Polskie nazwiska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Nazwiska w Polsce to późne historycznie zjawisko, ponieważ powstały dopiero u schyłku średniowiecza. Początkowo objęły szlachtę (XV-XVI w.) i stopniowo rozprzestrzeniły się na mieszczaństwo i chłopstwo. W dwóch ostatnich grupach społecznych proces ten trwał do poł. XVII w. Wyjątkowo na niektórych terenach (np. Wielkopolska, Płockie, Kresy Wschodnie) i u niewielkiego odsetka osób trwał on nawet do XVIII w. W okresie staropolskim posiadanie nazwiska regulowało prawo zwyczajowe, dopiero państwa zaborcze (XVIII/XIX w.) wprowadziły pierwsze akty prawne wprowadzając m.in. obowiązek posiadania nazwiska dla wszystkich grup społecznych, dotenczas bowiem zwyczaj ten nie przyjął się wśród Żydów.

Badacze od wielu lat starali się zdefiniować nazwisko jako odrębną jednostkę językową i historyczną (prawną). W wyniku ich ustaleń można przyjąć, że jest to jednostka obowiązkowa, dziedziczna i niezmienna w swojej formie słowotwórczej, fonetycznej i graficznej. W tym ścisłym znaczeniu nazwisko na ziemiach polskich funkcjonuje na podstawie prawa stanowionego od XIX wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Jednym z wczesnych sposobów dodatkowego wyróżniania osób – oprócz imienia – były m.in. przydomki. Proces ten bardzo dobrze oddaje obserwacja jednej rodziny – dynastii Piastów (w jej gronie byli m.in. Leszek Biały, Leszek Czarny, Bolesław Kędzierzawy). Ich przydomki odnosiły się do cech fizycznych, nierzadko towarzyszących od początku życia, ale były też spotykane przydomki nadawane w trakcie aktywnego życia lub po śmierci. Mogły się one odnosić do epizodów z życia władcy bądź stanowiły rodzaj oceny jego panowania. Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że tworzenie dziedzicznego nazwiska od przydomku nie było automatyczne, masowe – były tylko jedną z możliwości.

Przydomki bądź przezwiska pozostają jednym z najwcześniejszych źródeł, które mogły służyć do tworzenia nazwisk. Podobnie jak imiona. Chodzi tu głównie o imię lub przezwisko ojca osoby, która po raz pierwszy otrzymywała nazwisko. Syn człowieka nazywanego w jakiejś społeczności Jaśkiem przyjmował do swojego imienia miano Jaśkowski, Jaśkowik (czyli syn Jaśka), a syn Piotra mógł nazywać się np. Piotrowicz, Piotrowski albo Pietraszak. Odojcowski charakter nazwisk wiąże się głównie z grupą przyrostków typu: -ak, -ek, -ec, -ik, -yk, -ewicz, -owicz.

Pranazwiska i pierwsze nazwiska dziedziczne[edytuj | edytuj kod]

Proces tworzenia pranazwisk przymiotnikowych rozpoczął się w drugiej połowie XIII wieku. Badacze tematu przyjmują, że było to zjawisko związane z rozwojem miast. W ich obrębie znacząco wzrastała liczba mieszkańców, do identyfikacji których nie wystarczały już same imiona. Nieco później, w XV i XVI wieku, nazwisk zaczęła używać szlachta. Proces ten rozpoczął się też wśród chłopów, ale stabilizacja ich nazwisk trwała o wiele dłużej.

Wczesne nazwy osobowe występujące od średniowiecza w dokumentach archiwalnych, traktuje się umownie jako oparte na prawie zwyczajowym. Kształtowały się one w ciągu XIV i XV wieku dzięki procesowi dziedziczenia nazwiska ojca przez dzieci, obejmowania wspólnym nazwiskiem całego rodu, rodziny lub generacji oraz przyjmowania nazwiska męża przez żonę. Tak pojmowane prawo zwyczajowe w stosunku do nazwiska skrystalizowało się w końcu XVI wieku.

Niegdyś praktyka nadawania nazwisk, szczególnie na wsi, była bogatsza. Nazwisko mogło przechodzić nie tylko z ojca na syna, ale też z teścia na zięcia. Niejednokrotnie wdowa nosząca nazwisko po pierwszym mężu przenosiła to nazwisko na drugiego męża. Ostatni sposób (ekonomiczny) polegał na tym, że osoba nabywająca daną chałupę, gospodarstwo lub pole była nazywana nazwiskiem dotychczasowego właściciela.

Stabilizacja językowa oraz okres zaborów[edytuj | edytuj kod]

Brzmienie i forma graficzna nazwisk generalnie ustaliły się na przełomie XVIII i XIX wieku wraz z szerszym przyjęciem i stosowanie reguł ortograficznych i słowotwórczych. Nie zapobiegło to jednak powstawaniu różnych wariantów pisowni, odmiany czy tworzeniu nowych form, spowodowanych codzienną praktyką urzędów państw zaborczych, które usiłowały zapisać nazwiska Polaków przy zastosowaniu norm ortograficznych języka rosyjskiego lub niemieckiego. Tą drogą zniekształcono nie tylko głoski zapisywane po polsku ze znakami diakrytycznymi, np. ć, ś, ą, ę, ale też głoski typu ch/h, rz/ż, sz/s i inne. Nagminnie zamieniano polską literę h w rosyjskie g, bądź polskie sz w niemieckie sch.

Proces germanizacji dotknął także nazwiska. Przykładowo tylko w Gdańsku w okresie od 1874 do 1944 roku urzędowo zmieniono 24 810 nazwisk polskich. Praktyka ta polegała m.in. na wyrażaniu nazwisk polskich za pomocą niemieckich odpowiedników (tłumaczenie), zapisywaniu fonetyki polskiej zgodnie z zasadami pisowni niemieckiej oraz zmianie elementu nazwiska, np. przyrostka. Dlatego nie każde obco brzmiące nazwisko jest jednoznacznym dowodem, że dana rodzina ma cudzoziemskie korzenie.

Kwestie dotyczące nazwisk usiłowało uporządkować prawodawstwo związane z Kodeksem Napoleona, a następnie normy prawne poszczególnych państw zaborczych. Następowało to w kilku etapach, odrębnie w każdym z zaborów. Za w pełni ścisły, urzędowy nakaz używania stałej, niezmiennej formy nazwiska na ziemiach polskich uważa się pruskie przepisy z 1875 roku (następne regulacje były dokonywane przez prawodawstwo II Rzeczypospolitej – w 1926 roku dla mieszkańców dawnego zaboru rosyjskiego, a w 1928 roku byłego zaboru austriackiego).

Odzyskanie niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu niepodległości urzędnicy przy wyrabianiu dokumentów nierzadko błędnie odczytywali zapis nazwiska w języku zaborcy, dlatego po 1918 roku pojawiły się liczne nazwiska zniekształcone, „zepsute” błędną repolonizacją. Szczególnie jaskrawo widać to w środowiskach wiejskich. Niepiśmienni chłopi, stanowiący większą część społeczeństwa, znali swoje nazwisko tylko w formie mówionej i nie potrafili wyegzekwować określonej formy jego zapisu. Błędne zapisy powstawały też wskutek przyczyn prozaicznych, takich jak: niewyraźna werbalizacja nazwiska przez petenta (np. jąkającego się, sepleniącego), nieuważne słuchanie lub niewyraźnie zapisywanie przez urzędnika. Niektóre rodziny na przestrzeni pięciu, dziesięciu czy dwudziestu lat posługiwały się nawet kilkoma różnymi formami swojego nazwiska (np. ZawadzkiZawadskiZawacki).

Niektóre nazwiska także po uzyskaniu niepodległości pozostawały w użyciu w formie zniekształconej przez błąd, bądź język zaborcy, czy okupanta. Gdy forma ta była akceptowana przez posiadacza nazwiska oraz przez władze, mogło dojść do zachowania zniekształconego nazwiska. W konsekwencji osoby blisko spokrewnione (np. urodzone w trakcie wojny i po niej) mogą nosić różne wersje nazwisk (np. Koza zapisane przez niemieckiego urzędnika fonetycznie jako Kosa, bądź PiątekPiontek, GiemzaGemsa, PłaszewskiPławszewski).

W okresie demokratyzacji kraju po roku 1989 zaistniało (szczególnie na części Górnego Śląska) zjawisko powrotu bądź do nazwisk niemieckojęzycznych (np. Czech → Böhm), bądź do zniekształconego pod wpływem języka niemieckiego zapisu, czy brzmienia nazwiska (np. Golec → Golletz, Król → Kroll, Gała → Galla).

Przyjmowanie nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Wedle obowiązującego w Polsce prawa posiadanie nazwiska jest obowiązkowe. Zwykle przyjmuje się je po ojcu, natomiast żona na ślubie przyjmuje najczęściej nazwisko męża, choć obecnie wiele kobiet zachowuje swe nazwisko, zwłaszcza te, które pod swym panieńskim nazwiskiem mają osiągnięcia zawodowe, naukowe lub artystyczne. Coraz częściej małżonkowie przyjmują nazwiska podwójne. Polskie prawo dopuszcza także przyjęcie przez męża nazwiska żony, co jednak jest rzadko praktykowane.

Zmiana nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Sprawę zmiany nazwiska w Polsce reguluje ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.

Każdy obywatel Polski, cudzoziemiec nieposiadający obywatelstwa żadnego państwa lub cudzoziemiec, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, może wystąpić o zmianę nazwiska do Urzędu Stanu Cywilnego właściwego ze względu na miejsce zameldowania. Zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów, w szczególności gdy dotyczą zmiany:

  • imienia lub nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka;
  • na imię lub nazwisko używane;
  • na imię lub nazwisko, które zostało bezprawnie zmienione;
  • na imię lub nazwisko noszone zgodnie z przepisami prawa państwa, którego obywatelstwo również się posiada,

przy czym zmiany imienia lub nazwiska cudzoziemca, który uzyskał w Polsce status uchodźcy, można dokonać wyłącznie ze szczególnie ważnych powodów związanych z zagrożeniem jego prawa do życia, zdrowia, wolności lub bezpieczeństwa osobistego.

Na zmianę może też zdecydować się osoba nosząca nazwisko brzmiące neutralnie, formalnie poprawnie. Podstawą może być fakt, że dana osoba stwierdziła, iż ktoś inny o tym samym nazwisku okrył je niesławą w wyniku popełnienia czynów karalnych.

Nowe nazwisko nie może być historyczne, wsławione w dziedzinie kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej, chyba że osoba ubiegająca się o zmianę posiada członków rodziny o tym nazwisku (w rozumieniu ustawy – małżonek oraz wstępni).

Typologia nazwisk[edytuj | edytuj kod]

Dzieje kształtowania się polskich nazwisk były analizowane przez wielu badaczy. Wszyscy się zgadzają, że był to proces długotrwały i różnorodnie przebiegający. Formowanie się nazwisk na terenie Rzeczypospolitej dokonywało się w sposób złożony i na każdym z jej terenów mogły dominować te lub inne trendy. Dotyczy to m.in. różnic w doborze przyrostków. W jednym regionie mogły przeważać przyrostki jednego typu, w innym odmiennego. Dodatkowo na różnice terytorialne i chronologiczne nakładały się złożone uwarunkowania kulturowe, związane z rozwarstwianiem stanowym społeczeństwa Rzeczypospolitej.

Wobec rozwoju Polski w dobie średniowiecza oraz zależności związanych ze służbą wojskową, podatkami, stanem posiadania itp. gdzie wystarczały imiona, których zasób był ograniczony. Do imion zaczęto więc dodawać element dodatkowy (przydomek, pranazwisko), pozwalający na dokładniejszą identyfikację osoby w społeczności, w tym także w dokumentach. Uważa się, że do końca XV w. przyjęły się podstawowe typy budowy rodzimych nazwisk. Co prawda w wiekach późniejszych mogły pojawiać się nowe elementy słowotwórcze, ale przystosowały się do funkcjonujących wcześniejszych typów budowy.

Podział nazwisk ze względu na treść zawartą w rdzeniu[edytuj | edytuj kod]

Przybliżone znaczenie rdzenia Przykładowe nazwiska Odsetek wśród 1000 najpopularniejszych nazwisk

imiona
(głównie od imienia ojca lub świętego patrona)
nazwiska równe imionom
Szamański, Jankowski, Wojciechowski, Piotrowski, Pawłowski, Jakubowski 25,6%

zawody (profesja, funkcja, zajęcie),
status, stosunki rodzinne, pokrewieństwo
Kowalski, Woźniak, Krawczyk, Szewczyk, Swat, Kaczmarek, Wdowiak, Cieślak 15,3%

opisowe, np. cechy fizyczne, charakteru
(typ przezwiska)
Cichocki, Wysocki, Czarnecki, Wesołowski, Małecki, Kędzierski, Dobrucki 13,6%

zwierzęta (praktycznie cały świat fauny) Kozłowski, Gawroński, Wróbel, Dudek, Sikora, Rybicki, Zięba 11,6%

przedmioty (np. narzędzia)
substancje, produkty spożywcze, potrawy
Krupa, Szewczyk, Socha, Skiba, Towarek, Żurek, Duda 9,3%

rośliny
(w tym również określenia ogólne, dotyczące szaty roślinnej, np. las, zieleń oraz części roślin – kwiat, kłos)
Wiśniewski, Topolski, Kwiatkowski, Jabłoński, Malinowski, Kłossowski, Dąbrowski, Kalinowski, Pasternak 8,3%

pochodzenie charakteryzowane szczegółowo (np. miejsce zamieszkania, urodzenia, ze wskazaniem relacji geograficznych i przestrzennych)
nazwy etniczne
Mazur, Górski, Potok, Podgórski, Borkowski, Krajewski, Czech 8,2%

liczebniki
określenia kalendarzowe
czas
Wieczorek, Majewski, Piątek, Kwiecień, Niedzielski 1,8%

nazwiska obce Szulc, Szwarc, Miller, Hoffmann, Lange 1,5%

pochodzenie charakterystycznie ogólne Nowak, Przybysz, Niewiadomski, Kałuża 1,1%

inne
(w tym również wieloznaczne oraz trudne do wyjaśnienia)
Lewandowski, Lewicki, Miciun, Sudoł, Wyrzykowski, Galiński, Grec, Chruszczewski 3,7%

Tabelę zaczerpnięto z książki „1000 najpopularniejszych nazwisk w Polsce” – w rzeczywistości podział ten może wyglądać inaczej, gdyż w tej statystyce uwzględniono 1/3 ludności Polski.

Tradycyjna odmiana nazwisk żeńskich[edytuj | edytuj kod]

W polskiej tradycji językowej ugruntowały się formy nazwisk mężatek, panien odmiennych nieco od nazwisk ich mężów, ojców. Obecnie stan prawny nie uznaje tradycyjnej odmiany nazwiska za nazwisko właściwe (wyjątkami są nazwiska pochodzenia odprzymiotnikowego, tj. zakończone na: -dzki, -cki, -ski w formie męskiej, zamienione odpowiednio na żeńskie; np.: Janicki – Janicka). Do dokumentów prawnych wpisywane jest nazwisko w nieodmienionej formie ze względu na tradycyjne uwarunkowania. Jednak używane są one często na miejsce nazwisk właściwych, a używanie zarówno odmiany, jak i nazwiska właściwego nie jest niezgodne z zasadami językowymi. Przy tradycyjnej odmianie nazwisk żeńskich należy pamiętać o odpowiednich zasadach gramatycznych. Są one inne dla mężatek jak dla panien.

Nazwiska mężatek utworzone od nazwisk właściwych będących rzeczownikami odmieniają się poprzez dodanie do tematu rzeczownika (nazwiska właściwego) odpowiedniej końcówki, tj. -owa (np.: Podsiadło – Podsiadłowa, Rychło – Rychłowa, Wilk – Wilkowa itd.), a do nazwisk zakończonych samogłoską – końcówki -ina lub -yna (np. Zaremba – Zarembina (por. Ewa Szelburg-Zarembina), Kościuszko – Kościuszczyna). Obecne ta druga forma zanika na rzecz tej pierwszej[1].

Jeżeli zaś odmiana dotyczy nazwiska panny, należy do tematu zakończonego spółgłoską dodać końcówkę -ówna (np. BorowikBorowikówna, Wilk – Wilkówna itd.), a do zakończonego samogłoską – końcówkę -anka lub -ianka (np. Skarga – Skarżanka, Podsiadło – Podsiadlanka, Zięba – Ziębianka; por. Danuta Gierulanka, Ewa Śnieżanka). Obecnie zanika stosowanie form panieńskich nazwisk, szczególnie tradycyjnej formy nazwisk zakończonych samogłoską (np. Podsiadło – Podsiadłówna zamiast Podsiadlanka, Rychło – Rychłówna zamiast Rychlanka).

Etymologia nazwisk[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska równe imionom[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Imiona słowiańskie.

Jedną z wymienionych wyżej kategorii są nazwiska równe imionom. Warto przyjrzeć się źródłom ich formowania. Część takich nazwisk mogła powstać w wyniku nazywania w małej społeczności (głównie na wsi) kilkorga dzieci jednego ojca jego imieniem, np. Adamy (od imienia ojca: Adam), Jany (od imienia ojca: Jan), Piotry (od imienia ojca: Piotr) czy Kuby (od zdrobnionego imienia ojca: Jakub). Gdy te Adamy Jany Piotry i Kuby osiągały pełnię praw dorosłego człowieka, to tak urobione miano (już jako Adam, Jan, Piotr czy Kuba) mogło dołączyć do właściwego imienia (tego nadanego na chrzcie) i stać się nazwiskiem, np. Karolina Adam, Piotr Jan, Barbara Piotr czy Anna Kuba.

Część nazwisk równych imionom wiązała się z faktem, że chociaż dana osoba posiadała imię otrzymane na chrzcie, to potocznie, na co dzień, zwracano się do niej używając innego imienia. Można przypuszczać, że praktykowano to od wprowadzenia w Polsce chrześcijaństwa. Obok silnej, zakorzenionej tradycji przedchrześcijańskiej pojawiła się wówczas nowa, zupełnie odmienna: w dalszym ciągu noszono dawne, tradycyjne imiona słowiańskie, a jednocześnie przy chrzcie duchowni nadawali imiona dotąd na ziemiach polskich nieznane. Taka dwuimienność w czasach późniejszych, np. w momencie spisu powinności pańszczyźnianych, powodowała, że jeden z elementów kancelista mógł uznać za imię, a drugi za nazwisko.

Kolejny, najbliższy nam chronologicznie sposób mnożenia nazwisk równych imionom określają normy prawne z pierwszej połowy XIX wieku. Przepisy kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z roku 1825 nie regulowały kwestii nadawania nazwiska dziecku nieznanych rodziców. Ówczesny urzędnik stanu cywilnego, sporządzający akt urodzenia takiego dziecka, nie znając nazwiska, wpisywał niekiedy dwa imiona. Wtedy to drugie pełniło funkcję nazwiska. Powstałe tymi sposobami nazwiska drogą dziedziczną przechodziły z pokolenia na pokolenie i dziś tworzą wśród nazwisk polskich dość liczną grupę. Warto przy tym zauważyć, że mogą to być także imiona żeńskie, które – siłą rzeczy – jako nazwiska używane są przez mężczyzn (np. Sabina, Magda).

Nazwiska odmiejscowe i od nazw etnicznych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: -ski (nazwisko).
  • Amsterdamski
  • Arab, Arabik, Arabowicz, Arabski
  • Austrijak
  • Białoruski
  • Brandenburg, Brandenburger
  • Cygan
  • Chorwat
  • Czech, Czeski, Böhm
  • Duńczyk
  • Francuz
  • Gal, Galoch
  • Galicki, Halicki
  • Góral, Gorol
  • Hiszpan
  • Holender, Holenderski, Holland, Olęder, Olender
  • Kaszuba, Kaszub
  • Kijowski
  • Kurlandt, Kurlandzki, Kurlanda, Kurland, Kurlandczyk
  • Kuruc
  • Kuman, Koman
  • Litwin, Litwiniuk, Litwinowicz
  • Łotysz
  • Macedoński
  • Madziar, Madziara
  • Mazur, Mazurek, Mazurkiewicz
  • Moraw, Morawski
  • Moskal (dawniejsza nazwa Rosjan)
  • Niemiec, Niemczyk
  • Norwecki
  • Petersburski
  • Podolak, Podolski, Podolec, Podolan
  • Polak, Polok, Poloczek, Polakowski, Polaczek
  • Poleszak, Polesiak, Poleski, Poleszczuk, Poleszuk
  • Pomorski
  • Pruski, Prus, Prusak, Prusek, Prusik, Pruś
  • Rosjan
  • Rus, Rusin, Rusek, Rusak, Rusnak
  • Rumun, Rumuński, Romun
  • Sakson
  • Sas, Sasin, Sass
  • Sieradzki,
  • Słowak, Słowakiewicz, Słowacki, Słowiak, Słowiakowski
  • Szwab
  • Szkot
  • Szwajcar, Szwajcer, Szwajcarski
  • Szwed, Szweda, Szwedek, Szwedziak, Szwedowski
  • Ślązak, Ślonzak, Szlonzak, Szlązak, Slezak
  • Lamparska, Lamparski
  • Tatar, Tatara, Tatarek, Tatarski, Tatarzyn, Tatarczuk, Tatarczak
  • Turek, Turecki
  • Ukraiński, Ukrainiec
  • Węgier, Węgierski, Węgrzyn, Węgrzynowicz
  • Włoch
  • Wołoch, Wołoszek
  • Wołyniak
  • Żmuda, Żmudzin
  • Żmijewska, Żmijewski
  • Żydek, Żydowicz, Żydowski, Żydziak, Żydzik

Nazwiska od wyrazów pospolitych i nazw czynności[edytuj | edytuj kod]

Wielka liczba nazwisk została utworzona od wyrazów pospolitych (tzw. apelatywów). Część tych nazwisk brzmi tak samo jak ich pierwowzór, np. ogórek (warzywo) i Ogórek (nazwisko). Natomiast druga część tego zbioru została wzbogacona o przyrostki, np. grzyb i Grzyb-owski.

Część z nich była i pozostała znaczeniowo obojętna, ale część zachowała konotacje negatywne.

Początkowo przezwiska, a z czasem nazwiska pochodzące od zwierząt czy roślin, bardzo często miały nie tylko nazywać, odróżniać danego człowieka, ale mogły być metaforycznym komentarzem do jego przypadkowego, jednostkowego zachowania lub posiadania jakiejś cechy charakteru. Wykorzystując je, można było na ogół dość dokładnie i praktycznie określić prawie każdego człowieka. Tak więc osobnika o sporej tuszy, a zarazem bardzo silnego zwano przeważnie Bykiem, Niedźwiedziem lub Zwierzem, innego, uchodzącego w danym środowisku za wyjątkowo przebiegłego i chytrego – Lisem, a jego syna (w zależności od regionu Polski) – Lisowczykiem, Lisieckim lub Lisowskim, człowieka mieszkającego na końcu wsi lub za rzekąKoniecznym lub Zarzecznym, a wypuszczającego dość często i głośno swoje wiatry – Bździochem lub Pierdziochem. I takie właśnie przezwisko zapisywano przy jakiejś urzędowej potrzebie przez miejscowe władze, zwłaszcza przez administrację dworską i kościelną, przeważnie przy rozpisywaniu i ewidencjonowaniu pańszczyźnianych powinności, przy czym zupełnie nie troszczono się, aby brzmiało ono jakoś godziwie. Chodziło tylko o to, by wyróżniało ono pańszczyźnianego chłopa spośród innych – by pozwalało na jego identyfikację. Autorytet dworu i plebanii był w tym czasie tak duży, że poddany nie śmiał po prostu oponować i godził się na takie określenie jego osoby, jakie funkcjonowało już w miejscowym środowisku. Obie strony nie uświadamiały sobie wówczas, jak ważną sprawą w życiu człowieka stanowić będzie nazwisko.

Podstawą powstania dużej grupy nazwisk były uprawiane przez ludzi rzemiosła (czyli zawody), zajęcia oraz narzędzi z nimi związanych. Klasycznym przykładem jest nazwisko Kowal i jego późniejsze formy, np. Kowalik, Kowalski oraz Kowalczyk. Osoby zajmujące się krawiectwem można było nazwać Krawiec, ale też obdarzano je nazwiskami typu: Guzik, Pętelka, Nitka, Igła czy Nogawka.

Opisane wyżej nazwiska (głównie odapelatywne, czyli powstałe od wyrazów pospolitych) kształtowały się już od XIII wieku, a proces ten zamknął się wraz z reformą w zakresie prawa cywilnego pod koniec XVIII w. Nazwiska odapelatywne utożsamiane są często wyłącznie z ludnością niższych klas społecznych. Jednak nie jest to prawda, gdyż warstwa szlachecka przybierała tego typu nazwiska i to już od XIV wieku[2].

Najpowszechniejsze przyrostki[edytuj | edytuj kod]

Przyrostek /
grupa przyrostków
Odsetek poszczególnych przyrostków Odsetek grup przyrostków

-ski
-cki
-dzki
30,3%
4,9%
0,4%
35,6%

-ak 11,6% 11,6%

-ek 8,6% 8,6%

-ik
-yk
3,1%
4,2%
7,3%

-ka 3,2% 3,2%

-owicz
-ewicz
0,9%
1,4%
2,3%

pozostałe 31,4% 31,4%

Nazwiska zakończone na -ski, -cki i -dzki[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: -ski (nazwisko).

Nazwiska z tego typu przyrostkami wiążą się z kulturą szlachecką[3].

Nie ma wątpliwości, że w nazwiskach polskich sufiks -ski jest najczęstszy i na tle nazwisk innosłowiańskich oraz pozasłowiańskich najbardziej charakterystyczny. Już parę wieków temu zdawali sobie z tego sprawę rodacy i obcy podróżnicy. Sufiks -ski jest charakterystyczny dla polskich nazwisk odmiejscowych, mógł też tworzyć nazwiska od innych podstaw, i nazw osobowych o różnej genezie. Do XV wieku nazwiska zakończone na -ski pochodzą niemal wyłącznie od nazw miejscowych. Odmiejscowe formy nazwisk na -ski uzyskały zdecydowaną dominację wśród szlachty i możnowładztwa w Polsce w XVI wieku. Zbiegło się to z osiągnięciem przez szlachtę najwyższego znaczenia w państwie. Od XVI wieku a zwłaszcza w wieku XVII, a także w wiekach późniejszych sufiks -ski często był przyłączany do innych podstaw niż nazwy miejscowe, przede wszystkim dla podkreślenia nobliwości nazwiska, a co za tym idzie i nosiciela. Takie nazwiska uznawane były społecznie za „lepsze”. Dyskusyjna jest wśród onomastów polskich funkcja patronimiczna przyrostka -ski. Interesujące mogą być interpretacje tego zróżnicowania: historyczne, zależne od układu stanowego społeczeństwa, od przywilejów stanowych itd. Nazwiska na -ski, -cki noszone były pierwotnie przez szlachtę, która jak długo mogła, broniła dostępu do nich niższym warstwom. Z czasem jednak model na -ski, -cki szeroko się rozpowszechnił. Często takie nazwiska były efektem spolszczania niemiecko brzmiących, a sam sufiks służył np. do adaptacji niemieckich przymiotników[4].

Badacze nazw osobowych stwierdzili, że w drugiej połowie XIII wieku nastąpił początek procesu tworzenia się nazwisk, w tym z przyrostkiem typu -ski. Najwcześniejsze przykłady takich nazwisk pochodzą w Polsce z XIII w., np. Lipski (1239). W XIV w. nastąpił zdecydowany wzrost nazwisk na -ski głównie w Wielkopolsce i tam takich nazwisk od XIII – do XV w. było w Polsce najwięcej, potem na Mazowszu, mniej w Małopolsce[5] i zwłaszcza na Śląsku[6]. Od połowy XVI w moda na nazwiska na -ski, uważane za nobliwe „szlacheckie” gwałtownie szerzy się również na Mazowszu i w Małopolsce[7]. Znaczniejsza ilość mieszczan i chłopów noszących nazwiska na -ski, wystąpiła jednak tylko w Małopolsce[8]. Na Pomorzu nazwiska na -ski, przybierają na sile w drugiej połowie XVII w.[9][10];.

Karol Szajnocha wskazywał, że nazwisko zakończone na -ski upowszechniło się w Polsce za przykładem honorowych nazw skandynawskich.

Zbliżony przyrostek -s’kyj (-ський) można spotkać wśród znacznej części nazwisk ukraińskich[11], a przyrostek -skij (-ский) wśród pewnej części nazwisk rosyjskich; takież -ský jest charakterystyczne dla białoruskich[12], czeskich, a -ski (-ски) dla macedońskich nazwisk. Podobieństwo ma dwa źródła: wspólne, słowiańskie korzenie języków oraz silne oddziaływanie polskiej kultury, począwszy od XIV wieku, na terenie kresów południowo-wschodnich i wschodnich.

Nazwiska pochodzenia obcego[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska pochodzenia niemieckiego[edytuj | edytuj kod]

Wzrost wpływów i znaczenia języka niemieckiego w XIII-XV wiecznej Polsce widoczny jest w procesach osadniczych[13], zwłaszcza na Śląsku, Wielkopolsce oraz południowym pasie Małopolski. Nazwiska pochodzenia niemieckiego spotykamy najdalej na wschód w XV w. we wsiach Podkarpacia koło Krosna[14]. Sprawa szczególnie licznych nazwisk niemieckich przedstawia się różnie. Najczęściej są to nazwiska mieszczan, mniej chłopów, którzy tworząc zwarte grupy, zatracając świadomość odrębności etnicznej, utrzymywali swe nazwiska[15]. W miarę procesów asymilacyjnych nazwiska te ulegały najłatwiej upodobnieniom fonetycznym, następnie ortograficznym, aby nawet zmienić swe znaczenie np. Rolle – Rola, Ruck na Róg itd. Na ogół jednak przetrwały w zmienionej postaci fonetycznej i ortograficznej[16]. W ten sposób zatrzeć się mogło niemieckie pochodzenie nosiciela nazwiska. Jednak jakaś część nazwisk niemieckich osadników została zachowana w pierwotnej formie, ich potomkowie zostali na polskiej ziemi, kultywowali polską kulturę i czuli się Polakami.

W Wielkopolsce udział elementu niemieckiego był słaby. Zaznaczył się on silniej w kilkunastu wsiach założonych przez zakony cystersów z Lądu, Łekna, Paradyża, Wielenia i innych. Mało było kolonistów niemieckich w Sieradzkiem, Łęczyckiem, na Kujawach czy w ziemi dobrzyńskiej[17]. Niemcy przybywający do Wielkopolski pochodzili przeważnie ze Śląska. Im zawdzięczamy niemieckie nazwy takich miast, jak Komorów – Mikstat, Ostrzeszów – Schildberg, Kępno-Langenfurt. Na wsi wielkopolskiej Niemców prawie się nie spotykało. W XVI w istniały pod Lesznem dwie wsie niemieckie Gronów i Witków, pod Wschową – Tillendorf, kilka na południu od Międzyrzecza, Brójec, Wyszanowo, Suchy Lutelak. Dokumenty historyczne wspominają o pierwszych osadnikach niemieckich w Wielkopolsce w 1210 r., na Śląsku – w latach 1215-1217, na Śląsku Opolskim – w 1225 r[18]. Osiedla niemieckie z lat 1234 – 1244 powstają nad górnym Dunajcem i Popradem[19].

Główne grupy kolonistów niemieckich w rejonie Śląska i Małopolski pochodziły z Niemiec południowych i środkowych, częściowo nawet w postaci zgermanizowanych Serbów Łużyckich[20]. Wsie osadzone wyłącznie kolonistami niemieckimi przybierały zwykle nazwy niemieckie. Stąd pochodzą nazwy wsi Tylmanowa, Grywałd, Szlembark, Frydman, Tymbark, Rozemberk, Melsztyn i wiele innych, które wywodzą się od nazwiska osadźcy Niemca lub od nazwy wsi niemieckiej, z której pochodzili osadnicy, niekiedy też oddawano w języku niemieckim właściwości terenu, na którym wieś lokowano[21]. Na zachodnich krańcach Rusi Czerwonej powstają dwa silne skupiska ludności pochodzenia niemieckiego w okolicach Łańcuta i Sanoka[22]. Do wieku XVI zachowały charakter niemiecki Kościan w Poznańskiem, niektóre miejscowości podkarpackie i wielkie miasta, jak Poznań, Kraków i Lwów[23]. Najwięcej nazwisk o genezie niemieckiej zachowało się na Podkarpaciu (zob. Głuchoniemcy). W niektórych wsiach jak np. w Markowej czy Haczowie ich liczba dochodzi do 70% ogółu. Wraz z szerzeniem się protestantyzmu w XVII-XVIII wieku następuje odrodzenie imiennictwa niemieckiego. Szlachta górnośląska ulega w tym okresie germanizacji i pomimo posiadania polskich nazwisk, używa imion niemieckich lub w brzmieniu niemieckim, w miastach zaś mieszczanie o nazwiskach niemieckich zaczynają używać np. imion polskich.

Pod koniec XVIII wieku osadnicy niemieccy pojawiają się w dobrach Ordynacji Zamojskiej. Osadnictwo niemieckie w Galicji, prowadziła administracja austriacka. Jednym z wybitnych przedstawicieli osadników niemieckich z Tuszowa Małego był Jan Sehn, profesor nadzwyczajny UJ, pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości do ścigania zbrodniarzy hitlerowskich. Zdecydowana większość osadników z powiatu sanockiego pochodziła z obszaru Palatynatu z okolic dolin rzeki Nahe i Glan, ludność ta mówiła dialektem szwabskim, pozostali pochodzili z Austrii i Czech. Potomkowie dawnych osadników odwiedzają nadal rodzinne strony, publikowane są wydawnictwa okolicznościowe. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli dawnych osadników niemieckich ziemi sanockiej jest prof. Adam Fastnacht.

W okresie po 1918 w celu przyspieszenia efektów polonizacji Niemców zalecano głównie pod wpływem endecji „zerwanie więzi łączącej ich z etnicznym państwem niemieckim, odcięcie ich od wpływów tego państwa”[24]. Plan piętnastoletni przyjęty przez rząd polski w 1938 przewidywał m.in. na lata 1941-1951 podniesienie stanu sanitarnego miast i „ostatecznej polonizacji miast polskich”, co w kontekście polityki czystek etnicznych w tamtym czasie brzmieć musiał niepokojąco[25]

Wszystkie najbardziej popularne nazwiska niemieckie, a więc: Müller, Schmidt, Schneider, Fischer, Meyer, Weber, Wagner, Becker, Hoffmann itd., derywowane i polonizowane[26][27][28]; występują również we współczesnej Polsce w tradycyjnych i historycznych regionach osadnictwa niemieckiego – zwłaszcza na Śląsku, Pomorzu, Wielkopolsce oraz południowym pasie Małopolski i Podkarpaciu.

Benner (obecnie Bonar), Blech, Braun, Braunek, Büttner (obecnie Butnar/Bytnar), Dressler (Dreslar), Englot (które zostało spolszczone), Eschenrath, Fakenday, Flossnitzer, Gerlach (obecnie Gierlach, Gierloch), Giese, Glockenbrecht, Glombin, Grebestetter, Grob, Gutknecht, Haechsler, Hallmann, Hansel, Heckert (Ekiert), Hoffmann, Hofman, Kassner, Keller (Kyellar, obecnie Kielar/Kielur), Kennemann, Kiedos, Klein, Klejna, Knitter, Kolb, Kolbe, Kolber, Koepke(obecnie Kopka) Krause, Krauss (Krausz), Krauze, Krüger, Kruger, Krummel, Linda, Linde, Majer, Matthorn, Mayer, Megger, Meierth, Mejer, Mendyk, Meyer, Miller, Müller, Nagel (Nagiel), Naumaier, Nauman, Neumaier, Neumann, Neumayer, Nickel (Nikiel), Niebel, Niemeyer, Nitz (obecnie Nycz), Nojman, Paetzhold, Peltz (obecnie Pelc), Polnar (Pojnar), Rautenkranz, Reetz (Retz, Rec), Regel, Reichel (Rajchel, Raichel), Reiss, Rejchert (obecnie Rajchert), Rosenberg (Rozenbark, Rozembark), Ross, Rothbart, Rumpel, Runge, Rychter,Richter, Sack, Sauhaar, Steinagel (obecnie Sztejnagel), Scheiner, Schiller (Sziler, Szeler, Szylar, Silar), Schindler (obecnie Szyndlar, Szidler), Schmidt, Scholz (Szolc), Schossler (obecnie Szosler, Szośler), Schröder, Schultz, Schulzenhayn, Schwartz (Szwarc), Schweingreber, Simon, Springler, Srynca, (Szprynglar), Strampe, Struner, Stuglik, Studlik Szast, Szmid, Szreder, Szuder, Szulc, Tasz, Teichmann, Ullman (Ulman), Ungier, Utzig (Ucig), Vlamann, Weiss (Weys, Weisz, Wajs, Wais), Weissgerber, Wenzel (Wencel), Zöckler

Nazwiska pochodzenia rosyjskiego[edytuj | edytuj kod]

Aksjonow, Aleksandrow, Aleksiejew, Andrejew, Antonow, Archipow, Babuszkin, Baranow, Bełkin, Below, Bieliajew, Bobrow, Bogdanow, Borisow, Borodin, Brusilow, Bułchakow, Buturlin, Bykow, Chernow, Charitonow, Charlamow, Danilow, Dawidow, Demidow, Dmitrjew, Dubinin, Fedotow, Fokin, Fomin, Frołow, Fjodorow, Gierasimow, Gołowin, Gołubiew, Grigoriew, Gusew, Ignatow, Ignatiew, Iwanow, Ismajłow, Jakowlew, Jefimow, Jegorow, Jerszow, Jurjew, Kalinin, Kaszin, Kazakow, Kisieliew, Klimow, Kobrin, Komarow, Konowałow, Konstantinow, Korowin, Korsakow, Kozłow, Krawczenko, Kruszankin, Krugłow, Kriuczkow, Kulikow, Kurakin, Kuzmin, Kuzniecow, Łarionow, Ławrow, Łazariew, Lebedew, Leontiejew, Makarow, Markow, Martynow, Matwiejew, Majkow, Medwedow, Michajłow, Mironow, Murawiow, Nazarow, Niekrasow, Nesterow, Nikitin, Nikolajew, Nowikow, Orłow, Osipow, Owczinnikow, Ozerow, Panin, Pawłow, Petrenko, Petrow, Pirogow, Pletniow, Poliakow, Ponomarjow, Popow, Prochorow, Reznik, Romanow, Rumiancew, Saltykow, Samojlow, Siemionow, Sergiejew, Szczerbakow, Szubin, Sidorow, Simonow, Smirnow, Sobolew, Sokolow, Sołowiow, Sorokin, Stepanow, Suworow, Tarasow, Tichomirow, Tichonow, Tkaczow, Trietiakow, Tomaszew, Uljanow, Wasiljew, Wawilow, Winogradow, Wladimirow, Wołkow, Worobjow, Woronow, Woroncow, Zacharow, Zajcew, Zinowiew, Zujew, Żdanow, Żewłakow, Żukow

Nazwiska pochodzenia czeskiego[edytuj | edytuj kod]

Frątczak, Fredro, Jelinek, Jersak, Kedaj, Nemeczek, Nowak, Peczek, Pospiszył, Pudelko, Smetana, Sojka, Urbanek, Hul, Helma, Kilian, Kluk, Kuca, Obara, Sala, Krutys, Ferfecki/Ferfecky

Nazwiska pochodzenia litewskiego[edytuj | edytuj kod]

Adydan, Eidrigevicius, Użdawinis, Waszkinel, Pakulnis, Piekuś, Piekoś, Pietruczanis, Werżagolis, Daszuta, Dukszta, Wiliwis, Żyłajtys, Żemajtis, Staniszkis, Winciunas, Vinciunas, Szemis

Nazwiska łemkowskie[29][edytuj | edytuj kod]

Babej, Barna, Bohula, Boiwka, Burianych, Harhaj, Homa, Choma, Hrynio, Dziurdzio, Diadio, Kantolak, Kapustianik, Kopylec, Kuchyna, Lenczyszyn, Mankowicz, Pankowicz, Patrosz, Pelesz, Palumachanycz, Romanik, Romaniszyn, Slymak, Stanczak, Suszko, Chomka, Car, Czopik, Czurma, Halyk, Galik, Holiniak, Chrycyszyn, Husak, Huska, Drybak, Kaliniak, Kit, Krokosz, Kus, Litusiak, Mikita, Proc, Rytar, Tyszko, Trojanowicz, Trubko, Fedronko, Fecko

Nazwiska pochodzenia białoruskiego[edytuj | edytuj kod]

Sapieha, Kleszczonek (od słowa „kleszczonok” – mały kleszcz), Łatyszonek, Łobacz, Prokopowicz, Mickiewicz, Sienkiewicz, Paszkiewicz, Iwaszkiewicz, Pawłowicz, Łukaszewicz, Bartosiewicz, Łuckiewicz, Kościuszko, Moniuszko, Koszkało, Sienko, Szutkiewicz, Pietraszewicz, Kokoszkiewicz,

Nazwiska pochodzenia żydowskiego[edytuj | edytuj kod]

Ziemie polskie były obszarem wielokulturowym. Oddziaływały tu na siebie nie tylko tradycje – ogólnie mówiąc – wschodnia i zachodnia, ale też chrześcijańska, muzułmańska i judaistyczna.

W zasadzie do końca XVIII wieku Żydzi wschodniej i centralnej Europy nie posiadali nazwisk dziedzicznych we współczesnym rozumieniu. Nie znaczy to, że do identyfikacji wystarczało im samo imię. Radzili sobie w podobny sposób jak inne narody: obok imienia używali nazwy miejsca pracy, urodzenia czy pochodzenia, wykonywanego zawodu itp., dodając do tego imię ojca lub matki.

W zaborze rosyjskim od 1845 roku Żydzi, podobnie jak inni obywatele, zmuszeni byli przybrać nazwiska dziedziczne. Należy podkreślić, że nie zawsze mogli sami decydować o wyborze nazwiska. Bardzo często zależało to od urzędnika, który mógł narzucić swoją wolę i często tak robił (szczególnie w Galicji). Dlatego też nazwiska Żydów mogą zawierać różne elementy językowe: hebrajskie, aramejskie, niemieckie, jidysz, słowiańskie i inne. Poza tym Żydzi, przybyli do Polski z terenów niemieckich, mający typowo aszkenazyjskie nazwiska zmieniali ich pisownię na polską aby zachowana została oryginalna, niemiecka wymowa fonetyczna (np. z „Goldstein” na „Goldsztajn”), podczas gdy Żydzi, którzy od początku swojej emigracji z krajów Bliskiego Wschodu zamieszkali na terenie Polski tworzyli nazwiska rodowe od swoich hebrajskich imion dodając jedynie polskie końcówki, przez co nie można ich zakwalifikować do typowo aszkenazyjskich. Cechą charakterystyczną nazewnictwa żydowskiego jest hybrydalność nazwisk, np. do hebrajskiego lub słowiańskiego tematu (rdzenia) dodawano końcówkę lub sufiks z innego języka.

Przykłady nazwisk pochodzenia żydowskiego: Abrahamowicz, Abramczyk, Abramek, Abramowicz, Adelsztajn, Adler, Akerman, Aszkenazy, Baruch, Bergajm, Berman, Blat, Bornsztajn, Bram, Braun, Chajek, Chajes, Chajman, Chajmowicz, Chelman, Cherszenberg, Cychtynger, Cymerman, Dawidowicz, Duszejkin, Edelman, Elmer, Ejdszyc, Eksztajn, Fajnmeser, Fajtliowicz, Finkelsztajn, Fogler, Frajman, Frydman, Fróg, Garcsztark, Gelman, Gerszenowicz, Ginsberg, Glater, Glaser, Goldberg, Goldsztajn, Gros, Grosman, Grynszpan, Grynsztajn, Hofman,Hadad, Izraelowicz, Jakubowicz, Jejlenberg, Joachimowicz, Josipowicz, Kafman, Kalmanowicz, Kamelgarn, Kaufman, Kempner, Kerszenbaum, Kirszbaum, Klajner, Klajnplac, Koller, Kochen, Koperwasser, Kryger, Kranz, Kwasner, Lajbcyger, Lajpcynger, Lichtensztajn, Likerman, Litman, Majcher, Majzner, Mandel, Mendelman, Milsztajn, Mojsiewicz, Mojsewicz, Mozes, Nirenberg, Nusman, Ofenbach, Okaj, Pelman, Plicer, Rajchbard, Rajsbaum, Rojtkop, Rotenberg, Rozenbaum, Rozencwajg, Rozensztajn, Rubinstein, Safir, Sagan, Sajfert, Salamończyk, Sandler, Segal, Silbersztajn, Simenowicz, Szajncholc, Szapocznik, Szczech, Szmajser, Szmul, Szpigel, Sztajnchaujer, Sztalander, Sztencel, Szymchowicz, Tafilowicz, Tempel, Trejtel, Urbach, Wajchman, Wermand, Wolkensztajn, Zajdensztadt, Zalcer, Zalmanowicz, Zemel, Zilber, Zilberman

Nazwiska pochodzenia tatarskiego[edytuj | edytuj kod]

Abakanowicz, Achmetowicz, Assanowicz, Chazbijewicz, Kukiz, Makuła, Mołczan, Trabuć, Ułaniuk, Ułanowicz

Nazwiska pochodzenia ormiańskiego[edytuj | edytuj kod]

Agopsowicz, Awedykowicz, Axentowicz, Isakowicz, Isakiewicz, Manugiewicz, Scecewicz, Sarkisiewicz, Torosiewicz, Torosowicz; często są to nazwiska dosłownie tłumaczone z ormiańskiego (np. Astwacatur „dar Boga” – Bogdanowicz), Manuił w grupie nazwisk pochodzących od imienia cerkiewnego Maniło, to z hebrajskiego immanu’el „Bóg jest z nami”, z greckiego Manouel[30].

Nazwiska pochodzenia ukraińskiego[edytuj | edytuj kod]

Na pierwszym miejscu wersja ludowa, na drugim – cerkiewna, z jej ukraińską wymową, która na Podlasiu utrzymywała się do drugiej połowy XIX w.

  • Anchimiuk – Anchim – Anfim;
  • Andrejczuk - Andrejuk - Andrzejuk
  • Antonycz;
  • Antoszczuk - Antczuk
  • Antychowicz – Antych – Jewtychij;
  • Bakunowicz – Bakun – Awwakum;
  • Bandera - Bendera
  • Bondar - Bondaruk
  • Bowtromiuk – Bowtromi’ej – Warfołomij;
  • Chwedczuk – Chwedur - Chwedoruk – Feodor;
  • Dawidiuk - Dawidziuk - Daviduk (ukraińsko - żydowskie)
  • Demidiuk – Demid – Diomidij - Dimidiuk
  • Denisiuk – Denis – Dionisij;
  • Dmitruk – Dmitro – Dymitrij;
  • Doroszewicz – Dorosz – Dorofij - Doroszuk
  • Fedoruk - Fiedoruk
  • Haponiuk/Hapunowicz – Hapon, Hapun – Ahafon;
  • Hawryluk – Hawryło – Hawryił;
  • Harasymiuk – Harasym – Herasim;
  • Hodonczuk – Hodon – Hedeon;
  • Hryciuk/Hryniuk – Hryć/Hryń – Hryhorij;
  • Ihnatiuk – Ihnat – Ihnatij - Ignatowicz
  • Ilczuk – Ilko – Ilja;
  • Jakimiuk/Juchimczuk – Jakim, Juchim – Ioakim;
  • Jaremczuk/Jarymowicz – Jarema – Jeremija;
  • Jawdosiuk – Jawdocha – Jewdokija;
  • Jendrejcak – Jendrzejczak;
  • Juszczuk – Jusz – Jefim;
  • Kaliszuk – Kalisz – Kalistrat;
  • Karpiuk – Karp – Polikarp;
  • Kiluk – Kiła – Akiła;
  • Kiryło - Kiryluk - Kirylczuk
  • Korniluk – Korniło – Kornilij;
  • Kostiuk - Kościuczuk
  • Kowalczuk;
  • Krawczuk – Krawać – Krawacz;
  • Kuźmiuk – Kuźma – Kosma;
  • Kostiuczuk – Kost’ - Kościuczuk – Konstantyn;
  • Laszuk – Lasz – Laszczak – Ilja;
  • Łukianiuk – Łukijańczuk - Łukian – Łukian;
  • Łukianenko;
  • Mackiewicz – Macko – Matwij;
  • Malczuk - Malec
  • Marczenko- Marczeniuk
  • Martyniuk; Maryniuk
  • Matejczuk;
  • Mikitiuk – Mikita – Nikita;
  • Niczyporuk – Niczypur – Nikifor;
  • Ochrymiuk – Ochrym – Jefrem;
  • Ohijewicz – Ohij – Ahhej;
  • Oksentiuk/Oksetiuk – Oksentij;
  • Oksetij – Awksentij - Akseniuk
  • Oleksiuk – Oleksa – Aleksij;
  • Omelianiuk – Omelan – Jemilian;
  • Onikijuk – Onikij – Anikij;
  • Oniszczuk – Onisko – Onisij (Onisim);
  • Onopiuk/Onopryjuk – Onopryj, Onop – Onufrij;
  • Osipczuk;
  • Osipiuk, Osipczuk – Osip – Iosif;
  • Ostapczuk – Ostapiuk - Ostap – Jewstafij;
  • Owerczuk – Owerko – Awerkij;
  • Owsijuk – Owsij – Jewsewij;
  • Panasiuk – Panas – Afanasij;
  • Parfiniuk – Parfin – Porfirij;
  • Patejuk – Patej – Ipatij;
  • Pieńczuk, Pińczuk
  • Pilipczuk – Pilipiuk - Pilip – Filipp;
  • Radiwoniuk – Radwaniuk - Radwoniuk - Radiwon – Rodion;
  • Sać, Saczko, Soćko – Sać, Saczko – Isaak;
  • Sacharczuk/Zacharczuk – Zacharik, Sacharuk -Zachar – Zacharija;
  • Seheń – Seheń – Jewsyhnij;
  • Selewoniuk, Siliwoniuk – Selewon – Sylwan;
  • Selwesiuk, Sylwesiuk – Selwech/Selweś – Sylwestr;
  • Semeniuk – Semen – Symeon;
  • Soroczyński;
  • Supruniuk – Suprun – Sofronij;
  • Swirydiuk – Swiryd – Spirydon;
  • Tereszczuk – Terech – Terentij;
  • Tkaczuk;
  • Tofiluk, Teofiluk – Tofil – Teofił;
  • Tymoszenko;
  • Wakuluk – Wakuła – Akiła;
  • Waszczuk;
  • Wawdejuk – Wawdij – Awdij;
  • Wawreniuk – Wawren – Ławrentij;
  • Weremijuk – Weremija – Jeremija;
  • Wołosik/Wołosowicz, Wołostowskij, Włostowski – Wołos – Własij

Nazwiska pochodzenia węgierskiego[edytuj | edytuj kod]

Balazs, Geremek, Gierek, Szalak, Wajda, Warga, Botor, Kondysar, Kossut, Ciara, Rakoczy (węg. Rákóczi: wymiana i na y), Batory (węg. Báthory : zanik bezdźwięcznego h).

Nazwiska polskie pochodzenia wołoskiego[edytuj | edytuj kod]

Balon, Bryndza, Bryndzak, Bryndziak, Caban, Cap, Cioban, Dzioban, Dziuban, Dziurdzik, Gajda, Gawęda, Magura, Moczan, Romaniak, Turbak, Wlach, Wlachnik, Wołoch, Wołoszyn, Wołochowicz, Wołoszczak, Wołoszczyk, Wołoszyk.

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]

  • holenderskie i flamandzkie: Gandor, Gandar, Gądor, Lorenc, Lorentz, Wandor, Roorbeeke /Rolbiecki, Lorbiecki/;
  • jaćwieskie (jaćwińskie): Kierbedź, Kiersnowski, Korejwo, Korybut, Magalengo, Rukść, Santor, Waraksa;
  • gruzińskie: Cereteli, Tumaniszwili;
  • serbsko-chorwackie: Durasik, Duriasz, Gajić, Juraszewicz (od Juraševič), Juraszczyk, Jurasz, Popović, Popowicz, Maček, Maczek (zwrócić uwagę na wymianę liter z ć oraz č na cz);
  • łacińskie: Kwendrans, Saternus;
  • włoskie: Bardini, Paulsini, Bacciarelli, Caprani, Pożoni, Pinoci, Largini, Fodyga (od Fodige), Socyn (od Sozzini), Rosati;
  • angielskie: Hill (od ang. wzgórze), Clinton (Klinton), Knapp (od staroang. Knoep pagórek), Knapa, Knapczyk, Knapik;
  • francuskie: Chopin (Szopen), Baudouin de Courtenay, de Turnel, de Duval;
  • szwedzkie: Madey (Madej), Szwedo.

Najpowszechniejsze nazwiska w Polsce[edytuj | edytuj kod]

stan na 2009[31] ok. 2002
1. Nowak 199 008 203 506
2. Kowalski (a) 136 937 139 719
3. Wiśniewski (a) 108 072 109 855
4. Wójcik 97 995 99 509
5. Kowalczyk 96 435 97 796
6. Kamiński (a) 92 831 94 499
7. Lewandowski (a) 90 935 92 449
8. Zieliński (a) 89 118 91 043
9. Szymański (a) 87 570 89 091
10. Woźniak 87 155 88 039
11. Dąbrowski (a) 84 497 86 132
12. Kozłowski (a) 74 790 75 962
13. Jankowski (a) 67 243 68 514
14. Mazur 66 034 66 773
15. Wojciechowski (a) 65 239 66 361
16. Kwiatkowski (a) 64 963 66 017
17. Krawczyk 62 832 64 048
18. Kaczmarek 60 713 61 816
19. Piotrowski (a) 60 255 61 380
20. Grabowski (a) 57 426 58 393
21. Zając 54 673
22. Pawłowski (a) 54 368
23. Michalski (a) 53 649
24. Król 53 050
25. Jabłoński (a) 49 538
26. Wróbel 49 461
27. Wieczorek 49 385
28. Nowakowski (a) 48 684
29. Majewski (a) 47 977
30. Olszewski (a) 46 942
31. Stępień 46 812
32. Jaworski (a) 46 212
33. Malinowski (a) 46 145
34. Dudek 44 982
35. Adamczyk 45 503
36. Pawlak 44 319
37. Górski (a) 44 397
38. Nowicki (a) 44 588
39. Sikora 43 259
40. Walczak 43 442
41. Witkowski (a) 43 728
42. Baran 42 727
43. Rutkowski (a) 42 701
44. Michalak 41 681
45. Szewczyk 41 536
46. Ostrowski (a) 40 870
47. Tomaszewski (a) 39 282
48. Pietrzak 38 652
49. Wróblewski (a) 38 100
50. Borowski (a) 36 200

Najpowszechniejsze nazwiska w województwach[edytuj | edytuj kod]

Uwzględniono te nazwiska na miejscu czwartym, które nie są w pierwszej trójce w żadnym województwie.

dolnośląskie
1. Nowak 12 217
2. Kowalski 9 429
3. Tarnowski 7 046
kujawsko-pomorskie
1. Lewandowski 23 133
2. Wiśniewski 18 410
3. Kowalski 12 076
4. Zieliński 11 382
lubelskie
1. Wójcik 12 937
2. Mazurek 9 644
3. Mazur 8 019
lubuskie
1. Nowak 5 444
2. Kaczmarek 3 121
3. Kowalski 2 904
4. Szymański 2 900
łódzkie
1. Nowak 15 460
2. Kowalski 15 005
3. Kowalczyk 13 121
małopolskie
1. Nowak 23 671
2. Wójcik 13 347
3. Zając 10 206
4. Król 8 477
mazowieckie
1. Kowalski 26 270
2. Wiśniewski 21 940
3. Kowalczyk 21 586
opolskie
1. Nowak 5 538
2. Wieczorek 2 654
3. Mazur 2 512
podkarpackie
1. Mazur 9 530
2. Nowak 9 301
3. Baran 8 022
podlaskie
1. Dąbrowski 7 177
2. Kozłowski 5 560
3. Zalewski 5 165
pomorskie
1. Wiśniewski 7 446
2. Kamiński 6 752
3. Wojciechowski 6 687
śląskie
1. Nowak 31 838
2. Kowalski 11 811
3. Wójcik 11 440
świętokrzyskie
1. Nowak 11 692
2. Wójcik 8 377
3. Stępień 7 704
warmińsko-mazurskie
1. Wiśniewski 7 994
2. Kozłowski 7 764
3. Kowalski 6 480
wielkopolskie
1. Nowak 35 011
2. Kaczmarek 24 185
3. Wojciechowski 12 928
4. Woźniak 12 734
zachodniopomorskie
1. Nowak 7 444
2. Kowalski 6 345
3. Wiśniewski 6 284

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Aldona Skudrzyk, Nazwiska żeńskie z przyrostkiem -owa we współczesnej polszczyźnie ogólnej, „Język Polski”, LXXVI, 1996, z. 1, s. 17-23.
  2. Zofia Kowalik-Kaleta. Historia nazwisk polskich na tle społecznym i obyczajowym (XII-XV wiek). Tom I. Warszawa 2007.
  3. „Inni nazwiska swoje z zakończeniem ski, które tyle znaczy co francuskie de lub niemieckie von, otrzymali od ziem, które posiadali.”, [w:] Henryk Mierzenski. Podole, Wołyń i Ukraina str. 13, 1863; „W Koronie nazwisko na -ski uznawane było za szlacheckie, na -owicz zaś za mieszczańskie.”, [w:] Polsko-białoruskie związki językowe, literackie, historyczne. Tom 11.
  4. „Zarówno znana ksenofobia szlachty polskiej, jak i instytucje prawne (indygenat) ugruntowywały przekonanie, że rodzima, choćby zewnętrznie, szlachecka (, tj. zakończona na -ski) postać nazwiska jest warunkiem...”, [w:] Sprawozdania: Tomy 43-47;Tomy 43-47, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, Wrocławskie Towarzystwo Naukowe 1999.
  5. „Ten model tzw. nazwisk „szlacheckich” na -ski, -cki nie był typowy dla Małopolski, lecz dla Mazowsza, Wielkopolski i Pomorza”, [w:] Rozprawy. WTN. Ossolineum. 1978.
  6. Zawliński. Poradnik językowy. 1985.
  7. Zierhoffer. V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1988 s. 183.
  8. Kaleta. Nazwisko w kulturze polskiej. 1998.
  9. Rocznik gdański. GTN. t. 60. 2000.
  10. „Do tej kategorii nazwisk odmiejscowych zostały zaliczone formacje hybrydalne, utworzone polskim sufiksem od niemieckiej podstawy słowotwórczej. Najbardziej produktywny okazał się formant -ski (i jego warianty): Barski 1696 < Barsen SG [w] Onomastica: Tom 51;Tom 51 2007.
  11. „Przyjęciu tezy o wpływie polskim na język ukraiński przeczy w oczywisty sposób fakt liczniejszego występowania -śkyj w guberni mikołajewskiej aniżeli we lwowskiej oraz częste pojawianie się -śkyj w guberni odeskiej i krymskiej”, [w:] Z polskich studiów slawistycznych, PAN 1968. Przy czym warto wspomnieć, że ocena ta powstała po wojnie już po przeprowadzonych w latach 1945-1946 wysiedleń 130-140 tysięcy Polaków ze Lwowa.
  12. „mazowieckie częste nazwiska na -ski (por. w Panu Tadeuszu cały zaścianek Dobrzyńskich) przyjęte zostały przez antroponimię białoruską.”, [w:] Prace onomastyczne: Wyd. 19.
  13. „Na wszystkich dokumentach miejskich z XIII do XVI wieku dają się widzieć podpisy przeważnie nazwisk niemieckich. Ci przybysze przynosili swoją organizację i prawa zdobyte w ojczyźnie i rządzili się niemi u nas, Książęta polscy witali...” Wł. Rudnicki. Pogadanki o rozwoju klasy rzemieślniczej w królestwie Polskim.
  14. Fastnacht. Osadnictwo ziemi sanockiej.
  15. Onomastica: pismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu: Tom 44, 1999].
  16. Józef Szymański. Nauki pomocnicze historii PWN. 2002.
  17. Roczniki historyczne: Tom 28, 1962.
  18. Adaptacje niemieckich nazw miejscowych w języku polskim, PAN< 1995.
  19. Krasuski, Labuda, Walczak. Stosunki polsko-niemieckie w historiografii. tom 1, 1974.
  20. Materiały i prace antropologiczne. wyd. 21-25, 1990.
  21. Józef Burszta. Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. 1958 str. 48.
  22. Józef Burszta. Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. 1958.
  23. Przegląd zachodni, t. 13, Instytut Zachodni – 1957.
  24. Maria Brzezina. Polszczyzna Niemców. PWN 1989. s. 42.
  25. Historia gospodarcza Polski. 2003. s. 273.
  26. „Jednak polonizowanie nazwisk niemieckich, dopóki Niemcy stanowili większość zarządu miast, trzeba uznać za wręcz niemożliwe. Zjawisko to występuje w rzeczywistości, ale już później, w dobie polonizacji. Spotykamy się wtedy z częstym tłumaczeniem nazwiska niemieckiego na język polski, a więc np. Schwarz przezywa się Czarnym, lub przybieraniem nowego polskiego, nieraz od wsi, jeśli mieszczanin-patrycjusz nabył dobra ziemskie...” [Marian Friedberg. Kultura polska a niemiecka. t. 1].
  27. „W Wielkopolsce o świadomej polonizacji nazw i nazwisk niemieckich pomyślano już przed setkami lat: w księgach metrykalnych szeregu wsi kościelnych spolonizowano niemieckie nazwiska, tak że ludzie niczego się nie domyślali, [w:] an Chodera. Literatura niemiecka o Polsce w latach 1918-1939, 1969; „zjawisko polonizacji nazwisk wystąpi w Krakowie dopiero w drugiej połowie w XV.”, [w:] Jakub Sawicki. Concilia Poloniae. 1946.
  28. „obywatel polski ... ma przez spolszczenie swego imienia lub nazwiska zadokumentować nie tylko przed Narodem Polskim, ale przed całym światem, że w całej pełni czuje się cząstką swego Narodu ... nie tylko dla siebie, ale dla swego potomstwa i przyszłych naszych pokoleń”, [w:] Wrocławskie studia z historii najnowszej, tom 4, 1997 „Polonizacja imion i nazwisk w województwie śląskim 1945-1949 w świetle okólników” Bernard Linek; Weryfikacja i (re)polonizacja części mieszkańców dawnego niemieckiego wschodu” Grzegorz Strauchold, s. 164.
  29. Prof. Ewa Wolnicz-Pawłowska Antroponimia łemkowska w XVI-XIX wieku na tle polskim i słowackim Warszawa 1993, s. 340, ISBN 83-901394-0-5.
  30. Kazimierz Rymut: Nazwiska Polaków. Słownik historyczno-etymologiczny. Kraków: Wydawnictwo naukowe DWN, 2001.
  31. STATYSTYKA 50 NAJPOPULARNIEJSZYCH NAZWISK W POLSCE W PODZIALE NA PŁEĆ PDF.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy prawne[edytuj | edytuj kod]

  • Kodeks rodzinny i opiekuńczy z dnia 25 lutego 1964 Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59, 2007.05.09 zm. Dz.U.07.121.83
  • Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2008 r. Nr 220, poz. 1414).
  • Dekret z dnia 10 listopada 1945 o zmianie i ustaleniu imion i nazwisk Dz. U. z dnia 16 grudnia 1945, Na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1945 o trybie wydawania dekretów z mocą ustawy (dz. U. R. P. Nr 1, poz. 1).
  • Ustawa z dnia 24 października 1919 w przedmiocie zmiany nazwisk (dz. U. R.P. Nr 88, poz. 478)
  • Rozporządzenie Rządu Pruskiego o zmianie nazwisk z dnia 3 listopada 1919 (Zb. u. prusk. s. 177)
  • Rozporządzenie rządu Pruskiego o przybieraniu nazwisk szlacheckich w postaci zupełnej z dnia 3 listopada 1919 (Zb. u. prusk. s. 179)
  • Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Prus z dnia 12 lutego 1920 (Dziennik Ministerialny Pruskiej Administracji Wewnętrznej str. 74)
  • Zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 kwietnia 1937 w sprawie zmiany imion osób, zamieszkałych na obszarze górnośląskiej części województwa śląskiego (Dz. Urzęd. Min. Sprawiedl. N5 str. 69)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]