Bazylika kolegiacka Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa w Szamotułach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kolegiata Matki Bożej Pocieszenia
i św. Stanisława Biskupa
w Szamotułach
Sanktuarium Matki Bożej Pocieszenia
Distinctive emblem for cultural property.svg 2455/A z dnia 21.12.1932 r.[1]
bazylika mniejsza, kolegiata
kościół parafialny, sanktuarium
Ilustracja
Państwo

 Polska

Województwo

 wielkopolskie

Miejscowość

Szamotuły

Wyznanie

katolickie

Kościół

rzymskokatolicki

Parafia

Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa w Szamotułach

Bazylika mniejsza
• nadający tytuł

od 20 września 2014
Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów

Wezwanie

Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa

Położenie na mapie Szamotuł
Mapa konturowa Szamotuł, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kolegiata Matki Bożej Pocieszeniai św. Stanisława Biskupaw SzamotułachSanktuarium Matki Bożej Pocieszenia”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Kolegiata Matki Bożej Pocieszeniai św. Stanisława Biskupaw SzamotułachSanktuarium Matki Bożej Pocieszenia”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po lewej znajduje się punkt z opisem „Kolegiata Matki Bożej Pocieszeniai św. Stanisława Biskupaw SzamotułachSanktuarium Matki Bożej Pocieszenia”
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego
Mapa konturowa powiatu szamotulskiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Kolegiata Matki Bożej Pocieszeniai św. Stanisława Biskupaw SzamotułachSanktuarium Matki Bożej Pocieszenia”
Położenie na mapie gminy Szamotuły
Mapa konturowa gminy Szamotuły, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Kolegiata Matki Bożej Pocieszeniai św. Stanisława Biskupaw SzamotułachSanktuarium Matki Bożej Pocieszenia”
Ziemia52°36′43,51″N 16°34′35,99″E/52,612086 16,576664
Bazylika kolegiacja.jpg

Bazylika kolegiacka pod wezwaniem Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa w Szamotułach – gotycki kościół zbudowany w 1. połowie XV wieku w Szamotułach.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Bazylika w Szamotułach, widok od strony zachodniej

Najstarszy zabytek w Szamotułach, jeden z najcenniejszych obiektów architektury gotyckiej w Wielkopolsce. Zbudowany w latach 1423–1431 (w miejscu dawnego kościoła), z fundacji Dobrogosta Wincentego Świdwów – Szamotulskich. Od 1423 r. przy kościele funkcjonowała prepozytura i Kolegium ośmiu kapłanów – mansjonarzy. W 1542 roku biskup Sebastian Branicki powołał kapitułę kolegiacką, a kościołowi nadał godność kolegiaty. Kościół rozbudowany w XVI wieku (1513-1542 staraniami Łukasza Górki; zwężenie i podwyższenie prezbiterium, nowe filary, sklepienia, arkady międzynawowe, dobudowanie wieży), a następnie również w XVII i XIX wieku. W czasie reformacji kolegiatę należała od 1569 roku do luteran, a od 1573 roku do braci czeskich. Od 1594 roku kościół wrócił we władanie katolików. W 1666 roku w kościele umieszczono obraz Matki Bożej Pocieszenia. Po licznych katastrofach (powodziach i pożarach) w XVII i XVIII wieku, dokonano remontu kolegiaty (1772 – m.in. pokrycie nowym dachem), środki na ten cel pozyskano ze sprzedaży części wotów. W latach 1884–1890 wybudowano wschodnią bramę – dzwonnicę, otynkowano wnętrze i dobudowano kruchtę od strony południowej. W 1930 roku od strony wschodnie wybudowano dzwonnicę. Po śmierci proboszcza Walentego Kozłowskiego kapituła kolegiacka przestała istnieć, chociaż formalnie została to potwierdzone dopiero sto lat później w 1935 roku. 6 października 1941 roku wojska niemieckie rozpoczęły grabież kolegiaty. Skradziono między innymi dzwony z kurantami, obraz Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny z ołtarza głównego czy płytę nagrobną z XVI wieku. Kościół ponownie oddano wiernym po wyzwoleniu miasta, 27 stycznia 1945 roku. W roku 1952 odnowiono wnętrze kościoła. W 1970 roku Kardynał Stefan Wyszyński dokonał koronacji obrazu Matki Bożej Pocieszenia koronami papieskimi, a tytuł kościoła zmieniono na kościół pokolegiacki pod wezwaniem Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa Męczennika. W 2000 roku arcybiskup poznański przywrócił godność kolegiacką i powołał Kapitułę Kolegiacką Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Szamotułach. W 2008 roku kardynał metropolita krakowski Stanisław Dziwisz przekazał szamotulskiej kolegiacie relikwie św. Stanisława Biskupa. W 2014 roku kolegiata otrzymała godność bazyliki mniejszej[2][3][4][5][6][7][8][9].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Późnogotycki, bazylikowy, trójnawowy, murowany z cegły (polski układ) na rzucie prostokąta, siedmioprzęsłowy kościół (dwa przęsła w chórze, pięć w korpusie świątyni), o wymiarach 47 metrów długości, 24 metry szerokości i 20 metrów wysokości nawy głównej. Zarówno korpus, jak i chór trójnawowe. Nawa północna w chórze węższa i krótsza od południowej, a to z uwagi na znajdującą się kiedyś we wschodniej części nawy północnej zakrystię. Przęsła w prezbiterium w nawie głównej wyodrębnione łukiem tęczowym, w bocznych natomiast wyodrębnione gurtami. W nazwie głównej i prezbiterium przęsła prostokątne, w nawach bocznych z kolei kwadratowe. Arkady międzynawowe ostrołukowe – wsparte na filarach kwadratowych. Sklepienia gwiaździste. Dach dwuspadowy (nawa główna) i pulpitowy (nawy boczne) kryty dachówką. Od strony południowej kruchta z odrębnym dachem pulpitowym. Od zachodu fasada rozczłonkowana szkarpami, trzy portale z kolorowej, profilowanej, ceramicznej cegły, nad portalami okna. Szczyt kościoła schodkowy z blendami. Elewacja od strony wschodniej silnie rozczłonkowana ze szkarpą pośrodku (na całej wysokości), która przechodzi w wieżyczkę sześcioboczną z sygnaturką. Od wschodu również zakrystia, natomiast nad nią biblioteka. Sklepienie w zakrystii kolebkowe. Okna rozglifione, ostrołukowe, w głównej nawie do znacznej wysokości zamurowane, na zamurowaniu polichromia z 1952 roku autorstwa Józefa Filigera i Alojzego Gielniaka według projektu Wacława Tarnaczewskiego. Swoim kształtem szamotulska bazylika naśladuje formę tak zwanej bazyliki śląskiej[4][5][10].

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Centralna scena z pierwotnego tryptyku z 1521 roku nieznanego autora pt. Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny z ołtarza głównego skradziony przez hitlerowców

Do najciekawszych elementów wyposażenia wnętrza należą:

Późnorenesansowy ołtarz główny z około 1616 r. – z obrazami w miejscu skradzionego tryptyku
Bazylika w Szamotułach – ołtarz boczny z ruską ikoną Matki Boskiej Kazańskiej
Barokowa płyta nagrobna Anny z Niegolewskich, Mycielskiej, Tuczyńskiej
  • Późnorenesansowy ołtarz główny z około 1616 r., trójpolowy z dekoracją snycerską o motywach roślinnych i okuciowych autorstwa prawdopodobnie Stanisława Kossiorowicza z Poznania. Na gzymsach ołtarza rzeźby apostołów św. Piotra i św. Pawła, na szczycie natomiast zmartwychwstały Chrystus i aniołowie. W trzech polach ołtarza w miejsce skradzionego tryptyku – w polu głównym kopia obrazu zdjęcie z krzyża wg Luca Giordano oraz kopie skrzydeł skradzionego tryptyku – obrazy patronów kolegiaty – św. Stanisława Biskupa oraz św. Marcina. Pierwotny tryptyk z 1521 roku nieznanego autora pt Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny z ołtarza głównego został skradziony przez okupanta hitlerowskiego w 1941 r. Fundatorem tryptyku był Łukasz Górka. W środkowym skrzydle tryptyku znajdował się obraz przedstawiający wniebowzięcie Marii, natomiast na awersach skrzydeł bocznych namalowany był św. Stanisław i św. Marcin, a na rewersach ośmiu świętych: Cyryl, Metody, Katarzyna, Otylia, Jan Ewangelista, Łukasz, Barbara i Dorota. W 1993 roku niemiecka dziennikarka gazety "Frankfurter Allgemeine Zeitung" – Kerstin Holm badając losy skradziony w czasie II wojny światowej dzieł sztuki odnalazła szamotulski tryptyk w Aszchabadzie w Turkmenistanie w centralnym muzeum Turkmenistanu. Armia ZSRR przejęła skradzione przez hitlerowców dzieła sztuki z Polski, a następnie sprzedawała je za złoto do azjatyckich republik. Tak też szamotulski tryptyk znalazł się w Turkmenistanie. Możliwość odzyskania dzieła pojawiło się dopiero kilka lat temu, gdyż wcześniej Polska nie utrzymywała stosunków dyplomatycznych z Turkmenistanem[4][5][11][12][13][14].
  • Kopia barokowego ołtarza Matki Boskiej z 1701 roku autorstwa Antoniego Swacha wykonana w 1988 roku. Trzyosiowy i trzykondygnacyjny wykonany z bogatymi ornamentami snycerskimi. W głównej części, w bogatej srebrnej ramie obraz-ikona Matki Boskiej Pocieszenia „Szamotuł Pani” (ruska ikona Matki Boskiej Kazańskiej). Z boku ikony znajdują się obrazy św. Wojciecha Biskupa, św. Stanisława Biskupa, św. Wawrzyńca i św. Szczepana autorstwa przez Antoniego Swacha. W środkowej części ołtarza poniżej ikony obraz św. Stanisława Kostka w ramie w kształcie gwiazdy[2][4][5][11][15].
  • Obraz Matki Bożej Pocieszenia „Szamotuł Pani” –
Nagrobek Jakuba Rokossowskiego
  • Późnorenesansowy ołtarz z początku XVII wieku, dekoracja roślinna i okuciowa. W ołtarzu XIX-wieczny obraz św. Barbary, na prawo i lewo od obrazu rzeźby św. Sebastiana i św. Jana Chrzciciela w niszach między kolumienkami, na kolumienkach płaskorzeźby 12 apostołów. Na gzymsie rzeźby dwóch proroków oraz św. Barbary[4][5][11].
  • Neogotycki ołtarz św. Krzyża z 1886 roku z rzeźbą Chrystusa ukrzyżowanego na środku i rzeźbami Matki Boskiej i św. Marii Magdaleny w wieżyczkach. Napisy na ołtarzu „Oto Syn Twój”, „Synu oto Matka Twoja”[4][11].
  • Późnobarokowy XVII wieczny ołtarz św. Józefa z rzeźbą św. Józefa z Jezusem na rękach, rzeźbami aniołów w zwieńczeniu i płaskorzeźbą „Ucieczka do Egiptu” w antepedium[4][11].
  • Późnorenesansowa sześcioboczna chrzcielnica z 2. połowy XVI wieku wykonana z piaskowca, w kształcie kielicha. Na chrzcielnicy alabastrowe płaskorzeźby przedstawiające: Zwiastowanie, Hołd Pasterzy, Hołd Trzech Króli, Obrzezanie, Ofiarowanie w Świątyni oraz Ucieczkę do Egiptu. Drewniany wazon empirowy oraz cokół z 1804 roku[4][5][11].
  • W nawie głównej nagrobek Jakuba Rokossowskiego zmarłego w 1580 roku podskarbiego koronnego – wykonany z czerwonego marmuru i piaskowca (autor włoski rzeźbiarz Hieronim Canavesi). Przedstawia płaskorzeźbę podskarbiego – rycerza w zbroi z buławą hełmem i mieczem. W zwieńczeniu nagrobka herby Świnka, Leliwa, Łodzia i Glaubicz. Pod płaskorzeźbą tablica w języku łacińskim z wymienionymi zasługami podskarbiego[4][5][11].
  • Na ścianie południowej spiżowa płyta nagrobna wojewody i dyplomaty Andrzeja Szamotulskiego z 1505 roku, wykonana w warsztatach Vischerów w Norymberdze, prawdopodobnie przez Hermana Vischera Młodszego, jeszcze za życia Andrzeja Szamotulskiego. Płyta zrabowana przez hitlerowców w czasie II wojny światowej, odnaleziona w Sankt Petersburgu, skąd w 1990 r. powróciła do Szamotuł. Napis na płycie w tłumaczeniu na język polski brzmi: „W tym grobowcu spoczywa zmarły wielmożny ów Andrzej Szamotulski z Szamotuł – wojewoda poznański, najlepszy senator całego królestwa, uczonością, wymową oraz roztropnością między obcymi narodami, najznakomitszy jak gdyby delfin (tu słowo nieczytelne), którego w wieku 59 lat nie bez wielkiej straty dla Rzeczypospolitej, usunęła przedwczesna śmierć, roku zbawienia 1511 dnia 23 miesiąca maja”[2][11][13].
    Gotycki krucyfiks z ok. z około 1370 r. na belce tęczowej w przejściu z prezbiterium do nawy głównej
  • W prezbiterium lampa wieczna z ok. 1. połowy XVII w., dar króla Jana Kazimierza jako wotum wdzięczności za otrzymane łaski. Na lampie ozdoby – półpostacie aniołów i ornamentowe małżowiny[4][11].
  • W przejściu z prezbiterium do głównej nawy zawieszona belka tęczowa, na środku której znajduje gotycki krucyfiks z około 1370 r. nieznanego artysty[2][11].
  • Neogotycka ambona z 1893 roku[11].
  • Barokowy krucyfiks z 2. połowy XVII wieku w kruchcie kościoła[4][5].
  • Tablica pamiątkowa z 1883 roku w 200 rocznicę zwycięstwa polskiej armii w bitwie pod Wiedniem pod dowództwem Króla Jana III Sobieskiego[4].
  • Barokowa płyta nagrobna z czarnego marmuru z początku XVIII wieku – starościny powidzkiej – Anny z Niegolewskich, Mycielskiej, Tuczyńskiej. Obramowanie w kształcie wińca laurowego, na dole herb Niegoleskich, a w narożnikach brązowe antaby w kształcie lwich głów.[4][5]
  • XIX wieczna płyta epitafijna Kościelskich – Jan Nepomucen (zm. 1885); Bolesław (zm. 1894) i Antoni (zm. 1863 w trakcie powstania styczniowego)[4].
  • Klasycystyczna płyta epitafijna Marcjanny Kolankowskiej (zm. 1802)[5].
  • Płaskorzeźba św. Stanisława Kostki i Matki Boskiej z dzieciątkiem z 1924 roku[4].

Koronacja obrazu i nadanie godności bazyliki mniejszej[edytuj | edytuj kod]

Staraniami proboszcza szamotulskiego – księdza prałata Albina Jakubczaka – papież Paweł VI wydał dekret (3 grudnia 1969 r.) pozwalający na koronację obrazu. Uroczystość koronacji miała miejsce 20 września 1970 roku. W obecności 70 tysięcy wiernych i kilkuset kapłanów ksiądz prymas Stefan kardynał Wyszyński przy asyście księdza arcybiskupa Antoniego Baraniaka metropolity poznańskiego oraz ordynariusza gdańskiego księdza biskupa Edmunda Nowickiego dokonał uroczystej koronacji obrazu koronami papieskimi[6][15].

44 lata później, 20 września 2014 roku, odbyła się uroczysta msza, w trakcie której odczytano dekret papieski o nadaniu kolegiacie tytułu bazyliki mniejszej. Na prośbę arcybiskupa Stanisława GądeckiegoStolica Apostolska – 22 czerwca 2014 roku kolegiata otrzymała tytuł bazyliki mniejszej dekretem Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów. Tym samym szamotulski kościół dołączył do grona czterech innych bazylik mniejszych w archidiecezji poznańskiej – bazyliki archikatedralnej w Poznaniu, bazyliki kolegiackiej w Poznaniu, bazyliki kolegiackiej w Lesznie oraz bazyliki na Świętej Górze koło Gostynia[7][16].

Legendy związane z kościołem[edytuj | edytuj kod]

Z kolegiatą szamotulską wiąże się kilka podań i legend.

Jedna z legend głosi, że w wigilię Święta Zmarłych do kościoła przychodzą duchy z cmentarza, które używając piszczeli, drążą w ścianach kościoła otwory, a kiedy przebiją się przez ścianę, nastąpi koniec świata. Otwory w ścianach kościoła w rzeczywistości wydrążyli wierni, gdyż w dawnych czasach wierzono w leczniczą moc proszku z cegieł[17][18].

Inna z legend głosi, że w niszy w kościele modliła się Halszka z Ostroga. Do kościoła przychodziła tunelem z baszty, w której więził ją mąż – Łukasza III Górka[17][18].

Kiedyś przy kościele miał rosnąć wiąz, przy którym podobno ucztował Jan III Sobieski. Drzewo było niskie, ale grube i przeszkadzało procesjom i konduktom żałobnym. Postanowiono więc ściąć owo drzewo. Kilku drwali uderzało siekierami, jednak nie uczyniły one drzewu żadnej krzywdy, gdy użyto piły – ta pękła, a ze skaleczonej kory popłynęła krew. Na wieść o tym proboszcz kazał przerwać prace i opatrzyć drzewo. Po latach, gdy zapomniano o tych wydarzeniach i przyszedł nowy kapłan, znów próbowano ściąć drzewo. Historia powtórzyła się, a drzewo wdzięczne za ocalenie rozrosło się do dużych rozmiarów. Ostatni raz miało krwawić po III rozbiorze Polski[17][18].

Wiąz Marysieńki rosnący do 1980 roku przy kościele według legendy miał posadzić król Jan III Sobieski[17][18].

Do króla Jana III Sobieskiego odnosi się jeszcze inna legenda, według której ikona Matki Boskiej Kazańskiej miała pochodzić z ołtarza obozowego należącego do króla, który to ołtarz również miał być przechowywany w szamotulskim kościele[19].

Otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Wokół kościoła rosną stare kasztanowce o obwodzie do około 250 centymetrów. Przy plebanii rośnie cis pospolity – obwód 160 centymetrów. Do 1980 roku przy kościele rosły trzy stare wiązy – najstarszy z nich „Wiąz Marysieńki” miał około 500 lat i obwód 760 centymetrów (najgrubszy wiąz w Wielkopolsce), „Sobieski” miał około 450 lat i obwód około 600 cm, a „wiąz rok 1683” miał około 250 lat i obwód około 250 cm. Wiązy decyzją Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu – w 1956 roku zostały uznane za pomniki przyrody[5][17][20].

Kościół od wschodu i zachodu otoczony jest murem z czerwonej cegły. Prowadzą do niego dwie bramy: zachodnia i wschodnia wybudowana pod koniec XIX wieku brama – dzwonnica, w której umieszczono krucyfiks z trzecie ćwierci XVIII wieku (krucyfiks pochodzi z kościoła Świętego Krzyża w Szamotułach)[5][17].

Przy murze od wschodu dzwonnica murowana z czerwonej cegły zaprojektowana przez Stefana Cybichowskiego, poświęcona w 1930 roku przez biskupa poznańskiego Walentego Dymka. Część dzwonów tworzyła kurant autorstwa Feliksa Nowowiejskiego – „Witaj śliczna i dziedziczna Szamotuł Pani”, który pierwszy raz wybrzmiał 24 grudnia 1930 roku. W czasie II wojny światowej w 1941 roku hitlerowcy ukradli dzwony i przetopili je na broń[5][17].

Na placu przy kościele pomnik z 2003 roku – pamiątka 25-lecia pontyfikatu Jana Pawła II – płaskorzeźba przedstawiający Jana Pawła II w uścisku z prymasem kardynałem Stefanem Wyszyńskim. Nieco dalej drewniany krzyż i głaz z 2007 roku z tablicą z orłem i napisem „Gdzie są ich groby, Polsko! Gdzie ich nie ma, Ty wiesz najlepiej i Bóg wie na niebie!” (Artur Oppman – Pacierz za zmarłych) – słowa te wypowiedział Jan Paweł II 2 czerwca 1979 r. w trakcie homilii w Warszawie[21].

W południowo-zachodnim narożniku muru kościelnego w 1948 roku za sprawą księdza prałata Franciszka Foreckiego powstała kamienna grota Matki Bożej z dzieciątkiem w darze szamotulan za przeżytą II wojnę światową[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021 [dostęp 2010-05-12].
  2. a b c d Romuald Krygier, Ziemia Szamotulska, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1972.
  3. Marcin Chróst, Bazylika pw. Matki Bożej Pocieszenia i Świętego Stanisława Biskupa w Szamotułach – O Kolegiacie, www.kolegiata.pl [dostęp 2016-08-18].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o Paweł Mordal, Marek Krygier, Inwentaryzacja Krajoznawcza Miasta i Gminy Szamotuły, Szamotuły: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, 1989.
  5. a b c d e f g h i j k l m Teresa Ruszczyńska, Aniela Sławska, Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, Tom V Województwo Poznańskie, Zeszyt 23 Powiat Szamotulski, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1966.
  6. a b Katarzyna Renn, Szamotuł Pani, „Przewodnik Katolicki nr 36”, Poznań: Święty Wojciech Dom Medialny sp. z o.o., 2005.
  7. a b Błażej Tobolski, Bazylika w Szamotułach, „Przewodnik Katolicki nr 39”, Poznań: Święty Wojciech Dom Medialny sp. z o.o., 2014.
  8. Grupa Wirtualna Polska, Kard. Dziwisz przekazał relikwie św. Stanisława kolegiacie w Szamotułach, 26 kwietnia 2008 [dostęp 2016-08-19] (pol.).
  9. Elżbieta Ratajczak, Skarby Kościołów Dekanatu Szamotulskiego, Szamotuły: Muzeum Zamek Górków w Szamotułach, 2005.
  10. Jacek Kowalski, Jak wyrosła szamotulska kolegiata, [w:] Izabela Skierska (red.), Szamotuły Karty z dziejów miasta 2, Szamotuły: Muzeum Zamek Górków w Szamotułach, 2009.
  11. a b c d e f g h i j k Marcin Chróst, Bazylika pw. Matki Bożej Pocieszenia i Świętego Stanisława Biskupa w Szamotułach – Zabytki, www.kolegiata.pl [dostęp 2016-08-18].
  12. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2016-08-18].
  13. a b Powiat pomaga w odzyskaniu skarbu Kolegiaty, m.powiat-szamotuly.pl [dostęp 2016-08-18].
  14. Skradziona Madonna, Szamotuły – szamotulok.pl [dostęp 2016-08-18].
  15. a b Marcin Chróst, Bazylika pw. Matki Bożej Pocieszenia i Świętego Stanisława Biskupa w Szamotułach – Historia Obrazu, www.kolegiata.pl [dostęp 2016-08-18].
  16. Sanktuarium Maryjne w Szamotułach bazyliką mniejszą (pol.). Ekai.pl. [dostęp 2014-06-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-05)].
  17. a b c d e f g Marcin Chróst, Bazylika pw. Matki Bożej Pocieszenia i Świętego Stanisława Biskupa w Szamotułach – Cmentarz, www.kolegiata.pl [dostęp 2016-08-18].
  18. a b c d Marcin Chróst, Bazylika pw. Matki Bożej Pocieszenia i Świętego Stanisława Biskupa w Szamotułach – Legendy, www.kolegiata.pl [dostęp 2016-08-18].
  19. Album Przewodnika Katolickiego. Cudowne miejsca i obrazy Najśw. Maryi Panny we Wielkopolsce, Przewodnik Katolicki, 12 grudnia 2016 [dostęp 2016-12-12].
  20. Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu. 1957, nr 3, 28 lutego 1957 [dostęp 2016-08-18].
  21. a b Szamotuły – Papieskie pomniki. Atrakcje turystyczne Szamotuł. Ciekawe miejsca Szamotuł, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2016-08-19].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Romuald Krygier, przewodnik Kolegiata Szamotulska, wydawca: Parafia Rzymskokatolicka pw. Matki Bożej Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa w Szamotułach, Szamotuły 2001, ISBN 83-914278-1-1.
  • Romuald Krygier, Paweł Mordal Vademecum Krajoznawcze Ziemi Szamotulskiej, Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Oddział w Szamotułach, Szamotuły 2002 r.