Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Bazylika mniejsza
Kolegiata
Sanktuarium
Kościół parafialny
Distinctive emblem for cultural property.svg A-309 z 27.11.1952 r.
(zespół klasztorny bożogrobców)[1]
Ilustracja
Państwo  Polska
Miejscowość Przeworsk
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Parafia Ducha Świętego w Przeworsku
Wezwanie Ducha Świętego
Wspomnienie liturgiczne Zesłanie Ducha Świętego
Przedmioty szczególnego kultu
Relikwie Skały z Grobu Bożego, Krzyża Świętego, św. Maurycjusza, św. Prymitywy, św. Sewery, św. Lukundy, św. Marcina, św. Benedykta, św. Pawła
Cudowne obrazy Matka Boża Przeworska
Położenie na mapie Przeworska
Mapa lokalizacyjna Przeworska
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Bazylika kolegiacka Ducha Świętego w Przeworsku
Ziemia50°03′27″N 22°29′24″E/50,057500 22,490000

Bazylika pw. Ducha Świętegobazylika kolegiacka w Przeworsku, dawny kościół i klasztor Bożogrobców. Jest to jedyny obok archikatedry kościół w archidiecezji przemyskiej posiadający jednocześnie godność bazyliki, kolegiaty i sanktuarium.

Kościół został wybudowany w latach 1430–1473, na wzgórzu w południowo-wschodniej części miasta. Kościół Bożogrobców w Przeworsku jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury średniowiecznej w Polsce.

Historia powstania parafii[edytuj]

Parafia została erygowana 28 kwietnia 1393 roku przy istniejącym na tzw. Małym Rynku kościółka św. Katarzyny. W tych czasach bp Maciej Janina do Leżajska i Przeworska wprowadził kanoników regularnych św. Grobu. W roku następnym Jan z Tarnowa przekazał kościół św. Katarzyny bożogrobcom. Pomysł powierzenia im parafii w Przeworsku wyszedł niewątpliwie od biskupa lubuskiego, gdyż biskupi lubuscy rościli sobie prawa do tych terenów. Tarnowski przekazał zakonnikom także tereny tzw. Kniaziego Grodziszcza (zapewne siedziby ruskiej wołosti) pod budowę klasztoru św. Ducha. Ponieważ kościółek św. Katarzyny okazał się zbyt mały na potrzeby duszpasterskie, w roku 1430 ówczesny właściciel miasta Rafał Tarnowski (zm. 1441) oraz jego syn Rafał Jakub Jarosławski kasztelan sandomierski i marszałek Królestwa Polskiego podjęli budowę nowego kościoła na terenie Kniaziego Grodziszcza.

Historia kościoła[edytuj]

Budowa kościoła trwała w latach 1430–1473. Nadzorowali ją prepozyci Dominik, Jan i Mikołaj. W latach 1473–1516 wybudowano budynek parafialny. Parafia od początku była hojnie obdarowywana okolicznymi wsiami. Klasztorowi podlegały kaplice w sąsiednich wsiach: Studzian i Rozbórz. Tarnowscy jako fundatorzy otrzymali też prawo wybierania spośród bożogrobców prepozyta. Klasztor i kościół miały charakter obronny. W 1502 roku wzniesiono basztę a w 1640 roku cały zespół otoczono murami. Dach świątyni pokryto w XVII wieku dachówką, w 1845 roku obniżono i dano pokrycie z blachy. W 1785 roku wieża otrzymała pokrycie miedziane. W 1742 roku dobudowano arkadowy krużganek łączący klasztor z kościołem.

Bożogrobcy w Przeworsku[edytuj]

Kaplica Bożego Grobu przy bazylice
Wnętrze bazyliki
Wnętrze bazyliki - fotografia archiwalna

Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że bożogrobcy prowadzili w Przeworsku szpital pod wezwaniem św. Ducha. Istnienie jego potwierdza kilka źródeł m.in dokument Rafała z Jarosławia z 1460 roku miał zawierać nadania dla już istniejącego szpitala. Stopniowo na przestrzeni lat konwent przeworskich bożogrobców liczebnie się powiększał. Na początku w 1394 roku był tu tylko prepozyt i jeden brat, w 1471 r. było co najmniej czterech braci a w latach 1585 i 1587 na mocy postanowień kapituły zakonu bożogrobców podzielono zakon w Polsce na cztery prowincje w tym ruską z ośrodkiem w Przeworsku, co świadczyło o dużej randze domu przeworskiego. W skład prowincji wchodziły parafie w Leżajsku, Giedlarowej, Rudołowicach, Tuligłowach, Urzejowicach i Gniewczynie. Pierwszym prepozytem parafii był niejaki Bartłomiej z Mazowsza, a wikarym brat Priskan. Do kasaty bożogrobców w 1819 roku w Przeworsku służbę bożą pełniło 34 prepozytów w tym ostatni Kasper Mizerski, który jeszcze do 1846 roku pełnił funkcję proboszcza parafii. W ciągu istnienia placówki bożogrobców w Przeworsku działali tu wikariusze, penitencjarze, zakładano różne stowarzyszenia oraz bractwa. Bożogrobcy w czasie swojego pobytu w mieście prowadzili szkołę parafialna.

Wnętrze[edytuj]

Wystrój wnętrza kościoła zmieniał się na przestrzeni wieków i obecnie posiada dominujące cechy baroku głównie za sprawą głównego ołtarza zbudowanego w toskańskiej odmianie tego stylu (1693). Znajdują się tu relikwie świętych: Marcina, Benedykta, Sewery, Maurycjusza, Pawła, a w XVIII wieku umieszczono tu relikwie krzyża świętego. Z licznych obrazów znajdujących się wewnątrz świątyni na uwagę zasługuje gotyckie epitafium Rafała Tarnowskiego z rodziną polecane przez archanioła Rafała i św. Elżbietę (z lat 1491–1496). W prezbiterium świątyni znajdują się płyty nagrobne z piaskowca z podobiznami fundatorów kościoła - Tarnowskich, m.in. Rafała Tarnowskiego (zm. w 1441 r.), które kryją wejście do krypt.

Kaplica Grobu Pańskiego[edytuj]

Najważniejszą częścią zabudowań nieodłącznie związaną z kultem Grobu Pańskiego w Jerozolimie, przy którym ustanowiono bożogrobców, jest wzniesiona w latach 1692–1727 kaplica Grobu Bożego, przy której prace prowadzili m.in. M. Stawiński, F.Chodowicz. P. Gogoliński. Kaplica jest wierną kopią kaplicy Grobu Chrystusa w Jerozolimie, posiada relikwie skały z Grobu Jerozolimskiego.

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie. 31 marca 2017; 4 miesiące temu. [dostęp 02.05.2010].

Linki zewnętrzne[edytuj]