Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
bazylika mniejsza, kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg 73 z 23.03.1949 r.[1]
Widok na kościół od strony zachodniej
Widok na kościół od strony zachodniej
Państwo  Polska
Miejscowość POL Strzegom COA.svg Strzegom
plac Jana Pawła II
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 2002
Jan Paweł II
Wezwanie świętych Piotra i Pawła
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Ziemia 50°57′33″N 16°20′58″E/50,959167 16,349444
Strona internetowa

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu znajduje się w dekanacie strzegomskim w diecezji świdnickiej. Początkowo kościół należał do Joannitów zakonu rycerskiego, zaś parafia przy tym kościele została erygowana w XVI w. Od 2002 r. świątynia jest bazyliką mniejszą. Najcenniejszy zabytek miasta, jeden z największych kościołów na Dolnym Śląsku (długość nawy 76 metrów, wysokość do 26 metrów, szerokość korpusu 26 metrów). Przykład architektury gotyckiej w Polsce i na Śląsku. Kościół ten jest bogaty w cenne dzieła rzeźby architektonicznej oraz rzemiosła artystycznego głównie z XIV-XV w.

22 października 2012 roku obiekt został wpisany na listę Pomników historii[2].

Historia[edytuj]

W okresie wypraw krzyżowych na terenie Królestwa Jerozolimskiego powstał rycerski zakon Templariuszy, oraz zakony szpitalne, późniejsi Joannici i Krzyżacy. Po upadku krucjat zakony te prowadziły szeroką działalność misyjną na terenie Europy. Joannici prowadzili szeroką działalność budowlaną, w przypadku ziem polskich wznieśli szereg kościołów, poczynając od kościoła w Zagości w Małopolsce z drugiej połowy XII w. Z Joannitami wiążą się też kościoły na terenie Wielkopolski – Św. Jana na Komandorii w Poznaniu z końca XII w. i Św. Bartłomieja w Objezierzu z początku XIII w., oba później przebudowane. Na terenie Śląska wznieśli kościoły w Złotoryi (XIII-XIV w.) oraz kościół w Strzegomiu. W roku 1180 Joannici otrzymali Strzegom, lokowany w 1242 r. Istniał w tej miejscowości kościół Św. Andrzeja, zniszczony przez Mongołów podczas najazdu na Śląsk w 1241 r. Zanim powstał obecny kościół, wznieśli w XIII wieku mniejszy obiekt. Ostatecznie na początku XIV stulecia zakon zdecydował wznieść nowy, wielki (długości ok. 80 m) kościół z łamanego granitu, bazaltu oraz piaskowca użytego do elementów dekoracyjnych (portale, wsporniki). Do powstania kościoła, finansując jego budowę, przyczynili się zarówno książęta świdniccy, jak i strzegomscy mieszczanie. Budowa kościoła trwała długo – zasadniczy zrąb świątyni powstał w l. 1250-1390, prace ukończono dopiero w początkach XVI w. W 1718 świątynię nawiedził pożar. Dnia 15 września 2002 papież Jan Paweł II wydał bullę na mocy której parafia strzegomska otrzymała godność bazyliki mniejszej.

Architektura[edytuj]

Nawa główna

Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium. Prezbiterium jest trójprzęsłowe, zaś korpus nawowy tworzy pięć przęseł. Nawy boczne od strony wschodniej są zamknięte trójbocznie. Fasada zachodnia dwuwieżowa, (obie wieże nie zostały jednak ukończone : wyższa wieża północna, przykryta spadzistym daszkiem, osiąga wysokość szczytu dachu nad nawą główną , niższa wieża południowa sięga tylko dachu nad nawą boczną ). Wnętrze nakrywają sklepienia gwiaździste (kaplice, skrzyżowanie naw), krzyżowo-żebrowe (nawy boczne) oraz sieciowe (nawa główna) wsparte na prostokątnych filarach. Żebra sklepienne spływają na wsporniki, niektóre z nich o figuralnych formach. Taka struktura wschodniej części kościoła, z prezbiterium z nawami bocznymi, znany jest na terenie Śląska, zarówno w kościołach bazylikowych (Kościół Św. Elżbiety) jak i halowych (Kościół NMP Na Piasku). Na zewnątrz ściany nawy głównej wspierają kamienne łuki oporowe. Szczyty transeptu i fasady zachodniej ceglane, ozdobione blendami z pocz. XVI w. Charakterystyczna dla gotyckiej architektury śląskiej jest dekoracja szczytu zachodniego – tworzą go blendy w kształcie ślepych, prostokątnych okien.

Rzeźba architektoniczna[edytuj]

Fragment portalu zachodniego z XIV w. – tympanon ze scenami z życia Św. Pawła

Bogato rzeźbione trzy portale z tympanonami stanowią zbiór rzadkich w Polsce średniowiecznych typów ikonograficznych. Portal zachodni pochodzi z lat siedemdziesiątych XIV w. Reprezentacyjny charakter wejścia nadaje kamienna dekoracja złożona z laskowań – posąg Chrystusa jako sędziego świata, a obok postacie Matki Boskiej i św. Jana. W polach łuku bogaty zespół płaskorzeźb i rzeźb pełnoplastycznych ustawione w dwóch rzędach. Przedstawiają one w sposób narracyjny epizody z życia świętego Pawła (w tym nawrócenie u wrót Damaszku). Nad portalem północnym z 3 ćwierci XIV w. tympanon z płaskorzeźbionym przedstawieniem Koronacji Matki Boskiej przez Chrystusa, poniżej Koronacji Batszeby przez Salomona i Koronacji Estery przez Ahaswera. Nad portalem południowym z ok. 1400 r. scena Zaśnięcia Matki Boskiej wśród Apostołów w typie koimesis.

Wystrój wnętrza[edytuj]

Organy

W prezbiterium kamienne sedilia, o trzech arkadach, kamienne sakramentarium w kształcie wieży (wys. 4,5 m.), wykonane przez Wolfganga z Wiednia w pierwszej poł. XV w., kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI w., rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1592 r. Na ścianach w różnych miejscach zachowały się niewielkie fragmenty polichromii z XIV i XVI w. Rzeźbę nowożytną reprezentuje zespół nagrobków i epitafiów z XVI-XVII wieku. Skromna manierystyczna ambona z 1592 r. jest dziełem Caspra Bergera z Legnicy. W wielkim neogotyckim ołtarzu głównym znajduje się gotycka figura Marii z Dzieciątkiem z XV w. W wieży znajduje się cenne dzieło sztuki ludwisarskiej, dzwon kościelny pochodzący z 1318 roku. Dzwon jest fundacją ojca Przedbora z Widawy pod Wrocławiem.

12 marca 1997 zawieszono w kościele górną część wykonanej z cynku i pierwotnie pozłacanej figury Jezusa Chrystusa z żelaznego (żeliwnego) krzyża z 1850, stojącego do dziś na Górze Krzyżowej. Figura ta została uszkodzona w 1945 roku przez żołnierzy sowieckich – przepołowiona serią oddaną z karabinu maszynowego[3][4][5]. Dolna jej część zaginęła, a górna została odnaleziona w krzakach w roku 1969 [4][5] lub w l. 70. XX wieku[3] i ukryta w pomieszczeniu nad zakrystią w tutejszym kościele[3] lub na plebanii[5]. 14 września 1995 na żelaznym (żeliwnym) krzyżu z 1850 roku, stojącym na szczycie Góry Krzyżowej[3], umieszczono wykonaną z białej masy plastycznej figurę Jezusa Chrystusa[4], która później została zdjęta, gdyż dolna jej część została uszkodzona. 3 kwietnia 2009 na krzyżu na szczycie Góry Krzyżowej umieszczono wykonaną z brązu figurę Jezusa Chrystusa , której górna część jest kopią tej zawieszonej w kościele[5].

Przypisy[edytuj]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 31 marca 2016; 5 miesięcy temu. [dostęp 13.06.2010].
  2. Dz. U. z 2012 r. poz. 1241
  3. a b c d Informacja podana przez ks. Stanisława Siwca w antyramie znajdującej się pod odnalezioną górną częścią figury Jezusa Chrystusa z 1850 roku wiszącą (na samej tylko górnej części krzyża w transepcie Bazyliki śś. Ap. Piotra i Pawła)
  4. a b c Edmund Szczepański - "Historia Krzyża żelaznego ze Strzegomia" , numer 13 (239)/98 "Niedzieli Legnickiej" - dodatku diecezjalnego do "Niedzieli"
  5. a b c d Mirosław Jarosz. Strzegomskie krzyże. „Gość Niedzielny”, s. V, 2009-04-26. 

Bibliografia[edytuj]

  • Stanisław Jan Stulin: Kościół joannicki w Strzegomiu i jego znaczenia dla architektury gotyckiej Śląska, [w:] Zygmunt Świechowski (red.)Z dziejów sztuki śląskiej, Wrocław 1978, s. 149-202;
  • Zofia Rawska-Kwaśnikowa: Próba datowania budowy joannickiego kościoła w Strzegomiu, Biuletyn Historii Sztuki, t. 33, nr 2, 1971, s. 103-115;
  • Marian Kutzner: Kościoły bazylikowe w miastach śląskich, [w:] Piotr Skubiszewski (red.) Sztuka i ideologia XIV wieku, Warszawa 1975, s. 275 nn;
  • Teresa Mroczko, Marian Arszyński (red.): Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995 (tamże bibliografia);
  • Józef Pilch, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

Linki zewnętrzne[edytuj]