Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
bazylika mniejsza, kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg 73 z 23.03.1949 r.[1]
Widok na kościół od strony zachodniej
Widok na kościół od strony zachodniej
Państwo  Polska
Miejscowość Strzegom
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika mniejsza
• nadający tytuł
od 2002
Jan Paweł II
Wezwanie świętych Piotra i Pawła
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Ziemia 50°57′33″N 16°20′58″E/50,959167 16,349444
Strona internetowa

Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu znajduje się w dekanacie strzegomskim w diecezji świdnickiej. Początkowo kościół należał do Joannitów zakonu rycerskiego, zaś parafia przy tym kościele została erygowana w XVI w. Od 2002 r. świątynia jest bazyliką mniejszą. Najcenniejszy zabytek miasta, jeden z największych kościołów na Dolnym Śląsku (długość nawy 76 metrów, wysokość do 26 metrów, szerokość korpusu 26 metrów). Przykład architektury gotyckiej w Polsce i na Śląsku. Kościół ten jest bogaty w cenne dzieła rzeźby architektonicznej oraz rzemiosła artystycznego głównie z XIV-XV w.

22 października 2012 roku obiekt został wpisany na listę Pomników historii[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie wypraw krzyżowych na terenie Królestwa Jerozolimskiego powstał rycerski zakon Templariuszy, oraz zakony szpitalne, późniejsi Joannici i Krzyżacy. Po upadku krucjat zakony te prowadziły szeroką działalność misyjną na terenie Europy. Joannici prowadzili szeroką działalność budowlaną, w przypadku ziem polskich wznieśli szereg kościołów, poczynając od kościoła w Zagości w Małopolsce z drugiej połowy XII w. Z Joannitami wiążą się też kościoły na terenie Wielkopolski – Św. Jana na Komandorii w Poznaniu z końca XII w. i Św. Bartłomieja w Objezierzu z początku XIII w., oba później przebudowane. Na terenie Śląska wznieśli kościoły w Złotoryi (XIII-XIV w.) oraz kościół w Strzegomiu. W roku 1180 Joannici otrzymali Strzegom, lokowany w 1242 r. Istniał w tej miejscowości kościół Św. Andrzeja, zniszczony przez Mongołów podczas najazdu na Śląsk w 1241 r. Zanim powstał obecny kościół, wznieśli w XIII wieku mniejszy obiekt. Ostatecznie na początku XIV stulecia zakon zdecydował wznieść nowy, wielki (długości ok. 80 m) kościół z łamanego granitu, bazaltu oraz piaskowca użytego do elementów dekoracyjnych (portale, wsporniki). Do powstania kościoła, finansując jego budowę, przyczynili się zarówno książęta świdniccy, jak i strzegomscy mieszczanie. Budowa kościoła trwała długo – zasadniczy zrąb świątyni powstał w l. 1250-1390, prace ukończono dopiero w początkach XVI w. W 1718 świątynię nawiedził pożar. Dnia 15 września 2002 papież Jan Paweł II wydał bullę na mocy której parafia strzegomska otrzymała godność bazyliki mniejszej.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Nawa główna

Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium. Prezbiterium jest trójprzęsłowe, zaś korpus nawowy tworzy pięć przęseł. Nawy boczne od strony wschodniej są zamknięte trójbocznie. Fasada zachodnia dwuwieżowa, (obie wieże nie zostały jednak ukończone : wyższa wieża północna, przykryta spadzistym daszkiem, osiąga wysokość szczytu dachu nad nawą główną , niższa wieża południowa sięga tylko dachu nad nawą boczną ). Wnętrze nakrywają sklepienia gwiaździste (kaplice, skrzyżowanie naw), krzyżowo-żebrowe (nawy boczne) oraz sieciowe (nawa główna) wsparte na prostokątnych filarach. Żebra sklepienne spływają na wsporniki, niektóre z nich o figuralnych formach. Taka struktura wschodniej części kościoła, z prezbiterium z nawami bocznymi, znany jest na terenie Śląska, zarówno w kościołach bazylikowych (Kościół Św. Elżbiety) jak i halowych (Kościół NMP Na Piasku). Na zewnątrz ściany nawy głównej wspierają kamienne łuki oporowe. Szczyty transeptu i fasady zachodniej ceglane, ozdobione blendami z pocz. XVI w. Charakterystyczna dla gotyckiej architektury śląskiej jest dekoracja szczytu zachodniego – tworzą go blendy w kształcie ślepych, prostokątnych okien.

Rzeźba architektoniczna[edytuj | edytuj kod]

Fragment portalu zachodniego z XIV w. – tympanon ze scenami z życia Św. Pawła

Bogato rzeźbione trzy portale z tympanonami stanowią zbiór rzadkich w Polsce średniowiecznych typów ikonograficznych. Portal zachodni pochodzi z lat siedemdziesiątych XIV w. Reprezentacyjny charakter wejścia nadaje kamienna dekoracja złożona z laskowań – posąg Chrystusa jako sędziego świata, a obok postacie Matki Boskiej i św. Jana. W polach łuku bogaty zespół płaskorzeźb i rzeźb pełnoplastycznych ustawione w dwóch rzędach. Przedstawiają one w sposób narracyjny epizody z życia świętego Pawła (w tym nawrócenie u wrót Damaszku). Nad portalem północnym z 3 ćwierci XIV w. tympanon z płaskorzeźbionym przedstawieniem Koronacji Matki Boskiej przez Chrystusa, poniżej Koronacji Batszeby przez Salomona i Koronacji Estery przez Ahaswera. Nad portalem południowym z ok. 1400 r. scena Zaśnięcia Matki Boskiej wśród Apostołów w typie koimesis.

Wystrój wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Organy

W prezbiterium kamienne sedilia, o trzech arkadach, kamienne sakramentarium w kształcie wieży (wys. 4,5 m.), wykonane przez Wolfganga z Wiednia w pierwszej poł. XV w., kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI w., rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1592 r. Na ścianach w różnych miejscach zachowały się niewielkie fragmenty polichromii z XIV i XVI w. Rzeźbę nowożytną reprezentuje zespół nagrobków i epitafiów z XVI-XVII wieku. Skromna manierystyczna ambona z 1592 r. jest dziełem Caspra Bergera z Legnicy. W wielkim neogotyckim ołtarzu głównym znajduje się gotycka figura Marii z Dzieciątkiem z XV w. W wieży znajduje się cenne dzieło sztuki ludwisarskiej, dzwon kościelny pochodzący z 1318 roku. Dzwon jest fundacją ojca Przedbora z Widawy pod Wrocławiem.

12 marca 1997 zawieszono w kościele górną część wykonanej z cynku i pierwotnie pozłacanej figury Jezusa Chrystusa z żelaznego (żeliwnego) krzyża z 1850, stojącego do dziś na Górze Krzyżowej. Figura ta została uszkodzona w 1945 roku przez żołnierzy sowieckich – przepołowiona serią oddaną z karabinu maszynowego[3][4][5]. Dolna jej część zaginęła, a górna została odnaleziona w krzakach w roku 1969 [4][5] lub w l. 70. XX wieku[3] i ukryta w pomieszczeniu nad zakrystią w tutejszym kościele[3] lub na plebanii[5]. 14 września 1995 na żelaznym (żeliwnym) krzyżu z 1850 roku, stojącym na szczycie Góry Krzyżowej[3], umieszczono wykonaną z białej masy plastycznej figurę Jezusa Chrystusa[4], która później została zdjęta, gdyż dolna jej część została uszkodzona. 3 kwietnia 2009 na krzyżu na szczycie Góry Krzyżowej umieszczono wykonaną z brązu figurę Jezusa Chrystusa , której górna część jest kopią tej zawieszonej w kościele[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 31 grudnia 2015. [dostęp 13.06.2010].
  2. Dz. U. z 2012 r. poz. 1241
  3. a b c d Informacja podana przez ks. Stanisława Siwca w antyramie znajdującej się pod odnalezioną górną częścią figury Jezusa Chrystusa z 1850 roku wiszącą (na samej tylko górnej części krzyża w transepcie Bazyliki śś. Ap. Piotra i Pawła)
  4. a b c Edmund Szczepański - "Historia Krzyża żelaznego ze Strzegomia" , numer 13 (239)/98 "Niedzieli Legnickiej" - dodatku diecezjalnego do "Niedzieli"
  5. a b c d Mirosław Jarosz. Strzegomskie krzyże. „Gość Niedzielny”, s. V, 2009-04-26. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Jan Stulin: Kościół joannicki w Strzegomiu i jego znaczenia dla architektury gotyckiej Śląska, [w:] Zygmunt Świechowski (red.)Z dziejów sztuki śląskiej, Wrocław 1978, s. 149-202;
  • Zofia Rawska-Kwaśnikowa: Próba datowania budowy joannickiego kościoła w Strzegomiu, Biuletyn Historii Sztuki, t. 33, nr 2, 1971, s. 103-115;
  • Marian Kutzner: Kościoły bazylikowe w miastach śląskich, [w:] Piotr Skubiszewski (red.) Sztuka i ideologia XIV wieku, Warszawa 1975, s. 275 nn;
  • Teresa Mroczko, Marian Arszyński (red.): Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995 (tamże bibliografia);
  • Józef Pilch, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]