewicz: Janusz Niemcewicz. Sądzą nas technicy prawa. Gazeta Wyborcza, 2014.
  28. Agresja i brak kultury – tak wyglądają polskie sądy?. Wirtualna Polska, 2012.
  29. 29,0 29,1 Sąd Apelacyjny w Krakowie, 10 września 2009, sygnatura II S 17/09, cytat za pismem 2107:/2010/35515IPSP/lP Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka
  30. Firma (Bestcom) niszczona bez powodu. Rzeczpospolita, 2010.
  31. Firma (Bestcom) upadła, dowodów wciąż brak. Rzeczpospolita, 2009.
  32. Przedsiębiorca to nie przestępca, ale nie dla urzędników. Gazeta.pl, 2010.
  33. Dalszy ciąg sprawy znikającego z magazynów Policji sprzętu (Alucon). prawo.vagla.pl, 2008.
  34. 34,0 34,1 Stanowisko KRS w sprawie postępowania dotyczącego obsadzenia wolnego stanowiska sędziowskiego. Krajowa Rada Sądownictwa, 2012.
  35. Zobacz kogo zatrudnia sąd. Syn sędziego, brat sędziego, syn sędzi.. gazeta.pl, 2010.
  36. NIK o naborze na stanowiska urzędnicze. Najwyższa Izba Kontroli, 2010.
  37. Jak kupić wolność?. Superwizjer TVN, 2011.
  38. Temida ma problem ze sprawnym procesem. Rzeczpospolita, 2011.
  39. Z sądu zginął dowód, ale nie wiadomo, kto go zabrał. Gazeta.pl, 2010.
  40. Dalszy ciąg sprawy znikającego z magazynów Policji sprzętu. Prawo.vagla.pl, 2009.
  41. Sąd nad biegłymi. TVN24, 2012.
  42. Wyniki DNA za 20 miesięcy, odciski palców za pół roku. Gazeta.pl, 2011.
  43. Lekarze nie chcą robić ekspertyz dla sądu. Nie opłaca się. Gazeta Wyborcza, 2013.
  44. Urszula Wolak, Zygmunt Lizak: Za śmierć Claudiu Crulica nikt nigdy nie odpowie. Gazeta Krakowska, 2011.
  45. Polska ściga na potęgę. Po całej Europie. gazeta.pl, 2011.
  46. Zbigniew Bartuś: Ile nas kosztuje sprawiedliwość. Dziennik Polski, 2010.
  47. 47,0 47,1 Jarosław Gowin: Przemówienie Ministra Sprawiedliwości w czasie sejmowej debaty nt Amber Gold. 2012.
  48. Ageniszka Kublik, Kazimierz Olejnik: Mafia w sprawie Amber Gold? Na razie dowodów brak. Wyborcza.pl, 2012.
  49. Agnieszka Kublik, Jerzy Stępień: Stępień: Afera Amber Gold wskazuje, że mafia przenika do struktur państwa. Wyborcza.pl, 2012.
  50. Wielka lustracja sądów! Tysiące wyroków w sprawach karnych do kontroli. Wyborcza.pl, 2012.
  51. Skarbiec drobnym druczkiem Wyborcza.pl
  52. Raport z wykonywania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przez Polskę za 2012 rok. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, 2013.
  53. Sędzia Marzanna Piekarska-Drążek: Spisek i intryga to nie są w tej sprawie słowa na wyrost (...) Zarządzenie (o nakazie zatrzymania szefa Orlenu) zostało upozorowane na legalne (...) To wstydliwe dla naszego państwa, że prokuratorzy nie dali odporu żądaniom UOP. Ani w Prokuraturze Krajowej, ani w apelacyjnej, ani w okręgowej nie znalazł się choć jeden sprawiedliwy, który oceniłby sprawę fachowo. Wręcz wstydliwe jest, że jeden z prokuratorów powiedział: "tyle co możemy zrobić dla UOP, to zatrzymać Modrzejewskiego, a wniosku o jego areszt nie skierujemy", za: Siemiątkowski prawomocnie skazany ws zatrzymania Modrzejewskiego. Wirtualna Polska, 2013.
  54. Biała księga JTT Computer i Optimus SA. Ministerstwo Finansów, 2006.
  55. "Przypadek sędziego Hurasa (...) jest jeszcze bardziej szokujący. Jak twierdzi on sam, Urząd Ochrony Państwa zaproponował mu tajną współpracę, a gdy odmówił – zagroził kompromitacją. I sędziemu wytoczono proces o korupcję. Po latach sądy dwóch instancji uniewinniły jego i innych oskarżonych w sfingowanej sprawie. Sędziowie orzekli, że "prokuratura stawiała zarzuty bez dowodów lub nawet wbrew nim". Dwa miesiące temu warszawski sąd przyznał niesłusznie oskarżanemu odszkodowanie i zadośćuczynienie – w sumie pół miliona.", za: Ewa Siedlecka: Mafia i korupcja, której nigdy nie znaleziono (CYKL WYBORCZEJ – CZ. 2). Gazeta Wyborcza, 2014.
  56. 56,0 56,1 Ewa Siedlecka: Mafia i korupcja, której nigdy nie znaleziono (CYKL WYBORCZEJ – CZ. 2). Gazeta Wyborcza, 2014.
  57. Ewa Siedlecka: Szeremetiew, Lepper, Widacki. Politycy, których kariery złamano (CYKL WYBORCZEJ – CZ. 3). Gazeta Wyborcza, 2014.
  58. Paweł Miter pierwszym podejrzanym ws. Milewskiego. Ujawnił aferę ws. Amber Gold, grozi mu więzienie. Wirtualna Polska, 2013.
  59. "Mogę posiedzenie wyznaczyć w zależności... albo 17, albo 12 czy 13, nie ma żadnego problemu. Skład wyznaczony, sprawa już tam jest. Czytają akta... kwestia jest do rozmowy, czy bardzo przyspieszać czy nie przyspieszać? Muszę powiedzieć, żeby siedzieli, czytali, czy to na spokojnie, chciałem o tym porozmawiać właśnie" (sędzia Ryszard Milewski), za: Kim jest sędzia Milewski. Newsweek, 2012.
  60. Afera Amber Gold. Sędzia Milewski przeniesiony do Białegostoku. Polskie Radio, 2014.
  61. 61,0 61,1 Janusz Zagórski: Wymiar sprawiedliwości na cenzurowanym. Rzeczpospolita, 2011.
  62. Zbigniew Bartuś: Jaka praca taka płaca?. Dziennik Polski, 2011.
  63. Sądy ciągle nierówno wydają wyroki. Rzeczpospolita, 2010.
  64. Efektywność polskiego sądownictwa w świetle badań krajowych i międzynarodowych. Forum Obywatelskiego Rozwoju, 2010.
  65. Raport Banku Światowego przygotowany we współpracy z Narodowym Bankiem Polskim. Polska: Prawne bariery dochodzenia praw z umów. Narodowy Bank Polski, 2006.
  66. Temida się korkuje. Rzeczpospolita, 2012.
  67. NIK o policyjnych rejestrach przed EURO 2012. Najwyższa Izba Kontroli, 2012.
  68. Temida trzyma cudze jak własne. Rzeczpospolita, 2012.
  69. Gdańska Temida jak z filmu Barei. Rzeczpospolita, 2012-11-14.
  70. Ola nie ma domu. Mieszka w szpitalu psychiatrycznym, choć jest zdrowa. Rzecznik pisze do Gowina ws. skandalicznych praktyk. TokFM, 2012.
  71. Nikt nie zajmie się mobbingiem w policji. Karalność przedawniona. Gazeta Wyborcza, 2013.
  72. Wyrok z dnia 28 marca 2012, sygn. XXV C 1063/11. Prokuratoria Generalna.
  73. Trybunał Praw Człowieka: Polska naruszyła konwencję, badając śmierć Grzegorza Przemyka. Gazeta Wyborcza, 2013.
  74. Sądził ćwierć wieku, więc teraz zapłaci. Rzeczpospolita, 2014.
  75. 75,0 75,1 Na celę czeka się w Polsce nawet 14 lat. Rzeczpospolita, 2014.
  76. "Sąd rejonowy przez prawie trzy lata nie wykonał absolutnie żadnych czynności procesowych. Przypomnieć przy tym należy, że usprawiedliwieniem takiego działania nie może być fakt nadmiernego obłożenia sędziego, gdyż sąd ma tak zorganizować pracę, by sprawy toczące się przed nim rozpoznane były w rozsądnych granicach czasowych", za: Więzień pozwał ślamazarny sąd i wygrał. Gazeta Wyborcza, 2013.
  77. "Sędzia Jakacka uznała, że choć prokuratura miała prawo zastosować dozór policyjny i zabrać paszport, to jednak naruszyła dobra osobiste, działając bezprawnie. Bezprawność polegała na tym, że choć śledztwo z zasady może trwać trzy miesiące z możliwością przedłużenia go z ważnych powodów – prokuratura przedłużała je przez cztery lata bez ważnych powodów. W tym czasie nie robiła nic, narażając Krzysztofa B. i jego rodzinę na upokorzenia i trudności.", za: Można wygrać z prokuraturą. Sąd zdecydował, że ma zapłacić 10 tys. zł. Gazeta Wyborcza, 2013.
  78. Trybunał Konstytucyjny: brak pozwolenia na budowę niezgodny z konstytucją. Polskieradio.pl, 2011.
  79. Królikowski: art. 212 kk nie będzie zlikwidowany. Rzeczpospolita, 2014.
  80. Zbigniew Bartuś: Niepoprawna sprawiedliwość. Dziennik Polski, 2011.
  81. Skandalicznie niewydolna sprawiedliwość. Wyborcza.pl, 2012.
  82. Country Reports on Human Rights Practices for 2011. US Departament of State, 2011.
  83. 83,0 83,1 Wymiar sprawiedliwości czeka na wizję. Rzeczpospolita, 2010.
  84. 84,0 84,1 UCHWAŁA ZGROMADZENIA PRZEDSTAWICIELI SĘDZIÓW OKRĘGU SĄDU OKRĘGOWEGO W KRAKOWIE. 7 grudnia 2010.
  85. Prof. Andrzej Zoll: "Weźmy niedawny proces dotyczący Grudnia '70, w którym prokurator powołał ponad tysiąc świadków, a sąd nie zdecydował się na ograniczenie ich liczby. Absurd kompletny. Dla ustalenia stanu faktycznego nie ma znaczenia, czy zeznania złoży 5 osób, czy 150, które mają do powiedzenia to samo, co te 5", za: Stalinowskie prawo do kosza. Koniec procesów bez końca.. Dziennik Polski, 2013.
  86. Deregulacja. Obserwator Konstytucyjny, 2012.
  87. Andrzej Dryszel: Sprawiedliwość w wersji "e". Na Wokandzie.
  88. Komunikat badań (pol.). cbos.pl. [dostęp 2013-02-27].
  89. Analiza FOR 17/2013: Sądy na wokandzie 2013. Przejrzystość i wydajność pracy. FOR, 2013.
  90. Barbara Zawisza: Sądownictwo: czy rzeczywiście jest tak źle. Rzeczpospolita, 2013.
  91. Barbara Baran: Braki w „analizie” w sprawie sądownictwa. Rzeczpospolita, 2013.
  92. Study from the European Commission for the Efficiency of Justice of the Council of Europe (CEPEJ) prepared for the European Commission: The functioning of judicial systems and the situation of the economy in the European Union Member States. PDF Strony 424-425.
  93. Braki kadrowe w sądach, ale nie w Ministerstwie Sprawiedliwości. Rzeczpospolita, 2011.
  94. Protest przeciwko mojej reformie sądów jest skandaliczną próbą obrony interesów części środowiska sędziowskiego przeciwko interesom normalnych Polaków. (…) Do 31 grudnia prawie 50% sędziów sądów rejonowych to byli funkcyjni: prezesi, wiceprezesi, przewodniczący wydziałów. Jak ma dobrze funkcjonować sądownictwo, jeżeli co drugi jest szefem? Sędziowie dalej orzekają w tych sądach, w których orzekali. Sądy nie zniknęły, nic się nie zmieniło. Dostęp obywateli do sądów jest identyczny. Natomiast Ci sędziowie, którzy do 31 grudnia mieli często 1/10 obowiązków swoich kolegów z sądów bardziej obciążonych, orzekają w tym sądzie co wcześniej, ale oprócz tego w drugim sądzie, czasami w trzecim sądzie. To wszystko po to, by Polacy nie musieli latami czekać na wyroki., za: Wywiad z Jarosławem Gowinem. SE24, 2013.
  95. Warszawski Oddział "Iustitii" w sprawie dobrych praktyk nadzorczych. Iustitia, 2013.
  96. "uwaga cały czas jest skierowana na sędziów, aby to im, a nie obywatelom, zagwarantować poczucie sprawiedliwości. Z mozołem buduje się więc sądownictwo na miarę oczekiwań sędziów, a nie obywateli (...) sędziowie nie mając żadnych alternatywnych wzorców odniesienia z taką łatwością zaakceptowali urzędniczą pragmatykę, nie dostrzegając zupełnie, jak z biegiem lat sądy zamieniły się w orwellowskie folwarki, w których pojęcie sędziowskiej służby zostało wyparte przez „dobrodziejstwo” etatowej ciepłej i bezpiecznej posady.Jacek Ignaczewski: Imponderabilia sądowe –ustrój. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, 2010.
  97. Jacek Przygucki: Procedura karna: pół kroku naprzód, pół kroku w bok. Rzeczpospolita, 2011.
  98. Pismo do sądu można wysłać z domu e-mailem. Rzeczpospolita, 2012.
  99. Jacek Czerniak: Interpelacja nr 8012 w sprawie domniemania kierowania się zasadą nepotyzmu przy powoływaniu na funkcję sędziego, na przykładzie apelacji lubelskiej. Sejm RP, 2012.
  100. Izabela Kraj: Jak sądy sprzyjały biznesom szefa Amber Gold Marcina Plichty. Rzeczpospolita, 2012.
  101. Wymiar sprawiedliwości tkwi w średniowieczu. Rzeczpospolita, 2012.
  102. Raport z projektu Obywatelski Monitoring Sądów Rejonowych i Okręgowych 2011/2012. Fundacja Court Watch Polska.
  103. Przyczyny niesłusznych skazań w Polsce. FOR, 2012.
  104. Śledczy nie powinien wykładać wszystkich kart. Rzeczpospolita, 2010.
  105. European judicial systems. European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ), 2008.
  106. Rada Europy gani Polskę. Rzeczpospolita, 2011.
  107. Rosną skargi na leniwe sądy. Rzeczpospolita, 2011.
  108. "PB": Biznesmen rzadziej siedzi. gazeta.pl, 2012.
  109. Miliony za niesłuszne więzienie. Rzeczpospolita, 2012.
  110. Biznes apeluje o reformę wymiaru sprawiedliwości. Rzeczpospolita, 2010.
  111. Aresztować i zatrzymywać po ludzku. Dziennik Polski, 2010.
  112. Zespół Poprawy Funkcjonowania Sądownictwa.
  113. Psucie prawa.
  114. Polska 2015: Paranoja tworzenia polskiego prawa. gazeta.pl, 2011.
  115. Liczyć się będą: wiedza, postawa i umiejętności. Rzeczpospolita, 2010.
  116. Jak przyspieszyć procesy karne – propozycje legislacyjne sędziów okręgu opolskiego. Rzeczpospolita, 2010.
  117. Sędziowie proponują szybsze procesy karne. Rzeczpospolita, 2010.
  118. Żeby w sądach było sprawniej. Rzeczpospolita, 2010.
  119. 119,0 119,1 Sprawiedliwość po latach bywa karykaturą. Rzeczpospolita, 2010.
  120. Polska ma najdroższy wymiar sprawiedliwości w Unii Europejskiej. Dziennik Polski, 2010.
  121. Racjonalizacja, nie oszczędności. Na Wokandzie, 2012.
  122. Menedżer w sądzie. Na Wokandzie, 2013.
  123. Bezpodstawne akty oskarżenia: pochopne zarzuty uderzą w budżet państwa?. Dziennik Gazeta Prawna, 2014.