Ten artykuł od 2009-01 wymaga zweryfikowania podanych informacji.
Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w artykule mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Sprawdź w źródłach:Google Books•Google Scholar•BazHum•BazTech•RCIN• Internet Archive (texts / inlibrary) Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tego artykułu. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tego artykułu.
Bazylika św. Stanisława Biskupa Męczennika
kościół oo. Dominikanów
nr rej. A/244 z dnia 28.02.1967 r. (zespół klasztorny dominikanów)[1]
Bazylika pw. św. Stanisława Biskupa Męczennika, zwana także bazyliką Relikwii (Drzewa) Krzyża Świętego lub kościołem oo. Dominikanów – jedna z najstarszych świątyń Lublina, wraz z klasztorem jest jedną z najdłużej istniejących instytucji tego miasta (w 2003 roku obchodziła jubileusz 750 lat).
Fasada dwuwieżowa, z wysokim, późnorenesansowym szczytem schodkowym, z podziałami pionowymi i poziomymi oraz czterema parami sterczyn na krawędziach. Wieże dwukondygnacyjne, z podwójnymi pilastrami narożnymi, w strefie górnej z wysokim oknem zamkniętym łukiem pełnym, nakryte dachami czterospadowymi, z hełmami. Przed wejściem do kościoła kruchta, nieco przesunięta na północ od osi głównej kościoła (powodem zabudowa działek przed świątynią w XVIII wieku), zamknięta od góry szczytem z gierowanymnaczółkiem krytym blachą miedzianą, z dwoma sterczynami po bokach. Dach korpusu nawowego dwuspadowy, z ozdobnym hełmem sygnaturki z blachy miedzianej, podobnie dwuspadowy dach przykrywający prezbiterium, o znacznie niższej kalenicy. W bryle zewnętrznej kościoła wyodrębniają się kaplice – zwłaszcza kaplica Tyszkiewiczów, na przedłużeniu prezbiterium, w części dolnej na planie prostokątnym, wyżej, poprzez ścięte narożniki, sześcioboczna, nakryta eliptyczną kopułą z hełmem. Od południa kwadratowa w podstawie kaplica Firlejów, nakryta kopułą; od północy wydłużona, dostawiona prostopadle do prezbiterium, zamknięta półkoliście kaplica MB Paryskiej, obok kopuła kaplicy Ossolińskich.
Kościół podłużny, trójnawowy, halowy, korpus nawowy trzyprzęsłowy, przylegają do niego trzy pary kaplic bocznych oraz wydzielone kaplice na przedłużeniu naw bocznych. Długie, trzyprzęsłowe prezbiterium z dwiema kaplicami od strony północnej oraz kaplicą na jego przedłużeniu. Nawy, prezbiterium i część kaplic kryte sklepieniem krzyżowym; w kaplicach Ossolińskich i Firlejów sklepienie w typie lubelskim. Całość wnętrza zachowuje czytelną strukturę gotyckiej, trzynawowej hali zakonnej, zbliżoną swoją formą i proporcjami m.in. do XIV-wiecznejkatedry lwowskiej (łacińskiej). W środkowej zakrystii znajduje się rzeźba Chrystus Ukrzyżowany na palmowym drzewie.
Wnętrze kościoła w trakcie mszyKościół i zabudowania klasztorne w roku 1964Kościół widziany z Al. Unii Lubelskiej
Za datę pierwszej fundacji kościoła klasztornego przyjmuje się rok 1253, jednakże dominikanie mogli przybyć do Lublina z Krakowa już w latach 30. XIII wieku. Obecny kościół został zbudowany w XIV wieku, z fundacji Kazimierza Wielkiego w 1342 r. Do początków XVI wieku, gdy dodano drugą nawę boczną, był świątynią dwunawową, z wydłużonym, zakonnym prezbiterium. Obecny kształt otrzymał po przebudowie w końcu XVI wieku, po katastrofalnym pożarze w roku 1575.
św. Stanisława – w ołtarzu obraz z końca XVI wieku przedstawiający św. Stanisława
Ossolińskich lub Matki BożejTrybunalskiej lub Matki Bożej Opieki (nosiła też nazwy MB Różańcowej oraz św. Jacka) – fundatorką kaplicy w obecnym kształcie (1624) była Katarzyna Ossolińska; kaplica jest przedłużeniem wcześniejszej, gotyckiej kaplicy Świętego Krzyża (w której przechowywano Relikwie Krzyża); ma rzut kwadratu, zwieńczona kopułą ze sklepieniem w tzw. typie lubelskim; ołtarz z II poł. XVII wieku, w centrum słynąca łaskami Matka Boża Opiekunka Zakonu z lat 30. XVII wieku (do 1886 r. na krużgankach klasztornych); w zwieńczeniu obraz z II poł. XVIII wieku – Matka Boża ze św. Dominikiem, po bokach figury św. Antonina z Florencji i Alberta Wielkiego
Ruszelska – jedna z najmniejszych kaplic, znajduje się w niej niewielki obraz Matki Bożej, czczony w XVII wieku przez jednego z najznakomitszych lubelskich dominikanów, o. Pawła Ruszla
Matki Bożej Paryskiej lub Niepokalanego Poczęcia NMP – wzniesiona w latach 1728–1729, z fundacji Anny Krasickiej z Rzewuskich, żony kasztelana chełmskiegoBiskup kijowskiAndrzej z relikwiami Krzyża Świętego – przekryta kolebką, na niej malowidła: Duch Święty, Bóg Ojciec adorowany przez parę aniołów oraz sceny z Krzyżem Świętym – przekazanie Relikwii św. Dominikowi i Tomaszowi przez Maryję oraz dominikanom lubelskim przez biskupa kijowskiego Andrzeja; ołtarz pochodzi z lat 20. XVIII wieku, obraz w ołtarzu, wykonany przez Feliksa Pęczarskiego, jest z 1838 r.
Firlejów zwana ostatnio Akademicką – fundacja Henryka Firleja, podkomorzego koronnego i późniejszego prymasa, z roku 1615; na planie kwadratu, nakryta kopułą ze sklepieniem w tzw. typie lubelskim; na ścianie południowej przeniesiony z nieokreślonego miejsca w kościele piętrowy nagrobekMikołaja Firleja (zm. 1526) i Piotra Firleja (zm. 1553), prawd. z warsztatu Jana Marii Padovano; śladem przenosin i powtórnego montażu są zamienione belkowania dwóch części – nie odpowiadające swoją szerokością pilastrom; żelazna krata odgradzająca kaplicę od nawy południowej z końca XIX wieku, z warszawskiego warsztatu Władysława Gostyńskiego
W większości kaplic znajdują się ołtarze z II. połowy XVIII wieku z dynamicznymi, złoconymi, drewnianymi figurami będącymi znakomitym przykładem rzeźby lwowskiej (puławska pracownia Sebastiana Zeisla). W kaplicy Firlejów, do momentu kradzieży (8/9 lutego 1991 r.), przechowywana była jedna z największych na świecie relikwii Krzyża św., najprawdopodobniej znajdująca się wcześniej kolejno w Jerozolimie, Konstantynopolu i Kijowie, a która do Lublina dotarła prawdopodobnie ok. 1420 r. To ona była przyczyną, dla której lubelska bazylika była w XVII wieku trzecim miejscem pielgrzymkowym w Rzeczypospolitej – po Jasnej Górze i Gnieźnie.
W nawach bocznych znajduje się cykl sześciu obrazów z pracowni Tomasza Dolabelli.
Od południa do bazyliki przylega kompleks klasztorny, z dwoma wirydarzami, z pochodzącą z wieku XIV częścią wschodnią, mieszczącą m.in. wspartą na jednym filarze „Salę Unii” – dawny refektarz klasztorny, rozbudowywany w wiekach XVI–XVIII. Po kasacie i wypędzeniu zakonników w latach 80. XIX wieku, w klasztorze urządzono m.in. koszary. Dominikanie odzyskali częściowo swą własność w 1938 roku, lecz po 1945 roku większą część klasztoru zajął dom dziecka oraz Teatr Lalki i Aktora im. Hansa Christiana Andersena. Od kilku lat trwa kompleksowa rewaloryzacja i restauracja bazyliki i klasztoru. Znajdującą się w południowym skrzydle głównego czworoboku klasztornego bramę, flankują płaskorzeźbione panoplia, panneau nad przezroczem bramy przedstawia dwa podające sobie ręce putta, interpretowane niekiedy jako symbol unii lubelskiej.
Od września 2025 roku w zachodnim skrzydle klasztoru działa Niepubliczne Staromiejskie Liceum Ogólnokształcące w Lublinie (Liceum Staromiejskie), szkoła o profilu humanistyczno-językowym. Zajmuje ono pomieszczenia, w których wcześniej funkcjonował Klub „W Sercu Miasta”[3]. Działalność liceum nawiązuje do edukacyjnych tradycji klasztoru, w którym w przeszłości funkcjonowało m.in. dominikańskie Studium Generale, a po II wojnie światowej niższe seminarium duchowne[4].
nr rej. A/244 z dnia 28.02.1967 r.
51°14′52,13″N 22°34′11,49″E/51,247814 22,569858
Makieta kościoła
Prezbiterium kościoła
Widok z placu Zamkowego
.JPG)
Refektarz klasztoru dominikanów w Lublinie, według tradycji miejsce zawarcia aktu unii lubelskiej w 1569 roku
Fragment fasady od zaułka ul. Złotej
Kościół od południa – widoczne gotyckie skarpy nawy
Dach nawy i kopuła nad kaplicą Tyszkiewiczów
Drzwi do kościoła
Wnętrze kościoła
Wnętrze prezbiterium
Ołtarz Główny z końca XVIII wieku
Górna część kaplicy Tyszkiewiczów od prezbiterium
Łuk tęczowy kaplicy Tyszkiewiczów widoczny z jej wnętrza
Podniebie kopuły w kaplicy Tyszkiewiczów
Skrzydło wschodnie klasztoru z kaplicy Tyszkiewiczów
Kaplica Firlejów – ołtarz
Sklepienie w kaplicy Ossolińskich
Kaplica Matki Bożej Paryskiej
Kaplica św. Katarzyny
Ołtarz św. Jacka
Ołtarz Imienia Jezus
Ołtarze św. Wincentego Ferreriusza i Matki Bożej Różańcowej
XVIII-wieczny konfesjonał w kaplicy Hulewiczów
