Gospodarka Polski Ludowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Gospodarka Polski Ludowej
Kolejka do sklepu w czasach kryzysu w PRL
Kolejka do sklepu w czasach kryzysu w PRL
Informacje ogólne
Waluta 1 złoty (PLZ) (zł) = 100 groszy
Bank centralny Narodowy Bank Polski
Rok podatkowy rok kalendarzowy
Organizacje gospodarcze RWPG
Dane statystyczne
PKB (nominalny) 66,895 mld[1] USD (1989)
PKB (ważony PSN) 232,755 mld[1] USD (1989)
PKB per capita 1768,606[1] USD (1989)
Zatrudnienie
Stopa bezrobocia brak
Wskaźniki jakości życia
Współczynnik Giniego 25 (1987)[2]
Finanse publiczne
Dług publiczny 42,3 mld dolarów (zadłużenie zagraniczne na koniec 1989)[3]
Portal Portal Ekonomia

Gospodarka Polski Ludowejsystem gospodarczy związany ściśle z ustrojem panującym w Polsce Ludowej w latach 1945–1989, wzorowanym na rozwiązaniach radzieckich. Główną jego cechą było podporządkowanie gospodarki celom politycznym[4].

Rozwój gospodarczy opierał się na dokonanych zasadniczych reformach społecznych. Zasadniczym narzędziem sprawowania kontroli nad gospodarką był system planów gospodarczych[4]. Szczególne znaczenie miał przy tym plan 3-letni (1947–1949) – reforma rolna, nacjonalizacja przemysłu i zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

1944–1956[edytuj | edytuj kod]

W okresie II wojny światowej Polska poniosła wyjątkowo dotkliwe straty. Zniszczenia wojenne zmniejszyły majątek narodowy o 38% w porównaniu ze stanem w 1939 roku. Przyłączenie w 1945 roku ziem zachodnich i północnych do Polski zwiększyło potencjał przemysłowy, którego wykorzystanie wymagało nie tylko odbudowy, ale i przesiedlenia na te tereny ok. 5 mln ludzi.

W gospodarce wprowadzony został system nakazowo-rozdzielczy, wyeliminowano sektor prywatny (m.in. poprzez bitwę o handel), podejmowano próby kolektywizacji rolnictwa, forsowano rozbudowę przemysłu ciężkiego, wielkie nakłady przeznaczano na wojsko oraz przemysł zbrojeniowy.

Przynależność Polski do bloku państw demokracji ludowej zdominowanych przez ZSRR utrwalona została od 1949 r. poprzez członkostwo w strukturach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG).

1956–1970[edytuj | edytuj kod]

Fabryka FSO, produkcja Warszawy M-20

W wyniku odwilży październikowej w 1956 r. podjęto próby reformy systemu gospodarczego, m.in. poprzez rezygnację z kolektywizacji rolnictwa, zmiany w zarządzaniu gospodarką – powołanie rad robotniczych.

Próby reformowania gospodarki w końcu lat 60. nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, nastąpił spadek tempa wzrostu dochodu narodowego i stagnacja płac realnych.

1970–1980[edytuj | edytuj kod]

Po kryzysie politycznym w grudniu 1970 (bunt robotników na Wybrzeżu) ze stanowiska ustąpił I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka i funkcję tą objął Edward Gierek. Sformułowano wówczas nową politykę społeczno-ekonomiczną, tzw. strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego wzrostu gospodarczego i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany był w znacznym stopniu poprzez kredyty zagraniczne i przejawił się we wzroście dochodu narodowego o ok. 10 proc. rocznie[5], a płac realnych o 10% rocznie[5]. Produkowano też wiele produktów na licencjach zachodnich firm. Rekordowe było wydobycie węgla kamiennego oraz produkcja stali.

Rekonstrukcja sklepu spożywczego z przełomu lat 70. i 80.

Przyczyną załamywania się tej polityki po 1975 były[5]:

  • lata nieurodzaju w rolnictwie w połowie dziesięciolecia,
  • wzrost cen ropy naftowej po kryzysie naftowym w 1973 roku, co dało spadek konsumpcji w Europie Zachodniej i wzrost oprocentowania kredytów,
  • środki z kredytów przekazywano nierentowym przedsiębiorstwom (głównie w gospodarstwach rolnych PGR),
  • użycie przestarzałych technologii w gospodarce,
  • zbyt obszerna skala inwestycji,
  • brak rozwoju produkcji pasz, co spowodowało masowy import pasz z Europy po niekorzystnej cenie,
  • zbyt duże przeznaczenie pieniędzy na konsumpcję.

Podwyższono ceny żywności, a to spowodowało wystąpienia robotnicze w czerwcu 1976 (m.in. w Radomiu i Ursusie). W następnych latach nastąpiła stagnacja gospodarcza wraz z kryzysem politycznym. W 1979 roku w wyniku zimy stulecia (miesiąc przestoju produkcji) nastąpił spadek dochodu narodowego – pierwszy raz po wojnie[5]. W 1980 odsunięto Edwarda Gierka ze stanowiska.

1980–1989[edytuj | edytuj kod]

Kartka reglamentacyjna na mleko

Lata 80. XX wieku były dla Polski latami kryzysu gospodarczego. Wraz ze spadkiem dynamiki wzrostu gospodarczego od drugiej połowy lat 70. i rosnącym zadłużeniem zagranicznym (ok. 24 mld dolarów) pogarszała się sytuacja gospodarcza w kraju. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżki cen żywności. Było to bezpośrednim impulsem do wybuchu masowych strajków w lipcu i sierpniu 1980 – najpierw w Lublinie, a potem na Wybrzeżu i Śląsku. Zakończyły się one podpisaniem porozumień społecznych, w których zaakceptowano postulaty protestujących robotników, m.in. zgoda na tworzenie związków zawodowych.

W 1981 roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat zadłużenia zagranicznego w wysokości 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliard USD)[6] z powodu niewypłacalności PRL[7], co w konsekwencji powodowało jego dalszy wzrost.

W 1981 wprowadzono stan wojenny, co jeszcze bardziej zaszkodziło gospodarce. Po zniesieniu stanu wojennego wprowadzano od 1982 nieskutecznie reformę gospodarczą. Stan gospodarki poprawił się jednak dopiero po zmianach ustrojowych w Polsce po 1989 roku.

Charakterystyka gospodarki[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka oparta była w tym okresie na społecznej własności środków produkcji, co umożliwiało centralne kierowanie krajem – tworzono państwowe gospodarstwa rolne (PGR), wprowadzono państwowy monopol w handlu zagranicznym.

Wprowadzano plany wieloletnie, m.in. plan 3-letni (1947–1949) – odbudowy gospodarczej, plan 6-letni (1950–1955) – rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu oraz plany pięcioletnie z 1956–1960 – o kontynuowaniu polityki uprzemysłowienia, 1961–1965 – o dalszym rozwoju gospodarki narodowej, 1966–1970 – o kontynuacji polityki industrialnej kraju.

Dochód narodowy[edytuj | edytuj kod]

Poniższy wykres przedstawia historyczne zestawienie PKB per capita Polski, Hiszpanii i Korei Południowej w latach 1950–2000[8]:

GDPPerCapita.png

Porównanie poziomu PKB na 1 mieszkańca w $ z 1990 według parytetu siły nabywczej

PKB na 1 mieszkańca w $ z 1990 według parytetu siły nabywczej [tys.][9]
1950 1960 1970 1974 1978 1980 1982 1990 1995 2000 2004
Polska 2,45 3,22 4,43 5,60 6,11[10] 5,74 5,29[11] 5,11 5,62 7,21 8,09
Grecja 1,92 3,15 6,21 7,35 8,70 8,97 8,88 10,0 10,3 12,1 14,3
Hiszpania 2,19 3,07 6,32 8,15 9,02 9,20 9,29 12,1 12,9 15,6 17,5
Irlandia 3,45 4,28 6,2 7,04 8,25 8,54 8,82 11,8 14,4 21,8 25,5
Portugalia 2,09 2,96 5,47 7,05 7,34 8,04 8,28 10,8 11,6 13,8 14,0
12 krajów Europy Zachodniej[12] 5,02 7,61 11,0 12,3 13,4 14,1 14,1 16,9 17,9 20,1 20,6
(2003)

Zatrudnienie[edytuj | edytuj kod]

Szybkie tempo odbudowy i uprzemysłowienia kraju zwiększyło zawodową aktywizację ludzi. Zlikwidowano bezrobocie (choć w rzeczywistości panowało bezrobocie ukryte), zmniejszono przeludnienie agrarne, szacowane w latach 1946–1965 na 2,4 mln. W latach tych ponad 2 mln ludzi znalazło zatrudnienie poza rolnictwem. Państwo realizowało politykę pełnego zatrudnienia oraz likwidacji dysproporcji w rozmieszczeniu sił wytwórczych na terenie kraju (nakaz pracy).

Gospodarka braków i niedoborów[edytuj | edytuj kod]

Etykieta zastępcza na konserwie z posiłkiem dla dziecka
Information icon.svg Osobny artykuł: Reglamentacja towarów w PRL.

Braki w zaopatrzeniu sprawiły, że najpierw żywność, a następnie inne artykuły, jak buty czy papierosy, zostały objęte reglamentacją. Nabyć je można było jedynie na kartki i w ograniczonych ilościach. Półki sklepowe przez wiele lat świeciły pustkami, a w oczekiwaniu na dostawy towarów ustawiały się kolejki, w których niekiedy dzień i noc oczekiwano na dostawę towaru. Równocześnie rząd wprowadził uchwałę o rozszerzeniu programu przedpłat na samochody osobowe. Ponieważ przedpłaty przyjęto w ilościach fizycznie niemożliwych do zrealizowania przez przemysł a znaczna część samochodów była rozdawana nomenklaturze partyjnej poza kolejnością, operacja faktycznie umożliwiła rządowi zebranie od obywateli 25-30% całej gotówki na rynku. Niespłacone zadłużenie wewnętrzne z tego tytułu wynosiło w 2012 ok. 3,5 mln zł[13].

Ocena[edytuj | edytuj kod]

Ocena PRL-u jako okresu w rozwoju ekonomiczno-społecznym Polski jest niejednoznaczna. Zależy ona w dużym stopniu m.in. od orientacji politycznej oceniającego. Próba bezstronnej oceny musi z jednej strony uwzględnić położenie geopolityczne Polski po II wojnie światowej, z drugiej zaś strony fakt, że ostatecznym wynikiem prowadzonej w tym okresie polityki gospodarczej i społecznej było doprowadzenie gospodarki państwa niemalże na skraj bankructwa i niezdolności do konkurowania na rynkach zagranicznych[4], jak również głęboka utrata akceptacji społecznej dla dalszej kontynuacji tego typu polityki ze strony zdecydowanej większości społeczeństwa.

Za korzystne cechy tego ustroju i tej formy państwa niektórzy uważają możliwości awansu społecznego wielu warstw społecznych, choć stosowane środki, np. dodatkowe punkty za pochodzenie przy przyjmowaniu na studia wyższe, były dyskusyjne. Nierzadko kryteria awansu nie były merytoryczne – a od kandydatów na stanowiska kierownicze w instytucjach państwowych, zakładach pracy, szkołach i in. wymagano przynależności do PZPR, zgodnie z zasadą: mierny, bierny, ale wierny (ustrojowi, władzom), natomiast osoby o wykształceniu kierunkowym, ale krytyczne wobec ustroju i władzy, były piętnowane i marginalizowane, szczególnie w okresach przesileń politycznych.

Innymi, zdaniem niektórych, pozytywnymi cechami PRL były: bezpieczeństwo socjalne, niski poziom przestępczości pospolitej (szczególnie pobić i przestępstw rozbójniczych) i patologii społecznych, likwidacja analfabetyzmu, odbudowa Warszawy, budowa arterii komunikacyjnych, jak np. tzw. Gierkówki, jak również rozdawnictwo mieszkaniowe. Były to jednak zjawiska związane z postępem cywilizacyjnym występujące we wszystkich krajach powojennej Europy, przy czym w krajach kapitalistycznych rozwijały się one znacznie szybciej i w momencie upadku systemu komunistycznego były na znacznie wyższym poziomie zaawansowania.

Bardziej kontrowersyjne, choć przez wielu do dziś również uważane za sprawiedliwe, było powszechne zrównanie poziomu życia (znacznie mniejsza rozpiętość dochodów osobistych) (współczynnik Giniego wzrósł z 25 w 1987 do 35 w 2002[2]).

W pierwszych dwóch dekadach znacznie poprawił się stan zdrowia ludności wskutek wprowadzenia antybiotyków i poprawy warunków życia. W drugiej połowie lat 70. zaczęła zwiększać się śmiertelność, osiągając maksimum w 1980. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn w wieku 45-55 lat. Za główne przyczyny tego stanu uznaje się: duże zanieczyszczenie środowiska, złe warunki pracy, przeludnione mieszkania, depresje wywołane pogorszeniem się warunków gospodarczych, alkoholizm[14], złą dietę i pogorszenie się opieki medycznej[15].

Niekorzystnymi cechami ustroju socjalistycznego w PRL były: tłumienie wolności obywatelskich i kreacji twórczej, zmuszanie twórczych jednostek do emigracji lub „emigracji wewnętrznej”, demoralizacja szerokich mas społecznych (homo sovieticus), niski standard życia, system awansów i wynagrodzeń zniechęcający do rzetelnej pracy i promujący postawy konformistyczne, wysoka inflacja uniemożliwiająca oszczędzanie, trudności w zaopatrzeniu zmuszające ludność do stania w wielogodzinnych kolejkach, korupcji czy też korzystania z pomocy rodzin przysyłających paczki z zagranicy, ograniczone możliwości wyjazdu do krajów spoza bloku wschodniego, degradacja środowiska naturalnego, zaprzepaszczenie szans rozwoju, co w efekcie końcowym doprowadziło do zapóźnienia gospodarczego i cywilizacyjnego[16] oraz zadłużenie (które w 1989 wynosiło 42,3 mld dolarów, w tym 40,8 mld dolarów w walutach krajów zachodnich i 1,5 mld dolarów w walutach krajów socjalistycznych[3]).

Gospodarka w tym okresie charakteryzowała się wysokim poziomem marnotrawstwa, energochłonności, szkodliwości dla środowiska i nieefektywności, jak również znacznymi dysproporcjami w rozwoju poszczególnych działów gospodarki – szczególnie wyraźny był wysoki udział inwestycji w PKB i niedorozwój sfery usług i budownictwa mieszkaniowego, a nadmierna emisja pieniądza powodowała nawis inflacyjny[4]. Niedostępność podstawowych produktów konsumpcyjnych przyczyniały się do wzrostu korupcji, rozwoju czarnego rynku i innych form handlu wymiennego towarami lub przywilejami.

W przypadku katastrof przemysłowych władze prowadziły politykę maksymalnego ograniczania dostępu do informacji tak długo jak to było możliwe, zwłaszcza jeśli były one związane z zaniedbaniami na szczeblu kierowniczym (partyjnym). Zachodni dziennikarze Dusko Doder i Louise Branson określili to zjawisko „blokowaniem informacji w nadziei, że skutki katastrofy jakoś same znikną albo że nikt ich nie zauważy”[17]. Prowadziło to niejednokrotnie do eskalacji negatywnych konsekwencji dla ludności cywilnej i strat materialnych znacznie większych niż gdyby podjęto odpowiednie działania informacyjne od razu.

Władze partyjne regularnie instruowały organy cenzury o konieczności blokowania wszelkich doniesień np. o katastrofach górniczych, budowlanych czy transportowych, niebezpiecznych odpadach chemicznych lub biologicznych, skażeniu środowiska itd[18][19].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 21-07-2014].
  2. 2,0 2,1 Gini coefficient in Central and Eastern Europe. Centreeurope.org.
  3. 3,0 3,1 Grzegorz Wójtowicz: Zadłużenie zagraniczne Polski. Narodowy Bank Polski, 4 grudnia 2008.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Polska. Gospodarka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał: Od niepodległości do niepodległości Historia Polski 1918-1989. ul. Półłanki 18 Kraków: Instytut Pamięci Narodowej, 2010, s. 397-399. ISBN 978-83-7629-204-5.
  6. Gra w Gierki. Wprost, 2006.
  7. Długie długi Gierka. Gazeta Wyborcza, 2009-04-02.
  8. query for pwt61 data.
  9. Statistics on World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2008 AD kwiecień 2011.
  10. Najwięcej w PRL.
  11. Najmniej w PRL.
  12. World Population, GDP and Per Capita GDP, 1-2003 AD; 12 krajów to: Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Holandia, Niemcy w dzisiejszych granicach, Norwegia, Szwecja, Szwajcaria, Wielka Brytania i Włochy.
  13. Andrzej Kublik: Ogromne długi PRL: Do dziś państwo oddaje Polakom przedpłaty za auta. Gazeta Wyborcza, 2012.
  14. Komuniści celowo rozpijali Polaków. Dziennik.pl, 8 kwietnia 2008.
  15. Health Conditions.
  16. Bilans 45 lat komunizmu. Rzeczpospolita, 10 marca 2008.
  17. RV Daniels: The End of Communist Revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  18. Tomasz Tokarz. Cisza w służbie cenzury. „Kultura i Historia”. ISSN 1642-9826. 
  19. Kamil Rutecki: O cenzurze w PRL-u. s. 7-9.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dariusz T. Grala: Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Warszawa 2005.
  • Janusz Rolicki: Edward Gierek: Przerwana Dekada. (wywiad rzeka), Wydawnictwo Fakt, Warszawa 1990.
  • Janusz Rolicki: Edward Gierek – Replika. (wywiad rzeka), Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1990, ISBN 83-85167-05-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons