Sikorsky UH-60 Black Hawk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
UH-60A Black Hawk
UH-60A Black Hawk
Dane podstawowe
Państwo  Stany Zjednoczone
Producent Sikorsky Aircraft Corporation
Typ śmigłowiec
Konstrukcja półskorupowa, całkowicie metalowa, podwozie kołowe
Załoga 2 lub 3
Historia
Data oblotu 17 października 1974
Lata produkcji od 1974
Dane techniczne
Napęd 2 × General Electric T700-700, turbowałowe
Moc 1560 KM (1165 kW) każdy
Wymiary
Średnica wirnika 16,36 m
Długość 19,76 m
Długość kadłuba 15,26m
Wysokość 5,13 m
Masa
Własna 4 819 kg
Startowa 11 113 kg
Osiągi
Prędkość maks. 295 km/h
Prędkość przelotowa 278 km/h
Wznoszenie maks. w locie pionowym 3,6 m/s
Pułap praktyczny 5 790 m
Zasięg 2130 km (przelot)
Promień działania 592 km
Długotrwałość lotu 3,2 h
Dane operacyjne
Uzbrojenie
2 × karabin maszynowy M60 lub
2 × M134 Minigun
Liczba miejsc
11-20
Użytkownicy
Stany Zjednoczone i ponad 20 innych krajów
Rzuty
Rzuty samolotu
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

UH-60 Black Hawk – średni wielozadaniowy amerykański śmigłowiec transportowy i wsparcia piechoty zbudowany przez Sikorsky Aircraft Corporation. Maszyna jest napędzana dwoma turbowałowymi silnikami poruszającymi jeden wirnik nośny.

UH-60 był maszyną, która została wytypowana jako zwycięzca konkursu ogłoszonego przez Armię Stanów Zjednoczonych na początku lat 70. XX wieku na następcę śmigłowca Bell UH-1 Huey. Do ostatecznego przetargu dopuszczono dwie maszyny: YUH-60A, oznaczonego nazwą fabryczną S-70 i Boeing-Vertol YUH-61, konkurencyjną maszynę, która przegrała z konstrukcją wytwórni Sikorsky.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowce serii UH-1 Huey wykorzystywano z dużym powodzeniem w armii amerykańskiej podczas wojny w Wietnamie, ale gdy konflikt ten zaczynał przybierać coraz większe rozmiary w połowie lat 60. dowództwo armii zdecydowało o zastąpieniu go nowocześniejszą maszyną. Na początku następnej dekady uznano program nowego śmigłowca za priorytetowy ogłaszając w styczniu 1972 program Utility Tactical Transport Aircraft System (UTTAS)system taktycznego transportu powietrznego. Założeniem programu była budowa śmigłowca o znacznie lepszych parametrach lotnych, niższych kosztach utrzymania i większej przeżywalności na polu walki.

W sierpniu do finału konkursu dotarły dwa typy maszyn, Boeing-Vertol YUH-61 i Sikorsky YUH-60. Każdy z producentów przygotował po dwa egzemplarze śmigłowców do testów naziemnych i po trzy do prób w locie. Wśród maszyn przedstawionych przez Sikorsky’ego znalazły się śmigłowce zbudowane na bazie transportowych S-61 i S-65, oraz bojowego S-67.

Pierwszy spełniający wymagania UTTAS śmigłowiec wytwórni Sikorsky Aircraft oznaczony fabrycznie jako S-70, a przez wojsko jako YUH-60A został oblatany 17 października 1974 roku, a konkurencyjna maszyna YUH-61 29 listopada tego samego roku. Wiosną 1976 dokładne testowanie maszyn rozpoczęło wojsko.

Podczas testów wydarzył się wypadek śmigłowca YUH-60A, który spadł na zalesiony teren niedaleko Fort Campbell, w stanie Kentucky. Maszyna wykazała się doskonałą wytrzymałością, gdyż po wymianie zniszczonych łopat wirnika głównego wystartowała i o własnych siłach doleciała do bazy, gdzie poddano ją tylko drobnym naprawom. Wynik konkursu na nowy śmigłowiec armii ogłoszono 23 grudnia 1976, a jego zwycięzcą została maszyna Sikorsky’ego. Niezwłocznie podpisano kontrakt na dostawę jeszcze trzech maszyn prototypowych YUH-60A i piętnastu śmigłowców serii informacyjnej UH-60A Black Hawk. Później zamówienia rozszerzono o kolejne maszyny.

Pierwszy lot maszyny produkcyjnej miał miejsce 17 października 1978 roku, cztery lata po oblataniu prototypu. W czerwcu 1979 śmigłowce weszły do służby w 101. Dywizji Powietrznodesantowej. Pierwsza operacją wojskową maszyn była amerykańska interwencja na Grenadzie w 1983 roku. Podczas operacji jedna z maszyn UH-60 dowiodła swej niezawodności wracając do bazy z 45 przestrzelinami kadłuba, dwoma w wirniku głównym i jedną w wirniku ogonowym. Innym razem Black Hawki przetrwały ostrzał ogniem artylerii przeciwlotniczej, przy którym śmigłowce UH-1 Huey nie miałyby żadnych szans. Kolejną operacją bojową z użyciem Black Hawków była amerykańska inwazja na Panamę w 1989.

Opis konstrukcji UH-60A Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowiec UH-60A był maszyną zbudowaną w konwencjonalnym układzie z jednym wirnikiem nośnym i wirnikiem ogonowym napędzanymi dwoma silnikami turbowałowymi General Electric T700-GE-700 o mocy 1560 KM (1165 kW) każdy. Jednostki napędowe posiadają możliwość pracy przez 30 minut przy całkowitym braku smarowania. Dodatkowo pomiędzy silnikami zainstalowano pomocniczą jednostkę mocy APU Solar T62T-40-1 o mocy 100 KM (75 kW), która jest wykorzystywana do wspomagania rozruchu silników głównych i jako źródło energii na ziemi.

Śmigłowiec posiada klasyczne podwozie kołowe, będące jednocześnie amortyzatorami absorbującymi energię podczas awaryjnego lądowania. Opcjonalnie istnieje możliwość montażu na koła płóz ułatwiających lądowanie na śniegu lub grząskim podłożu. Zainstalowane w kadłubie zbiorniki są opancerzone i odporne na uszkodzenie podczas twardego lądowania.

Zarówno wirnik główny, jak i ogonowy posiadają po cztery łopaty zdolne wytrzymać trafienie pociskiem kalibru 23 mm. Łopaty wirnika głównego wykonano z tytanu, pokrytego włóknem szklanym i wypełnionych wypełniaczem ulowym. Krawędzie natarcia wykonano z niklu. Wirnik ogonowy zbudowany z grafitowo-epoksydowych materiałów kompozytowych został zainstalowany pod kątem 20 stopni do pionu po prawej stronie płetwy ogonowej stabilizującej maszynę, tuż nad dużym statecznikiem poziomym.

Zgodnie ze specyfikacją UTTAS śmigłowiec musi posiadać możliwość zmieszczenia się na pokładzie samolotu transportowego, dlatego łopaty wirnika głównego mogą być ręcznie złożone wzdłuż kadłuba. W przestrzeni ładunkowej samolotu transportowego Lockheed C-130 Hercules mieści się jeden śmigłowiec Black Hawk, a w ładowni Lockheed C-5 Galaxy sześć takich maszyn.

Załogę UH-60A stanowi dwóch pilotów i mechanik, będący jednocześnie strzelcem pokładowym. Wszyscy trzej korzystają z opancerzonych foteli. W przestrzeni ładunkowej Black Hawka może się zmieścić 11 żołnierzy z pełnym wyposażeniem, ale możliwe jest przewiezienie maksymalnie aż 20 osób. Na znajdującym się pod kadłubem maszyny haku można podwiesić ładunek o masie 3630 kilogramów i może to być haubica M102 kalibru 105 mm z zapasem 30 sztuk amunicji, lub samochód terenowy Humvee. Po obu stronach kadłuba maszyny znajdują się odsuwane do tyłu drzwi wyposażone w podwójne okienka.

Na podstawie doświadczeń z użytkowania śmigłowców Bell UH-1H zdecydowano się na umieszczenie uzbrojenia strzeleckiego w okienkach tuż za kabiną pilotów, a nie w drzwiach maszyny, gdzie znacznie przeszkadzało w jak najszybszym opuszczeniu maszyny przez żołnierzy. Początkowo uzbrojenie stanowiły dwa karabiny maszynowe M60D, ale później zamieniono je na dwa sześciolufowe M134 Minigun. Obecnie znajdujące się na wyposażeniu armii amerykańskiej Black Hawki są przezbrajane w karabiny M240[1].

W czasie użytkowania śmigłowca wprowadzono wiele modyfikacji i usprawnień. W 1982 rozpoczęto próby z systemem ESSS (External Stores Support System) – system zewnętrznych uchwytów transportowych, mających postać wykonanych z grafitowo-epoksydowych materiałów kompozytowych skrzydełek przeznaczonych do powieszenia czterech dodatkowych zbiorników paliwa, lub 4534 kg uzbrojenia. Głównym celem opracowania systemu ESSS była konieczność zapewnienia maszynie wystarczającej ilości paliwa do przelotu przez Ocean Atlantycki. Na wewnętrznych (bliższych kadłuba) uchwytach można podwiesić zbiorniki o pojemności po 1705 litrów, a na zewnętrznych po 872 litry co zwiększa zasięg maszyny do 2130 km. Zamiast zbiorników można podwiesić zasobniki z niekierowanymi lub kierowanymi pociskami rakietowymi, działkami lub wyrzutnikami min. Początkowo po wprowadzeniu systemu na początku 1986 roku powodował on pewną niedogodność, blokując pole ostrzału zainstalowanej za kabiną pilotów broni, dlatego dodano możliwość odrzucania skrzydełek w razie potrzeby. Później problem ten rozwiązano zmieniając ich kształt, tak że zyskały one formę krótkich belek i nową nazwę ETS (External Tank System) – system zbiorników zewnętrznych. Belki systemu ETS umożliwiają przenoszenie tylko dwóch zbiorników paliwa i bardzo rzadko montuje się na nich uzbrojenie.

Poza zadaniami transportowymi UH-60A Black Hawk stanowi doskonałą platformę do budowy śmigłowca ewakuacji medycznej MedEvac. W tym celu zmodyfikowano maszynę w taki sposób, aby było możliwe zainstalowanie czterech par noszy na obrotowej podstawie ułatwiającej łatwiejsze umieszczanie rannych. Pozostawiono tylko trzy siedzenia dla lżej rannych lub personelu medycznego, zainstalowano dodatkowe oświetlenie i uchwyty do butli z tlenem i pojemników np. z krwią czy plazmą.

W celu zwiększenia przeżywalności śmigłowca na polu walki zastosowano rozpraszacze spalin, które zmniejszają prawdopodobieństwo trafienia pociskami naprowadzającymi się na źródło ciepła, oraz wyrzutniki pułapek termicznych i pasków folii aluminiowej zakłócających systemy naprowadzania pocisków rakietowych. Dodatkowo nad kabiną pilotów i na goleniach podwozia głównego zainstalowano urządzenia do przecinania kabli. Łącznie zbudowano 974 śmigłowce UH-60A, które dostarczono do 1989 roku.

UH-60L Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

Kolejną wersją Black Hawka był ulepszony UH-60L wyposażony w mocniejsze silniki T700-GE-701C o mocy 1900 KM (1417 kW) i wzmocnioną przekładnię główną zdolną przenieść tę moc na wirnik. Wszystkie modyfikacje wprowadzane sukcesywnie podczas eksploatacji śmigłowców poprzedniej wersji stały się standardem w nowszym UH-60L. Maszyny te zostały również wyposażone w automatyczny system kontroli lotu taki sam jak w morskiej wersji śmigłowca Sikorsky SH-60 Seahawk.

UH-60M Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

Aktualnie produkowana od 2006 wersja dla zastąpienia UH-60A i UH-60L w służbie Wojsk Lądowych USA. Wersje M wyposażono w nowy komputer, szklany kokpit, silniki T700-GE-701D o mocy 2039 KM (1500 kW) i unowocześnione łopaty wirnika głównego. Początkowo planowano modernizacje posiadanych śmigłowców, ale ostatecznie zdecydowano się na budowę całkiem nowych płatowców. Zaplanowano produkcję łącznie 1227 UH-60M dla United States Army.

Wersje specjalne śmigłowców Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

UH-60Q Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

Pomimo możliwości wykorzystania standardowego UH-60 w wersji A i L jako śmigłowca ewakuacji medycznej armia amerykańska zamówiła specjalizowaną wersję maszyny przystosowaną do wykonywania zadań MedEvac oznaczoną jako UH-60Q. Tak jak w standardowych wersjach UH-60A/L znalazło się w nich miejsce dla noszy i personelu medycznego, ale sposób aranżacji wnętrza jest znacznie bardziej dopasowany do zadań śmigłowca medycznego. W przestrzeni ładunkowej znalazło się miejsce na większą ilość sprzętu medycznego, na dziobie zainstalowano kamerę obserwacji w podczerwieni FLIR przydatną do wykonywania zadań w nocy i przy ograniczonej widoczności, oraz wyciągarkę linową o znacznie większym udźwigu niż stosowanych w śmigłowcach UH-60A/L. Ostatnio armia amerykańska modernizuje śmigłowce UH-60Q do standardu HH-60L, ale szczegóły techniczne i charakter zmian nie jest jeszcze dokładnie znany.

MH-60 Velcro Hawk[edytuj | edytuj kod]

Dla potrzeb Armii Stanów Zjednoczonych przebudowano 30 maszyn wersji UH-60A do wykonywania operacji specjalnych i oznaczono nowym symbolem MH-60A. Modyfikacje polegały na dodaniu:

  • długiej sondy do tankowania w powietrzu,
  • rozpraszaczy spalin HIRSS ograniczających emisję ciepła,
  • dodatkowego zbiornika paliwa o pojemności 443 litrów zainstalowanego w tylnej części kabiny,
  • wieżyczki z kamerą FLIR na dziobie maszyny,
  • systemu nawigacyjnego dalekiego zasięgu OMEGA,
  • środków przeciwdziałania namierzeniu przez pociski naprowadzane termicznie i radarowo,
  • dostosowanie kokpitu do standardu NVG (night vision goggle),
  • dwóch karabinów maszynowych Minigun po obu stronach śmigłowca.

Ze względu na to, że wiele z powyższych zmian wprowadzonych do śmigłowca UH-60A miało charakter prowizorycznych, maszyna zyskała nazwę Velcro Hawk (od Velcro czyli rzep). Ostatecznie maszyny te zostały zastąpione przez zbudowane na platformie UH-60L śmigłowce MH-60L Velcro Hawk i trafiły do Gwardii Narodowej Stanów Zjednoczonych. Kilka maszyn UH-60L zostało wyposażonych w skrzydełka systemu ETS lub ESSS na których można było podwiesić działka kalibru 30 mm lub zasobniki z niekierowanymi pociskami rakietowymi. Tak wyposażone maszyny oznaczono jako MH-60L Direct Action Penetrator w skrócie DAP.

MH-60K Black Hawk

Maszyny te miały były śmigłowcami przejściowymi poprzedzającymi wprowadzenia dedykowanej wersji MH-60K Black Hawk. MH-60K jest w prostej linii następcą MH-60L, ale z nowocześniejszą i znacznie bardziej złożoną awioniką i systemami nawigacyjnymi. Dodano między innymi system automatycznego pilota ze śmigłowca Seahawk, oraz doskonalsze systemy łączności i przeciwdziałania pociskom rakietowym nieprzyjaciela. Dodano zewnętrzną wyciągarkę linową, a tylny stabilizator poziomy zamieniono na składany tak jak w śmigłowcach Seahawk. Maszyna została również wyposażona w hamulec wirnika i pokładową wytwornicę tlenu.

W drzwiach maszyny zainstalowano karabiny maszynowe kalibru 12,7 mm o znacznie mniejszej szybkostrzelności niż Minigun, ale o większym zasięgu i mocy pocisków. Dodano również możliwość przenoszenia pocisków rakietowych AIM-92 Stinger i AGM-114 Hellfire.

YEH-60B SOTAS[edytuj | edytuj kod]

Zbudowany na zamówienie armii amerykańskiej na platformie UH-60A śmigłowiec YEH-60B SOTAS (od ang. skrótu Stand Off Target Acquisition Systemsystem rozjemczy pozyskiwania informacji o celach) został oblatany w lutym 1981 roku. Głównym jego zadaniem było rozpoznanie pola walki przy pomocy systemu radarowego Motorola SOTAS, którego najważniejszą i najbardziej charakterystyczną częścią była duża prostokątna antena zawieszona pod kadłubem śmigłowca. Podczas pracy podwozie maszyny, dłuższe niż w standardowych śmigłowcach UH-60, częściowo się składało umożliwiając obracanie się anteny radaru pod kadłubem. Ostatecznie armia doszła do porozumienia z amerykańskimi siłami powietrznymi i zdecydowała się na charakteryzujący się znacznie większymi możliwościami system Northrop Grumman E-8 Joint STARS rezygnując z systemu SOTAS już w sierpniu 1981 roku.

EH-60 Quick Fix[edytuj | edytuj kod]

Zbudowany na potrzeby armii amerykańskiej na bazie UH-60A śmigłowiec walki elektronicznej wyposażony w system Quick Fix IIB, od którego pochodzi również nazwa kodowa śmigłowca. Głównym zadaniem maszyny było namierzanie, monitorowanie i zakłócanie transmisji radiowych przeciwnika. Początkowo armia planowała zainstalowanie systemu Quick Fix na pokładzie śmigłowca UH-1H Huey, ale ze względu na jego zbyt mały udźwig zrezygnowano z tego pomysłu.

Do 1988 przebudowano 66 śmigłowców UH-60A do standardu EH-60C. Pod koniec lat 90. wprowadzono unowocześnioną wersję śmigłowca EH-60L Advanced Quick Fix zbudowaną na bazie wyposażonego w mocniejsze silniki i nowocześniejszą awionikę śmigłowca UH-60L.

Cechami odróżniającymi śmigłowce EH-60 od standardowych Black Hawków jest zestaw anten zewnętrznych, dwóch długich dipoli po bokach belki ogonowej i zainstalowanej pod nią długiej przegubowej anteny rozkładanej podczas lotu. Załogę poza dwoma pilotami stanowi dwóch operatorów systemów elektronicznych. Urządzenia pokładowe umożliwiają przesyłanie danych wywiadowczych przy pomocy łącza danych Data Link do stacji naziemnych lub innych maszyn.

VH-60N Presidential Hawk[edytuj | edytuj kod]

Prezydencki VH-60

Dziewięć maszyn UH-60A przebudowano w 1998 do zadań przewozu VIP-ów. Maszyny wyposażono w system automatycznej kontroli lotu, taki sam, jak w bliźniaczym Seahawku, nowocześniejszą, zabezpieczoną przed działaniem impulsów elektromagnetycznych awionikę, radar pogodowy w kulistej osłonie na dziobie, rozpraszacze spalin i systemy przeciwdziałania namierzeniu przez wrogie pociski rakietowe. Wnętrze zostało wyciszone i luksusowo wyposażone. Głównym operatorem śmigłowców jest bazująca w Quantico w stanie Wirginia jednostka piechoty morskiej HMX-1 odpowiedzialna za transport prezydenta i członków jego gabinetu, dlatego maszyny te noszą nazwę prezydenckich jastrzębi (ang. Presidential Hawk). Śmigłowiec z prezydentem na pokładzie jest oznaczany kryptonimem Marine One. Śmigłowce VH-60N są jedynymi Black Hawkami znajdującymi się na wyposażeniu amerykańskiej piechoty morskiej.

MH-60G i HH-60G Pave Hawk[edytuj | edytuj kod]

Tankowanie w locie śmigłowca HH-60 Pave Hawk

Na początku lat 80. Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych postanowiły wymienić stare HH-3E Jolly Green Giant i HH-1 Huey na nowocześniejsze śmigłowce zdolne pełnić zadania SAR, oraz CSAR (ratowanie pilotów zestrzelonych nad terytorium wroga).

Na bazie maszyny UH-60A zbudowano maszynę oznaczoną jako MH-60D podobnej do MH-60K, z sondą do tankowania w powietrzu, zmodyfikowanym uzbrojeniem, nowocześniejszą awioniką itd. Później w ramach trzystopniowego programu modyfikacji śmigłowca przebudowano je do konfiguracji MH-60G Pave Hawk. Ze 180 maszyn przewidzianych do modyfikacji przebudowano tylko 98, które skierowano do pełnienia zadań specjalnych, pozostałe 82 śmigłowce przemianowano na HH-60G Pave Hawk i przeznaczono w październiku 1991 do zadań CSAR.

Użytkownicy śmigłowców Black Hawk[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowce rodziny UH-60 Black Hawk są wykorzystywane w ponad 20 krajach świata. Poza głównym odbiorcą tych śmigłowców jakim pozostają Stany Zjednoczone, trafiły one również na wyposażenia sił zbrojnych takich krajów jak: Arabia Saudyjska, Argentyna, Australia, Austria, Bahrajn, Brazylia, Brunei, Chińska Republika Ludowa, Egipt, Filipiny, Hiszpania, Izrael, Japonia, Jordania, Kolumbia, Korea Południowa, Malezja, Meksyk, Maroko, Szwecja, Tajlandia i Turcja.

16 marca 2007 – wytwórnia Sikorsky Aircraft Corporation nabyła zakłady PZL Mielec z zamiarem rozpoczęcia produkcji międzynarodowej wersji śmigłowca S-70i Black Hawk[2]. 12 marca 2009 ukończono pierwszą kabinę[3], montaż pierwszego kompletnego śmigłowca rozpoczęty 17 sierpnia 2009[4] został ukończony i 15 marca 2010 miała miejsce oficjalna prezentacja maszyny[5][6].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piotr Kempski, Benedykt Kempski – Śmigłowiec wielozadaniowy Sikorsky UH-60A Black Hawk. TBiU 221, Bellona 2006, ISBN 83-11-10385-2.
  • Octavio Diez – Śmigłowce. Bellona 2002, ISBN 83-11-09460-8.
  • Zbigniew Jankiewicz – Samoloty i śmigłowce wojskowe. Bellona 1997, ISBN 83-11-08715-6.
  • Sikorski UH-60 Black Hawk, „Lotnictwo” nr 1(2011) s.40-47 ISSN 1732-5323

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]