PZL-130 Orlik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
PZL-130 Orlik TC-1
PZL-130 Orlik TC-1
Dane podstawowe
Państwo  Polska
Producent PZL Okęcie
Typ śmigłowy samolot szkolno-treningowy
Konstrukcja dolnopłat konstrukcji półskorupowej, metalowej, podwozie chowane z kółkiem przednim
Załoga 2 (uczeń i instruktor)
Historia
Data oblotu 12 października 1984
Lata produkcji 1992-2002
Egzemplarze 50
Dane techniczne
Napęd 1 × silnik turbośmigłowy Walter M-601E

lub 1 × silnik turbośmigłowy Pratt & Whitney Canada PT6A-25C

Moc 490 kW (M-601)
lub 560 kW (PT6A)
Wymiary
Rozpiętość 9 m
Długość 9,185 m
Wysokość 3,53 m
Powierzchnia nośna 13 m²
Masa
Własna 1825 kg
Użyteczna 2150 kg (do akrobacji)
Startowa 2700 kg
Paliwa 560 litrów
Osiągi
Prędkość maks. 480 km/h
Prędkość przelotowa 300 km/h
Prędkość minimalna 137 km/h
Prędkość wznoszenia 14 m/s
Pułap 6000 m
Zasięg 1062 km, z dodatkowymi zbiornikami: 2000 km
Rozbieg 355 m
Dobieg 390 m
Dane operacyjne
Uzbrojenie
4 podskrzydłowe węzły do podwieszenia uzbrojenia o masie do 250 kg
Użytkownicy
Polska
Rzuty
Rzuty samolotu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
PZL-130TC-1 Orlik n/b 049 widok od przodu
PZL-130TC-1 n/b 029 Orlik podczas Airshow Radom 2005
PZL-130TM Orlik n/b 006 przed wejściem do ITWL

PZL-130 Orlik – szkolno-treningowy samolot śmigłowy przeznaczony do szkolenia podstawowego i zaawansowanego pilotów zawodowych, budowany w PZL "Warszawa-Okęcie".

Historia rozwoju[edytuj | edytuj kod]

Prace nad nowym samolotem szkolnym o napędzie śmigłowym prowadzono w biurze konstrukcyjnym PZL na Okęciu. Zespołem kierował Andrzej Frydrychewicz. Wstępny projekt maszyny przedstawiono w 1981 r. Samolot oznaczono PZL-130 i nazwano Orlik.

Pierwszy prototyp, o numerze 001 przeznaczono do badań naziemnych. W 1984 powstała maszyna o numerze 002 którą wyposażono w silnik gwiazdowy, M-14Pm o mocy 246 kW. Pierwszy lot Orlik wykonał 12 października 1984. Pilotem był pilot doświadczalny PZL Okęcie, Witold Łukomski. Następnie powstały kolejne maszyny: 003 (oblot w grudniu 1984) i 004 (oblot w styczniu 1985).

W końcu 1985 prototyp 004 trafił do Kanady, gdzie wymieniono silnik na turbośmigłowy Pratt & Whitney Canada PT6A-25A, a także wymieniono awionikę, instalację tlenową, a instalację pneumatyczna zastąpiono hydrauliczną. Dodano również cztery zamki na dodatkowe zbiorniki paliwa lub uzbrojenie. Po tych przeróbkach egzemplarz 004 przemianowano na PZL-130T Turbo Orlik. Przebudowana maszyna została oblatana 13 lipca 1986. W 1987 samolot ten uległ katastrofie, w której zginęło dwóch pilotów (Polak i kolumbijski oficer, który testował maszynę). Tragedia sprawiła, że przerwano prace nad PZL-130T.

W tym czasie na Okęciu powstały dwa kolejne prototypy – 005 z silnikiem tłokowym M-24Pm i 006 z silnikiem K8-AA (produkowany w Polsce na licencji M-14Pm), zwiększono również rozpiętość skrzydeł. Obie maszyny przekazano do testowania armii, która uznała, że należy prowadzić dalsze prace nad Orlikiem napędzanym silnikiem turbośmigłowym. Na nową jednostkę napędową wybrano czeski silnik Walter M601E. Zamontowano go na kolejnym prototypie, 007, który oznaczono PZL-130TM. Maszynę tę po oblocie (pilot doświadczalny mgr inż. Jan Gawęcki) w 1991 przekazano lotnictwu wojskowemu w celu wykonania prób. Dobre wyniki sprawiły, że przebudowano również w ten sposób samoloty 005 i 006. Je również, w końcu 1992, przekazano wojsku.

Produkcję kontynuowano, kolejny egzemplarz, 008, z silnikiem PT6A-25A o trójłopatowym śmigle otrzymał oznaczenie PZL-130T.

Testy na prototypach 006 i 007 sprawiły, że armia sprecyzowała wymagania. Nowa maszyna miała być dostosowana do lotów bez widzialności, wykonywania akrobacji, treningu w korzystaniu ze środków nawigacyjnych oraz treningu zwalczania celów powietrznych i naziemnych z wykorzystaniem przyrządów celowniczych. W początku 1992 powstał prototyp 009, który poza tym, że spełniał wymagania armii, posiadając zestaw przyrządów zbliżonych do PZL TS-11 Iskra, wyposażony był w silnik Walter 601T z pięciołopatowym śmigłem. W ten sposób powstała wersja PZL-130TB. Po testach, w 1993 dopuszczono tę wersję do użytkowania w lotnictwie wojskowym z zaleceniem dodania foteli katapultowych, rejestratora parametrów lotu (czarnej skrzynki) oraz innych elementów wzbogacających awionikę. W ten sposób powstał PZL-130TC-1.

W międzyczasie podpisano zamówienie na 48 sztuk PZL-130TB, których dostawy rozpoczęto w 1994. Pierwszą jednostką wyposażoną w Orliki był 60 Lotniczy Pułk Szkolny stacjonujący w Radomiu.

W zakładach natomiast prototyp 009 podniesiono do standardu PZL-130TC-1. Podczas prób prototyp uległ katastrofie w wyniku awarii układu napędowego, lecz prac nie przerwano zastępując go maszyną 037. Do końca 1998 przebudowano również wszystkie seryjne PZL-130TB na PZL-130TC-1. W 2004 testowano również nową wersję PZL-130TC-II seryjny samolot o numerze 047 z 2. Ośrodka Szkolenia Lotniczego, w którym zmieniono skrzydła na większe (większa rozpiętość i powierzchnia), geometrię steru kierunku, a także wymieniono silnik na Pratt & Whitney of Canada PT6-25C o zwiększonej do 551 kW mocy, która jest stała bez względu na wysokość lotu i temperaturę powietrza[1], oraz dłuższym resursie. Wymieniono również śmigło na czterołopatowe Hartzell D4N, zmieniono pozycję instruktora i poprawiono awionikę.

Drugi samolot w standardzie TC-II o numerze bocznym 037[1] znajdował się w jednostce w Radomiu. Początkowo planowano modernizację 10 z 37 eksploatowanych Orlików, ale z różnych przyczyn program ten opóźnił się, a ostatecznie zdecydowano o przebudowie do nowego standardu 28 maszyn[1]. Zaprezentowano również prototyp PZL-130TC-III o jeszcze lepszej awionice wyposażony między innymi w HUD. W samoloty te jest wyposażony powstały 1 stycznia 1998 roku Zespół Akrobacyjny "Orlik". Początkowo zespół latał na 5 samolotach typu TC-1 oraz 2 zmodernizowanych do standardu TC-II, obecnie wszystkie maszyny to Orliki TC-II.

11 stycznia 2010 Siły Powietrzne WP podpisały umowę IU/83/IX-35/DZSZ/286/IX-50/UZ/NEG/Z/2008/2011 z EADS PZL „Warszawa – Okęcie” S.A. na modernizację 16 egzemplarzy PZL-130TC-I do wersji TC-II Garmin[2]. Ostatnia zmodernizowana maszyna o numerze bocznym 052 została przekazana do 42. Bazy Lotnictwa Szkolnego w Radomiu 23 września 2013[3], jednak w pierwszych dniach stycznia 2014 roku Inspektorat Uzbrojenia rozpoczął analizę rynku dotyczącą modernizacji 12 Orlików do wersji TC-II Glass Cockpit[4].

Opis techniczny[edytuj | edytuj kod]

Samolot szkolno-treningowy konstrukcji całkowicie metalowej w układzie dolnopłata. Kadłub konstrukcji półskorupowej o przekroju prostokątnym owalnie sklepiony. Skrzydło wolnonośne o obrysie trapezowym i wzniosie 5 stopni, konstrukcji jednoczęściowej i jednodźwigarowej. Wewnątrz skrzydeł integralne zbiorniki paliwa o pojemności 640 litrów i komory na koła podwozia głównego. Ponadto na dolnej powierzchni skrzydeł znajduje się 4 (TC-1) lub 6 (TC) węzłów do mocowania uzbrojenia.

Lotki szczelinowe wychylane za pomocą układu popychaczowego oraz napędzane elektrycznie dwuszczelinowe klapy Fowlera o różnym wychyleniu.

Zespół napędowy stanowił czeski silnik turbośmigłowy, Walter M-601E o mocy 490 kW z pięciołopatowym śmigłem Avia V510/7 o średnicy 2,3 m. Podwozie trójkołowe (wszystkie koła tej samej średnicy) chowane hydraulicznie. Koło przednie na widelcu koła główne wahaczowe. Podwozie wyposażono w amortyzatory olejowo-gazowe i hamulce hydrauliczne.

Kabina wyposażona w fotele wyrzucane Martin-Baker Mk PL11B. Fotele umieszczone są jeden za drugim (tandem) z lekkim podwyższeniem fotela tylnego w celu poprawienia widoczności instruktora do przodu.

W muzeach[edytuj | edytuj kod]

Samoloty PZL-130 Orlik można oglądać w następujących muzeach:
Muzeum Sił Powietrznych w Dęblinie

  • PZL-130T Orlik, nr taktyczny 005

Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

  • PZL-130 Orlik, nr rejestracji cywilnej SP-PCB, nr seryjny 0003
  • PZL-130TC Orlik, nr rejestracji cywilnej SP-PCE, nr seryjny 00930011
  • PZL-130TC I Orlik, nr taktyczny 013, nr seryjny 02920013

Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

  • PZL-130TC I Orlik, nr taktyczny 018, nr seryjny 02930018

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Orlika o numerze 006 zobaczyć można w Warszawie. Stoi przed budynkami Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych na ul. Księcia Bolesława. Drugi, oznaczony numerem 027 stoi na skwerze przed budynkiem sztabu 1 Komendy Lotniska i 2 Ośrodka Szkolenia Lotniczego w Radomiu.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Piotr Abraszek. Orlik TC-II powraca. „Nowa Technika Wojskowa”. 11/2008, 11 2008. Magnum-X. [dostęp 24 sierpnia 2009]. 
  2. Druga młodość Orlików. „Polska Zbrojna”. 
  3. Ostatni zmodernizowany Orlik przekazany do Sił Powietrznych. „Defence24”. 
  4. Kolejna modernizacja Orlików