Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu
 nr rej. 117/31 z dnia 10.03.1931[1]
| |||||||||||||||||||||||
| kościół parafialny, bazylika mniejsza | |||||||||||||||||||||||
_(cropped).jpg) Widok od wschodu | |||||||||||||||||||||||
| Państwo | |||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Województwo | |||||||||||||||||||||||
| Miejscowość | |||||||||||||||||||||||
| Wyznanie | |||||||||||||||||||||||
| Kościół | |||||||||||||||||||||||
| Parafia | |||||||||||||||||||||||
| bazylika mniejsza • nadający tytuł |
od 13 lipca 2008 | ||||||||||||||||||||||
| Wezwanie |
Imienia Najświętszej Maryi Panny, odpust 12 września, na pamiątkę zwycięstwa pod Wiedniem | ||||||||||||||||||||||
| Wspomnienie liturgiczne | |||||||||||||||||||||||
| Przedmioty szczególnego kultu | |||||||||||||||||||||||
| Cudowne wizerunki |
cudowna figura Madonny Uśmiechniętej i Dzieciątka Jezus – koronowana | ||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Inowrocławia  | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski  | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego  | |||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie powiatu inowrocławskiego  | |||||||||||||||||||||||
 52°48′00,27″N 18°15′48,77″E/52,800075 18,263547
| |||||||||||||||||||||||
| Strona internetowa | |||||||||||||||||||||||
Kościół Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu, tzw. Ruina – najstarszy kościół Inowrocławia i jeden z najstarszych na Kujawach, sięgający metryką końca XII wieku. Pełni funkcję kościoła parafialnego, a od 2008 roku nosi tytuł bazyliki mniejszej. Najcenniejszy, pod względem artystycznym i historycznym, zabytek miasta.
Właścicielem kościoła jest Parafia Imienia Najświętszej Maryi Panny w Inowrocławiu.
Historia
[edytuj | edytuj kod]
Budowla znajduje się na szczycie morenowego wyniesienia, zwanego Białą Górą, ze śladami osadnictwa od czasów rzymskich. Otoczona jest najstarszym (częściowo zachowanym) inowrocławskim cmentarzem[2]. Powstanie kościoła datuje się na koniec XII lub początek XIII wieku. Fundator ani dokładny czas budowy nie są znane. Najprawdopodobniej kościół zaczęto budować w drugiej połowie XII wieku z fundacji księcia Leszka, syna Bolesława Kędzierzawego, dzięki dochodom z produkcji soli. Na początku wzniesiono kamienną nawę i prezbiterium. Jego fundamenty celowo posadowiono na pięciu symetrycznie ułożonych szkieletach. Prawdopodobnie związane było to z chrześcijańskim kultem relikwii[3], splątanym w ówczesnej religijności ludowej z pogańskim kultem tzw. "ofiary budowlanej"[4]. Ceglane wieże powstały w drugiej fazie budowy, na początku XIII wieku.
Znaczna, jak na kościół jednonawowy, szerokość korpusu (12,40 m) pozwala przypuszczać, że pierwotnie planowano podział wnętrza na trzy nawy, który nie został jednak zrealizowany. Surowość i prostota form architektonicznych sugeruje pochodzenie architekta i jego pomocników z Brandenburgii lub Saksonii, gdzie powstawały podobne budowle. Wymiary ciosów granitowych są zbliżone wysokością do zastosowanych w opactwie w Czerwińsku, co wiązać się może z udziałem mazowieckiego warsztatu kamieniarskiego we wznoszeniu budowli. Romańskie partie ceglane, zbudowane w wątku wendyjskim, wskazują na sprowadzenie warsztatu cegielniczego z Brandenburgii lub ze Śląska.
6 listopada 1233 r. był miejscem synodu diecezjalnego biskupa kujawskiego Michała, co sugeruje ukończenie prac budowlanych przed tą datą. Ze względu na siedzibę dworu książęcego w Inowrocławiu kościół mógł pełnić rolę kolegiaty od lat 30. XIII wieku aż do roku 1327. W XIV wieku prezbiterium zostało przedłużone w kierunku wschodnim, a półkolista apsyda zastąpiona zamknięciem wielobocznym, opiętym przyporami.
W końcu XVI wieku zaczął tracić na znaczeniu, stając się kościołem filialnym. W 1699 r. akta wizytacji kościelnej określiły go jako "bliski ruinie". W 1724 r. pokryto dziurawy dach ceglaną dachówką[5]. W 1779 r. zawaliła się ściana wschodnia prezbiterium z częścią sklepień. W 1792 r. odbudowano częściowo zawaloną wieżę południową i ponownie przebudowano prezbiterium, zamykając je ścianą prostą.
W 1816 r. zamknięto kościół ze względu na grożącą katastrofę budowlaną. Zniszczony w pożarze w grudniu 1834 roku, zamienił się w ruinę. W latach 1900–1902 został poddany rekonstrukcji (z inicjatywy księdza Antoniego Laubitza) według projektu Juliusza Kothego, konserwatora zabytków prowincji poznańskiej. Zgodnie z zasadą jedności stylu usunięto wówczas ślady prezbiterium gotyckiego i przebudowy barokowej, a odtworzono m.in. półkolistą, romańską apsydę.
W 1865 r. spod posadzki budynku kościoła inowrocławskich franciszkanów, który po kasacie zakonu przestał pełnić funkcje sakralne, wydobyto doczesne szczątki pochowanych tam książąt inowrocławskich i ich rodzin, Złożono je na cmentarzu, tuż obok wieży południowej kościoła NMP. W wyniku likwidacji cmentarza i porządkowania okolic kościoła nie zachował się żaden materialny ślad książecych pochówków[6]
W latach międzywojennych był kościołem gimnazjalnym. W czasie okupacji hitlerowcy zamienili zabytek na magazyn mebli i ukradli dzwony. Po wojnie zdewastowaną w 1945 r. budowlę poddano kolejnym renowacjom, poprzedzonym sondażowym badaniom archeologicznym w latach 1950–1952 i oględzinom komisji konserwatorskiej. Wzmocniono całą konstrukcję, wyłożono płytami ceramicznymi posadzkę i na nowo zaaranżowano wnętrze, eksponując surowość kamienno-ceglanych ścian i wstawiając w okna witraże. W 1979 r. ponownie na wieży zawisły dzwony.
3 maja 1980 r., dekretem prymasa Stefana Wyszyńskiego, przywrócono rangę kościoła parafialnego. Proboszczem mianowano księdza Tadeusza Kościelnego. W sierpniu 1981 r. w salce na wieży odbyło się zebranie założycielskie inowrocławskiego Klubu Inteligencji Katolickiej. Na mocy decyzji Stolicy Apostolskiej z 10 kwietnia 2008 r. kościół podniesiono do rangi bazyliki mniejszej.
Architektura
[edytuj | edytuj kod]
Kościół orientowany, murowany z ciosów granitowych (górne partie fasady zach. i wież z cegły), jednonawowy z wyodrębnionym, prostokątnym prezbiterium, zamkniętym półkolistą apsydą (obecna jest rekonstrukcją z lat 1900-1902). Od zachodu dwuwieżowy masyw zachodni z emporą między wieżami. Znaczna szerokość korpusu nawowego (ponad 12 m) oraz duża różnica szerokości między korpusem a prezbiterium doczekała się różnych wyjaśnień wśród badaczy. Jerzy Frycz zaliczył ten kościół do typu tzw. bazyliki zredukowanej (kościoła z dwuwieżową fasadą, sugerującą istnienie trzech naw i układ bazylikowy korpusu, natomiast w istocie będącym kościołem jednonawowym); przy takiej klasyfikacji kościół ten byłby największym znanym przedstawicielem tego typu w Europie[7]. Z kolei wg Zygmunta Świechowskiego wymiary korpusu mogą wskazywać na to, że pierwotnie planowano podział wnętrza na trzy nawy[8]. Nawa przykryta jest płaskim, drewnianym stropem. Trójprzęsłowe przyziemie masywu zachodniego jest przykryte trzema przęsłami sklepień krzyżowych, murowanych z kamienia, z których w stanie pierwotnym zachowało się sklepienie w przyziemiu wieży południowej. We wschodniej ścianie nawy, po bokach łuku tęczowego, znajdują się półkoliście zamknięte wnęki ołtarzowe. Do wnętrza prowadzą trzy zamknięte półkoliście zamknięte, uskokowe portale z gładkimi tympanonami, umieszczone w elewacjach zachodniej, północnej i południowej.
W obecnej bryle kościoła najbardziej autentycznymi częściami są przyziemie wieży południowej i północny mur nawy.
Istnienie trzech wnęk ołtarzowych oraz trzech portali uprawdopodobnia hipotezę o dawnej funkcji kolegiaty, obsługiwanej przez trzech księży[9.1]. Na ścianach zewnętrznych (zwłaszcza na ścianie północnej) zachowały się ryty i płaskorzeźby przedstawiające groteskowe maski ludzkie i diabelskie, fantastyczne zwierzęta i krzyże, pełniące prawdopodobnie funkcje apotropaiczne i dydaktyczne (tzw. „biblia ubogich”)[10]. Powstały prawdopodobnie na przedchrześcijańskich kamieniach kultowych, wmurowanych wtórnie w ściany świątyni, podkreślając w ten sposób jej funkcje sakralne[11]
Grubość murów (dochodząca do 160 cm), stosunkowo małe i wysoko umieszczone okna oraz otwory strzelnicze dowodzą, że projektowana była nie tylko jako budowla religijna, ale i obronna (w sensie dosłownym – przed wojskami nieprzyjaciela, jak i metafizycznym – przed złem). Bryła, plan, zastosowany materiał i dekoracja rzeźbiarska odpowiadają rozpowszechnionemu w średniowieczu postrzeganiu świątyni chrześcijańskiej jako ziemskiego odbicia Niebiańskiej Jerozolimy[12]. Pochówki pod fundamentem prezbiterium, zewnętrzne ryty i płaskorzeźby, łącząc wykład religii chrześcijańskiej z funkcjami magicznymi, wskazują na niewygasłe jeszcze w XII w. pozostałości dawnych, pogańskich wyobrażeń wśród lokalnej społeczności.
Wyposażenie i wystrój wnętrza
[edytuj | edytuj kod]W wyposażeniu wnętrza najcenniejsza jest otoczona kultem, gotycka rzeźba Uśmiechniętej Madonny i Dzieciątka Jezus, datowana na lata ok. 1370–1380, wykonana z drewna lipowego i umieszczona w ołtarzu głównym. Prawdopodobnie jest to dzieło Mistrza Madonny ze Skarbimierza[13]. W XVIII w. otrzymała rokokową, srebrną koronę, a w 1936 r. nową polichromię[9]. Barokowa rzeźba św. Szymona Apostoła pochodzi z XVIII w. Sklepienie prezbiterium, zaaranżowane w 2005 r. przez Ewę Pasoń, zdobi współczesna, szklano-złota mozaika nawiązująca do wzorów romańskich. Współczesne, czternastogłosowe organy zamontowano na emporze w 2009 r.
Galeria
[edytuj | edytuj kod]-
Elewacja północna -
Widok od strony pd.-wsch. -
Fragment elewacji zachodniej -
Portal zachodni -
Fragment elewacji północnej z rozmieszczeniem części reliefów -
Płaskorzeźbione twarze (lub maski) na ścianie północnej -
Relief z przedstawieniem twarzy, dawniej w zbiorach Biblioteki Kórnickiej, w 2011 wtórnie wmurowany w ścianę północną -
Relief z przedstawieniem twarzy, dawniej w zbiorach Biblioteki Kórnickiej, w 2011 wtórnie wmurowany w ścianę północną -
Reliefy z przedstawieniami krzyży równoramiennych oraz głowy -
Wizerunek mitologicznego zwierzęcia (prawdopodobnie gryfa) na ścianie północnej kościoła -
Relief z wizerunkiem jelenia -
Wnętrze w kierunku wschodnim -
Gotycka rzeźba Uśmiechniętej Madonny i Dzieciatka Jezus
_ID_601940.jpg)
.jpg)
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 grudnia 2025 [dostęp 2010-05-24].
- ↑ Edmund Mikołajczak, W cieniu Bazyliki, Inowrocław 2011.
- ↑ Jerzy Kmieciński, Ciekawe odkrycia pod absydą kościoła romańskiego w Inowrocławiu, „Wiadomości Archeologiczne”, XX (1), 1954, s. 83-84.
- ↑ Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1993, s. 79-83, ISBN 83-06-02296-3.
- ↑ Zygmunt Świechowski, Budownictwo romańskie w Polsce. Katalog zabytków, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1963, s. 59-60.
- ↑ Błażej Śliwiński, Sambor II, Kraków: Wydawnictwo AVALON, 2015, s. 186, ISBN 978-83-7730-164-7.
- ↑ Jerzy Frycz, Architektura i sztuka Inowrocławia, s. 437-438 [w:] Dzieje Inowrocławia, red. Marian Biskup, t. 2. Warszawa-Poznań-Toruń 1982, s. 417-501
- ↑ Zygmunt Świechowski, Katalog architektury romańskiej w Polsce, s. 123
- ↑ Edmund Mikołajczak, Największy skarb miasta na soli, Inowrocław 2016, ISBN 978-83-63701-18-5.
- ↑ S. s. 11.
- ↑ Czesław Sikorski, Świadkowie 800-lecia. Encyklopedia wiedzy o zabytkach Inowrocławia, Inowrocław 2002, s. 285-302, ISBN 83-906535-9-1.
- ↑ Jacek Woźny, Kamienie kultowe jako relikty archaicznych i pogańskich wierzeń religijnych (na kanwie reliefów z kościoła Imienia NMP w Inowrocławiu), Jarosław Kozłowski, Marcin Woźniak (red.), [w:] Z dziejów Kujaw i Pałuk. Studia dedykowane pamięci dr. Czesława Sikorskiego, Inowrocław 2005, s. 32-46, ISBN 83-906535-1-6.
- ↑ Katarzyna Hewner, Funkcja rzeźb i rytów na murach romańskiego kościoła pw. Imienia NMP w Inowrocławiu, „Ziemia Kujawska”, XVII, 2004, s. 213-217, ISSN 0514-7549.
- ↑ Jerzy Frycz, Architektura i sztuka Inowrocławia, [w:] Dzieje Inowrocławia, t. 2, Warszawa: PWN, 1982, s. 418-450, ISBN 83-01-03637-0.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona parafii
- sekulada.com: Ruina – Romański Kościół w Inowrocławiu. [dostęp 2015-10-01]. (pol.).
- Archiwalne widoki kościoła w bibliotece Polona