PZL W-3 Sokół

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
PZL W-3/W-3A Sokół
PZL W-3/W-3A Sokół
Dane podstawowe
Państwo  Polska
Producent PZL Świdnik S.A.
Konstruktor Stanisław Kamiński
Typ średni dwusilnikowy śmigłowiec w układzie klasycznym
Konstrukcja półskorupowa z duraluminium, główny wirnik czterołopatowy, Podwozie stałe z kołem przednim
Załoga 2
Historia
Egzemplarze 150+[1]
Liczba wypadków
 • w tym katastrof

16[1]
Dane techniczne
Napęd dwa silniki PZL-10W
Moc 2 x 662 kW
Wymiary
Średnica wirnika 15,70 m
Długość 18,79 m
Szerokość kadłuba 1,75 m
Wysokość 4,20 m
Masa
Własna 3850 kg
Startowa 6400 kg
Osiągi
Prędkość maks. 260 km/h
Prędkość przelotowa 235 km/h
Wznoszenie maks. w locie pionowym 8,5 m/s
Pułap 6000 m n.p.m.
Zasięg 734 km
Dane operacyjne
Liczba miejsc
12
Użytkownicy
World operators of the PZL W-3.png
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

PZL W-3 Sokół – wielozadaniowy śmigłowiec konstrukcji i produkcji polskiej z PZL Świdnik. Produkowany w wielu wariantach i od 1985 wyprodukowany w około 150 egzemplarzach. Używany jest m.in. w takich krajach jak Polska, Czechy, Birma, Hiszpania, Korea Południowa, Zjednoczone Emiraty Arabskie, Niemcy, Wietnam, Filipiny i Rosja.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prototyp[edytuj | edytuj kod]

Czwarty prototyp SP-PSC nr 300104

Na mocy porozumienia pomiędzy Polską a ZSRR zakłady w Świdniku we współpracy z biurem konstrukcyjnym Mila rozpoczęły pracę nad nowym śmigłowcem, który zastąpiłby Mi-4. Miała to być powiększona wersja Mi-2 zdolna przewieźć 1000 – 1500 kg ładunku lub 12 (13 przy jednoosobowej załodze) pasażerów. Konsultacje strony polskiej z potencjalnymi odbiorcami w ZSRR sprawiły jednak, że strona polska wystąpiła z propozycją całkowicie nowej maszyny napędzanej dostosowanym silnikiem TWD-10, który miał być produkowany w Polsce jako PZL-10W. Pomysł został zaakceptowany i w 1976 powstała makieta. Pierwszy prototyp o numerze fabrycznym 300101 został ukończony w 1978, a następnie odbywały się na nim próby statyczne na ziemi.

Kolejna maszyna (nr fabr. 300102), również przeznaczona do prób naziemnych, zgodnie ze wspomnieniami inżynierów prób w locie w PZL Świdnik 16 listopada 1979 wzniosła się i wykonała krótki zawis podczas przeprowadzania naziemnych prób rezonansowych. Następnie sytuacja polityczna w kraju zahamowała dalsze prace. Trzecia maszyna (nr fabr. 300103), SP-PSB, wykonała oficjalny, pierwszy lot 6 maja 1982 z załogą w składzie pil. Mercik, pil. Dąbski. Kolejno budowano także kolejne prototypy testowane w locie: SP-PSC (nr fabr. 300104) oblatany 24 lipca 1984, SP-PSD (nr fabr. 300105) oblatany 4 czerwca 1984, oraz SP-PSE (nr fabr. 300106) oblatany 26 listopada 1984. Natomiast w 1986 w Rzeszowie uruchomiono produkcję silników PZL-10W.

Produkcja seryjna[edytuj | edytuj kod]

Sokół Straży Granicznej SN-30XG
Sokół W-3P VIP

Pierwsze seryjne dziesięć maszyn otrzymało oznaczenie W-3. Było to dziesięć maszyn (310201-310210) z których pierwszą, oznaczoną SP-PSF oblatano w 1987.

Próby uzyskania dla nowej maszyny certyfikatu w ZSRR przedłużały się, co skłoniło świdnicką fabrykę do uzyskania takiego dokumentu w kraju. Główny Inspektorat Lotnictwa Cywilnego wydał tymczasowy certyfikat 26 września 1988 co pozwoliło kontynuować produkcję seryjną. Jednocześnie rozpoczęto pracę nad wersją reanimacyjną i uzbrojoną.

Drugą serię liczącą 23 śmigłowce i 2 kadłuby, które miały służyć dalszym testom rozpoczynał W-3 Państwowej Inspekcji Radiowej. Powstały na jej zamówienie SP-SUI (nr fabr. 310301) miał specjalny maszt antenowy opuszczany pionowo w dół. 17 marca 1990 oblatano prototyp W-3U Salamandra (nr fabr. 360317), który miał być uzbrojony w zasobniki Mars-2, B8-10, ZR-8, oraz pochodzący z Mi-24W system rakiet naprowadzanych 9M114 oraz stałe działko GSz-23Ł. Śmigłowiec został przetestowany, lecz wojsko nie było zainteresowane jego zakupem. Śmigłowiec rozbrojono i przerobiono na maszynę transportową i jako taką sprzedano Birmie. Kilka lat później w kooperacji z południowoafrykańskim koncernem zbrojeniowym Denel po raz kolejny pracowano nad uzbrojoną wersją. Na śmigłowcu SP-SUW (nr fabr. 310318) przetransportowanym do RPA firma Kentron zamontowała uzbrojenie tworząc W-3K, który zarejestrowany jako ZU-AGU był testowany do 1994 roku. Na tej samej maszynie, która ponownie latała w Polsce jako SP-SUW w 1999 testowano francuskie rakiety systemu HOT-3/VIVIANE.

Trzecia seria liczyła 19 śmigłowców i 1 kadłub przeznaczony do prób naziemnych. Dziewięć z nich zakupiła Birma. Maszyna o nr fabr. 390411 pozostała w fabryce stanowiąc podstawę do skonstruowania prototypu W-3RM. Pochodzący z tej serii śmigłowiec o nr fabr. 330414 trafił do 103 Pułku Lotniczego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a po reformie używany jest przez Straż Graniczną jako SN-30XG (wcześniej PL-30XG). W 1993 jedna z maszyn w wersji W-3T z numerem bocznym 0417 trafiła na wyposażenie Wojska Polskiego. Później została przebudowana na W-3RL. Inna maszyna, o nr fabr. 310420 stała się platformą do zbudowania prototypu W-3A, który 31 maja 1993 uzyskał w Federalnym Zarządzie Lotnictwa amerykański certyfikat poświadczający zgodność z przepisami FAR-29. Później maszyna ta latała jako SP-PSK, a następnie SP-SSK, po czym trafiła do 103 Pułku Lotniczego MSW z n/b 420. Obecnie służy w lotnictwie policji.

Na czwartą serię składało się 20 śmigłowców. Część z nich trafiło do odbiorców zagranicznych, policja Saksonii otrzymała jeden W-3A (nr fabr. 370503), południowokoreańskie przedsiębiorstwa Helikorea i Citi Air zakupiły odpowiednio W-3A (nr fabr. 370509) i W-3AM (nr fabr. 370514). Wojsko jeden z otrzymanych Sokołów (nr fabr. 310502) przebudowało do W-3RL i przekazało Lotniczemu Górskiemu Pogotowiu Ratunkowemu. Marynarka Wojenna otrzymała z tej serii śmigłowce nr fabr. 390505 i 390513 jako W-3RM. Anakondę nr fabr. 390510 otrzymał również 103. PL MSW w którym otrzymał n/b 510. Następnie trafił on na wyposażenie jednostki GROM gdzie otrzymał n/b 0510, uległ on katastrofie podczas ćwiczeń. Maszyna W-3A nr fabr. 370507 trafiła do TOPR-u jako SP-SXZ. Został on zniszczony podczas awaryjnego lądowania 29 stycznia 2003 w Murzasichlu. Śmigłowiec SP-PSL (nr fabr. 370508) stał się podstawą do zbudowania prototypu W-3A2, który został zakupiony przez hiszpańską firmę Helibravo. W-3A SP-FSU (nr fabr. 370515) używał przez kilka lat polski oddział Daewoo, lecz w związku z problemami finansowymi firmy śmigłowce sprzedano policji Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Pozostałe śmigłowce trafiły głównie do polskiego wojska, były wśród nich również W-3W.

Piąta seria liczyła 20 śmigłowców, z których maszyny o nr fabr. 360601-360617 w wersji W-3W trafiły do 66 Dywizjonu Lotniczego, zaś te o nr fabr. 360618-360620 w wersji W-3WA znalazły się w 47 Szkolnym Pułku Śmigłowców.

Szósta seria również liczyła 20 śmigłowców. W-3A (nr fabr. 360701 i 360702) trafiły do 47 SzPŚ. Cztery W-3AM trafiły do Korei Południowej (nr fabr. 370703, 370704, 370706, 370707), jeden W-3AM (nr fabr. 370705) kupiło Helibravo a jeden W-3A (nr fabr. 370708) saksońska policja. Niemal całą resztę serii w wersji W-3A (nr fabr. 370709-370719) przekazano Czechom za 10 MiG-ów-29A/UB. Ostatni śmigłowiec (nr fabr. 360720) pozostał własnością MON-u stając się bazą dla prototypu W-3RR Procjon.

Kolejna, siódma już seria, także licząca 20 maszyn. Śmigłowiec W-3 (nr fabr. 310801) trafił do prywatnego klienta z Rosji, kilka W-3AM trafiło do Korei Południowej, jeden W-3AM (nr fabr. 370804) do Wietnamu. W-3WA (nr fabr. 360806-360811 i 360817-360820) trafiły do 66 dywizjonu, a W-3WARM Anakonda (nr fabr. 360813 i 360815) do Marynarki Wojennej. Śmigłowiec o nr fabr. 360816 stał się podstawą dla prototypu W-3PPD Gipsówka.

Ósma seria produkcyjna, z której maszyna nr fabr. 360906 w wersji W-3WARM trafiła do Marynarki Wojennej, zaś pozostałe (nr fabr. 360901-360905 i 360909-360911) w wersji W-3WA i trafiło do 66 Dywizjonu. Skąd sześć z nich (nr fabr. 360902-360904 i 360909-360911) trafiło do Samodzielnej Grupy Powietrzno-Szturmowej będącej częścią kontyngentu w Iraku. Śmigłowiec o numerze 360911 zmodernizowany został do wersji ratowniczo-ewakuacyjnej o oznaczeniu W-3AE. Maszyny o nr fabr. 360912 i 360914 zostały zakupione przez Irak, natomiast śmigłowiec w wersji W-3AM o nr fabr. 370913 trafił do Straży Granicznej. Pod koniec 2008 roku do 36. splt dostarczony został pierwszy z dwóch zamówionych śmigłowców W-3P (nr fabr. 360915). Drugi i ostatni śmigłowiec (nr fabr. 360916) dostarczony został w czerwcu 2009 roku.

W 2013 wyprodukowano 5 sztuk śmigłowca w wersji W-3P VIP dla 1 Bazy Lotnictwa Transportowego w Warszawie. Ostatni śmigłowiec o numerze bocznym 1018 dostarczono 23 grudnia 2013 roku.

W lipcu 2007 roku podpisano z Chinami umowę dotyczącą montażu śmigłowców w nowo budowanym zakładzie w specjalnej strefie rozwojowej prowincji Jiangxi. Umowa zakłada złożenie 150 sztuk różnych typów w okresie 2007-2014. Pierwsze śmigłowce miały pierwotnie zjechać z taśm montażowych pod koniec 2008 roku[2]. Według prasy chińskiej, przewidywano ostatecznie zmontowanie pierwszego egzemplarza w 2010 r.[3].

Modernizacja[edytuj | edytuj kod]

W 2004 roku rozpoczęto realizację programu Głuszec - modernizacji śmigłowców W-3WA do standardu śmigłowców wsparcia bojowego W-3PL (analogicznych do NATO-wskiego standardu STANAG 4555). Ma ona doprowadzić do wdrożenia serii śmigłowców wsparcia bojowego do 2010 r. Głuszce będą wyposażone w awionikę zintegrowaną za pomocą szyny danych Mil-Std 1553B (wielofunkcyjne monitory MFD, bezwładnościowo-satelitarny system nawigacji, komputer misji, system zarządzania awioniką) system samoobrony (promiennik zakłócający w podczerwieni, wyrzutnie pułapek), stabilizowany system obserwacyjno-celowniczy, HUD, nowe radiostacje, systemy ochrony biernej śmigłowca. Uzbrojenie (analogiczne do W-3WA, ewentualnie dodatkowo ppk) podwieszane na 4 belkach, na węźle pod nosem kadłuba zamontowane ma być ruchome stanowisko WS-4610 z 12,7 wkm WKM-Bz, kierowane za pomocą celownika nahełmowego. Cztery pierwsze śmigłowce Głuszec zostały dostarczone w grudniu 2010, wchodząc w skład eskadry ratownictwa bojowego 56. Pułku Śmigłowców Bojowych[4].

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

11 sierpnia 1994 roku o godz. 13.17 miało miejsce jedno z najtragiczniejszych zdarzeń w historii polskiego ratownictwa górskiego. W czasie pełnienia czynności ratowniczych w Dolinie Olczyskiej śmigłowiec Sokół (SP-SXT) uległ katastrofie, w wyniku której zginęli ratownicy Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego: Janusz Kubica i Stanisław Mateja oraz ratownicy-piloci: Bogusław Arendarczyk i Janusz Rybicki[5].

Eksploatacja w wojsku[edytuj | edytuj kod]

Po podjęciu przez Rząd RP decyzji o wysłaniu do Iraku polskiego kontyngentu wojskowego do jego dyspozycji zostało oddanych 6 śmigłowców W-3WA Sokół. Weszły one, razem z Mi-8T w skład Samodzielnej Grupy Powietrzno-Szturmowej powstałej w początkach czerwca 2003 roku. Jeden ze śmigłowców został przystosowany do wykonywania zadań ewakuacji medycznej. Bazą jednostki było lotnisko Blair Airfield w miejscowości Al Kut. Do zadań załóg maszyn należało monitorowanie i ochrona dróg oraz strategicznej infrastruktury (rurociągi, linie energetyczne), ratownictwo bojowe, ewakuacja rannych, osłona i eskorta konwojów czy działań grup QRF (quick reaction force - sił szybkiego reagowania), a także transport personelu i ładunków. Śmigłowce Sokół wchodziły też w skład tzw. powietrznych punktów kontrolnych na drogach. Tylko w ciągu pierwszych 5 miesięcy śmigłowce wylatały ponad 100 godzin każdy. W 2004 roku, wraz z wejściem oddziałów lądowych do walki z irackim podziemiem uzbrojone śmigłowce W-3W zaczęły wykonywać misje wsparcia ogniowego dla prowadzonych akcji oraz likwidacji wykrytych przez zwiad grup rebelianckich. Wykonywano także misje ewakuacji medycznej rannych żołnierzy koalicji[6].

W grudniu 2004 roku doszło do wypadku pod Karbalą, w którym zniszczeniu uległ jeden W-3. W katastrofie zginęło dwóch członków załogi (drugi pilot oraz strzelec pokładowy) i pasażer (lekarz wojskowy) a trzy inne osoby zostały ranne. W 2009 roku pilot śmigłowca został uniewinniony z zarzutów o nieumyślne sprowadzenie katastrofy w ruchu powietrznym oraz nieprzestrzegania zasad ruchu powietrznego[7].

Śmigłowce W-3W zostały wycofane z Iraku w 2006 roku[8].

W październiku 2007 śmigłowce W-3W ponownie rozpoczęły służbę w ramach IX zmiany PKW Irak w składzie SGPSz gdzie wykorzystywane były do wsparcia działań pododdziałów lądowych w szczególności w nocy - był to jeden z pierwszych przypadków bojowego użycia lotnictwa Wojsk Lądowych oraz sił na lądzie w powojennej historii Polski. Pierwszy łączony patrol wykonał pluton szturmowy SGPSz dowodzony przez ppor "MAKAR" wraz z parą W-3 w rejon wioski AFAK na wschód od FOB ECHOw celu przeciwdziałania działalności grup rebelianckich w tym rejonie.

Wersje[edytuj | edytuj kod]

W-3RL Sokół
W-3WA Sokół na wystawie statycznej podczas Air Show 2005 w Radomiu
Desant z W-3T
Wersje cywilne
  • W-3 Sokół – podstawowa wersja transportowo-pasażerska;
  • W-3A Sokół – wersja W-3 z certyfikatem FAR-29
  • W-3AE Sokół - wersja ratowniczo-ewakuacyjna
  • W-3AS Sokół – wersja W-3 w której płatowiec pochodzi z W-3A zaś awionika z W-3
  • W-3A2 Sokół – wersja z czteroosiowym autopilotem Smith SN 350 (zbudowano jedną sztukę dla odbiorcy z Hiszpanii)
  • W-3AM Sokół – cywilny W-3A wyposażony w pływaki
Wersje wojskowe
  • W-3T Sokół – wojskowa wersja transportowa
  • W-3P Sokół – wojskowa wersja pasażerska
  • W-3W Sokół – wersja uzbrojona w stałe działko GSz-23Ł oraz cztery wysięgniki na uzbrojenie podwieszane
  • W-3WA Sokół – wersja W-3A uzbrojona jak W-3W
  • W-3RM Anakonda – wersja ratownictwa morskiego, z nadmuchiwanymi pływakami do awaryjnego wodowania
  • W-3WARM Anakonda – wersja oparta o W-3A wyposażona jak W-3RM
  • W-3PPD Gipsówka (PPD-2 Gipsówka) – latający punkt dowodzenia.
  • W-3PL Głuszec – wersja wsparcia bojowego
  • W-3RR Procjon (SRR-10 Procjon) – wersja rozpoznania radioelektronicznego
  • W-3RL Sokół – wojskowa wersja ratownictwa lądowego
Wersje prototypowe
  • W-3B Jastrząb – projekt wersji szturmowej
  • W-3K Huzar – wersja W-3B zmodyfikowana przez firmę Kentron, testowana w RPA
  • W-3L Sokół Long – projekt wydłużonej wersji dla 14 pasażerów, powstała makieta
  • W-3MS Sokół – proponowana wersja uzbrojona
  • W-3U Salamandra – wersja z uzbrojeniem zaadaptowanym z Mi-24W (zbudowano jeden egzemplarz, sprzedany do Birmy jako nieuzbrojona maszyna transportowa)
  • W-3U-1 Aligator – projekt wersji do zwalczania okrętów podwodnych
  • W-3WB Huzar – wersja uzbrojona zdolna przenosić przeciwpancerne kierowane pociski rakietowe;
  • W-3WS Sokół – proponowana wersja uzbrojona

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Śmigłowiec W-3 będący własnością PZL Świdnik. Wykorzystywany do testowania wirników
Czeski Sokół w wersji poszukiwawczo-ratowniczej (SAR)
Jeden z czeskich Sokołów
Jeden z hiszpańskich Sokołów

Aktualni[edytuj | edytuj kod]

Wojsko
  •  Polska: Wojsko Polskie:
  •  Czechy – jedenaście W-3A. W roku 1995 pomiędzy Polską i Czechami dokonano wymiany. Polska w zamian za 10 MiG-29 dostarczyła 11 śmigłowców W-3A (w dwóch wariantach: pasażersko-transportowym i ratowniczo-sanitarnym). Jeden z nich w roku 2001 rozbił się w katastrofie[13]
  •  Mjanma – dziesięć W-3 (nr fabr. 330316, 330322, 310323, 310401, 310402, 330403, 310404, 310405, 310406, 330407), dwa W-3 w wersji VIP (nr fabr. 330409, 330410) oraz jeden W-3U przebudowany do wariantu transportowego (nr fabr. 310317). Jeden trafił do Muzeum Sił Powietrznych Związku Mjanmy (nr fabr. 310405)[10][14]
  •  Filipiny: Philippine Air Force – osiem W-3A w wariancie uzbrojonym dostarczonych w latach 2012-2013 (nr fabr. od 310919 do 310926)[15][16][17]
  •  Algieria - Siły Zbrojne Algierii zamówiły 8 szt. W3A na początku 2011 roku. Przewidywane dostawy mają nastąpić w latach 2013-2014. W roku 2013 dostarczono do odbiorcy 6 maszyn[18][19]
Policja i inne służby
  •  Polska:
    • Policja (od 2000) – jeden W-3 i jeden W-3A [10][20]
    • Straż Graniczna (od 2000) – jeden W-3 (nr fabr. 310414, nr rej. PL-30 XG, potem zmieniony na SN-30 XG) i jeden W-3AM Anakonda (nr fabr. 360913, nr rej. SN-33XG). Śmigłowiec W-3 otrzymano w roku 2000 z rozwiązanego 103 Pułku Lotniczego MSWiA, natomiast W-3AM zakupiono w roku 2007 z przeznaczeniem dla Morskiego Oddziału SG[10][21][22][1]
    • TOPR (od 1992) – wykorzystywano łącznie cztery W-3 (nr fabr. 310201, 310416, 310315, 310318), jeden W-3A (nr fabr. 370507) i jeden W-3WA (nr fabr. 360908) z czego 3 śmigłowce stanowiły własność TOPR. W roku 1992 dla TOPR wyczarterowano z PZL Świdnik jeden śmigłowiec W-3 (nr fabr. 310201), pełnił on służbę do roku 1993 kiedy dostarczono zamówiony wcześniej śmigłowiec Sokół dostosowany do potrzeb TOPR (nr fabr. 310416). Personel nadał mu imię Pinio. Maszyna ta została stracona w katastrofie 11 sierpnia 1994 roku. Aby wypełnić powstałą lukę w wyposażeniu zdecydowano wypożyczyć śmigłowiec. Początkowo był to W-3 (nr fabr. 310315) z 103 pułku lotniczego MSW, a od sierpnia 1995 do stycznia 1996 W-3 (nr fabr. 310318) z PZL Świdnik. W międzyczasie dla TOPR zakupiono nowy śmigłowiec W-3A (nr fabr. 370507) zmodyfikowany dla potrzeb ratownictwa. Wszedł on do służby w styczniu 1996 roku. Śmigłowiec ten został poważnie uszkodzony podczas awaryjnego lądowania 29 stycznia 2003 roku koło Murzasichla (zobacz Lawina w Tatrach (2003)). Uszkodzenia śmigłowca okazały się na tyle poważne, że uniemożliwiły korzystanie z maszyny. W roku 2004 przekazano TOPR nowy śmigłowiec W-3WA (nr fabr. 370908) zbudowany z wykorzystaniem elementów uszkodzonego śmigłowca[10]
  •  Korea Południowa: Departament Straży Pożarnej z Choong Nam (od 1999) – jeden W-3AM wyposażony w sztywny zbiornik na wodę montowany pod kadłubem (nr fabr. 370812)[10]
  •  Niemcy: Policja Saksonii (od 1994) – dwa W-3A (nr fabr. 370503 i 370708). Jeden został rozbity 17 stycznia 2005 roku w pobliżu Thalheim (nr fabr. 370708 )[1][23]
  •  Chile: CONAF National Forest Corporation (od 2010) – jeden W-3A (nr fabr. 370917)[15][24]
Użytkownicy cywilni
  •  Polska:
  •  Hiszpania:
    • Helibravo Aviacion Espanha (od 2003) – jeden W-3A2 (nr fabr. 370508; kupiony w roku 2003) i jeden W-3 (nr fabr. 310319; kupiony w roku 2004)[10]
    • INAER Maintenance – jeden śmigłowiec rozbił się 2 lipca 2012[27][28]
    • Hispánica de Aviación (od 2006) – kilkanaście Sokołów pozyskanych m.in. od Heliseco (nr fabr. 310206, 310207, 320210, 310202, 310303, 310305, 310307, 310310, 310412, 370508, 370509, 370515, 370707, 370804, 370805, 370812)[15]
    • Sky Helicopteros – cztery śmigłowce Sokół odkupione m.in. od Hispánica de Aviación (nr fabr. 310319, 370707, 370804, 370812)[15]
  •  Korea Południowa: Hanyang Aviation (od 2001) – dwa W-3AM (nr fabr. 370703 i 370704) pozyskane od Citiair[10]
  •  Nigeria: OKADA Air (od 1991) – jeden W-3 (nr fabr. 310413)[10]
  •  Rosja: PANH Helicopters (od 2003) – jeden W-3 (nr fabr. 310801)[10][29]
  •  Izrael: Israel Aerospace Industries – jeden śmigłowiec wykorzystywany do prób statycznych (nr fabr. ??0324)[30]
  •  Włochy: Eliwork – dwa Sokoły (nr fabr. 310314, 370705)[15][31]

Byli[edytuj | edytuj kod]

Policja i inne służby
  •  Korea Południowa: Departament Straży Pożarnej z Daegu (2001-2003) – jeden W-3A wyposażony w półsztywny zbiornik na wodę produkcji PZL Świdnik (nr fab. 370802). Śmigłowiec został zniszczony w katastrofie 18 stycznia 2003 roku[10]
  •  Polska:
    • 103 Pułk Lotniczy Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych MSWiA (1990-2000) – dwa W-3, jeden W-3RM i jeden W-3A. Jeden W-3 (nr fabr. 310315) zakupiony został w roku 1990 z przeznaczeniem dla PSP, jednak ostatecznie został przekazany do 103 pułku. W roku 1993 zakupiono kolejne dwa śmigłowce: W-3RM (nr fabr. 390510, nr takt. 510) i W-3, przebudowany do wersji o podwyższonym standardzie pasażerskim (nr fabr. 310414, nr takt. 414). W związku z zabezpieczeniem pielgrzymki Papieża Jana Pawła II na Litwę i Łotwę w roku 1993, dla 103 pułku wyczarterowano dodatkowy śmigłowiec W-3A (nr fabr. 310420) z PZL Świdnik. MSW ostatecznie kupiło go w roku 1994 i nadało nr takt. 420. W roku 1998 jeden śmigłowiec przekazano jednostce GROM. W związku z rozwiązaniem w roku 2000 103 Pułku Lotniczego pozostałe śmigłowce przekazano do Straży Granicznej oraz Policji[10].
    • Jednostka specjalna GROM (1998) – jeden W-3SP o nr takt. 0510 (nr fabr. 390510) przebudowany z W-3RM, dostarczony w roku 1998. Stracony w wypadku 21 sierpnia 1998 roku podczas ćwiczeń na poligonie na Rembertowie[10]
    • Wojewódzki Ośrodek Kardiologii w Zabrzu (1989-1991) – jeden W-3 wyposażony w specjalistyczne wyposażenie medyczne umożliwiające wykonywanie niektórych zabiegów (nr fabr. 320210). W roku 1991 śmigłowiec zwrócono do PZL Świdnik[10]
    • Wojewódzka Kolumna Transportu Sanitarnego w Lublinie (1994-2000) – jeden W-3 (nr fabr. 320210). Był to śmigłowiec wykorzystywany wcześniej przez WOK w Zabrzu. W roku 2000 zaprzestano na nim lotów, a w roku 2004 sprzedano Heliseco[10]
  •  Zjednoczone Emiraty Arabskie: Policja R.A.K. (2001-2005) – jeden W-3A (nr fabr. 370515)[10][15]
Użytkownicy cywilni
  •  Niemcy: Heli-Air Zagel (od października do grudnia 1999 wyczarterowany od PZL Świdnik)[10]
  •  Gabon: Air Inter Gabon (wyczarterowany od PZL Świdnik w roku 1993)[10]
  •  Polska:
  •  Korea Południowa:
    • Citiair (1995-2001) – cztery W-3AM (nr fabr. 370514, 370703, 370704, 370803) dostarczone w latach 1995-1997, dwie maszyny zostały utracone w wypadkach (10 stycznia 1997 – nr fabr. 370514 i 29 października 2000 – nr fabr. 370803) i w ich miejsce wydzierżawiono dwa Sokoły od Daewoo. W roku 2001 pozostałe śmigłowce przekazano przedsiębiorstwu Hanyang Aviation (nr fabr. 370703 i 370704)[10]
    • Daewoo (1996-2001) – jeden W-3A (nr fabr. 370509) i cztery W-3AM (nr fabr. 370706, 370707, 370805, 370812). Jeden stracony w wypadku 8 marca 1998 roku w Pongwha-Gun (nr fabr. 370706)[10]
    • Helikorea (2001-2007) – jeden W-3A (nr fabr. 370509) i cztery W-3AM (nr fabr. 370707, 370805, 370812, 370804) odkupione od Daewoo w roku 2001[10][15]
  •  Wietnam: Tổng Công ty Bay dịch vụ Việt Nam (1997-2001) – jeden W-3AM (nr 370804) dostarczony za pośrednictwem Daewoo[10]
  •  ZSRR/ Rosja: Aerofłot (1988-1997) – dwadzieścia W-3 dostarczonych w latach 1988-1990 (nr fabr. ). Dwa zostały stracone w wypadkach – 13 stycznia 1989 (nr fabr. 310202) i 19 lipca 1990 (nr fabr. 310309). W latach 1996-1997 pozostałe 18 maszyn zostało sprzedanych do Heliseco[10]
  •  Stany Zjednoczone: Lloyd Helicopters US Inc (2007) – trzy W-3AM (nr fabr. 370509, 370805, 370812)[15]
  •  Portugalia: Helibravo Aviacao (2000-2006) – jeden W-3AM zarejestrowany jako CS-HFA (nr fabr. 370705). Odkupiony od Heliseco w roku 2000, sprzedany w roku 2006 [10]
  •  Republika Południowej Afryki: DENEL LTD (1993-1994) – prototyp W-3K Huzar (nr fabr. 360318) służący jako demonstrator. W roku 1994 wrócił do PZL Świdnik[15]

Niedoszli użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

  •  Polska: Państwowa Straż Pożarna – w roku 1990 z funduszy Wojewody Warszawskiego zakupiono jeden śmigłowiec W-3 z przeznaczeniem dla straży pożarnej (nr fabr. 310315). Nie utworzono jednak wydziału lotniczego straży i śmigłowiec był używany przez 103 Pułk Lotniczy MSWiA wspólnie z Oddziałem Ratownictwa Wysokościowego Zawodowej Straży Pożarnej z Warszawy-Woli. W roku 1993 usunięto z kadłuba napis „STRAŻ”[10]
  •  Irak: Irackie Siły Powietrzne – w roku 2004 pomiędzy Bumarem a irackim ministerstwem obrony podpisano umowę obejmującą m.in. zakup 20 śmigłowców Sokół. W lutym 2005 roku zamówienie zredukowano do 2 śmigłowców w wersji VIP. W PZL Świdnik wyprodukowało dwa śmigłowce dostosowane do potrzeb irackich (nr fabr. 370912, 370914), lecz ostatecznie nie trafiły one do odbiorcy irackiego[32][33]
  •  Chorwacja: HeliFOR – zamówiono dwa W-3A (nr fabr. 370912, 370914). Ostatecznie zakup anulowano[15]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Lista PZL W-3 Sokół (pol.). gdziewojsko.wordpress.com. [dostęp 2013-09-04].
  2. Zbigniew Lentowicz: Świdnickie sokoły polecą wkrótce do Chin. Rzeczpospolita, 2008-02-27. [dostęp 2011-01-06].
  3. Grzegorz Sobczak, Świdnik na chińskim rynku w: Skrzydlata Polska 04/2010
  4. Pokaz możliwości Głuszca w serwisie Agencja Lotnicza Altair
  5. Historia dwóch Sokołów (SP-SXT i SP-SXZ), które uległy katastrofom w Tatrach. Części z ich wraków zostały zaadaptowane do obecnego śmigłowca TOPR SP-SXW. Fundacja na rzecz Ratownictwa Lotniczego im. Bogusława Arendarczyka i Janusza Rybickiego.
  6. M. Rusiecki, Śmigłowce w służbie Wojsk Lądowych. Pierwsze 45 lat. Część 2, "Lotnictwo z szachownicą", 1/2009 (31), s. 7-9
  7. Rzeczpospolita: Pilot śmigłowca rozbitego w Iraku ponownie uniewinniony
  8. M. Rusiecki, Śmigłowce w służbie Wojsk Lądowych. Pierwsze 45 lat. Część 2, "Lotnictwo z szachownicą", 1/2009 (31), s. 9
  9. SAMOLOTY I ŚMIGŁOWCE GDYŃSKIEJ BRYGADY LOTNICTWA MARYNARKI WOJENNEJ (pol.). www.bl.mw.mil.pl. [dostęp 2013-09-04].
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 10,13 10,14 10,15 10,16 10,17 10,18 10,19 10,20 10,21 10,22 10,23 10,24 10,25 10,26 10,27 10,28 Dariusz Sałata, Krzysztof Sałata, Andrzej Wrona, Krzysztof Spólnicki. Użytkownicy śmigłowców W-3. „Aeroplan”. 5-6/2004, s. 17-33, 2004. Warszawa: Agencja Lotnicza Altair Sp. z o.o.. ISSN 1232-8839 (pol.). 
  11. PZL W-3 Sokół w Wojsku Polskim (pol.). gdziewojsko.wordpress.com. [dostęp 2013-09-04].
  12. Wyposażenie Sił Powietrznych - Śmigłowce (pol.). www.sp.mil.pl. [dostęp 2013-09-04].
  13. Czesi rezygnują z PZL W-3A Sokół (pol.). www.altair.com.pl, 2012-11-27. [dostęp 2013-09-04].
  14. PZL W-3T nr fabr. 310405 w Helicopter DataBase (ang.). www.helicopter-database.de. [dostęp 2013-09-04].
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 15,7 15,8 15,9 PZL W-3 w Helicopter DataBase (ang.). www.helicopter-database.de. [dostęp 2013-09-04].
  16. Department of Defense of the Republic of the Philippine Notice of Award to PZL Swidnik (ang.). [dostęp 2013-09-04].
  17. Ostatnie Sokoły dla Filipin (pol.). www.altair.com.pl, 2013-02-15. [dostęp 2013-09-04].
  18. W-3A dla Algierii (pol.). www.altair.com.pl, 2013-02-14. [dostęp 2013-09-04].
  19. Dobry rok dla PZL (pol.). www.swidnik.pl, 2013-12-14. [dostęp 2013-12-19].
  20. Sławomir Kasjaniuk: Srebrny Sokół policji (pol.). lotniczapolska.pl, 2010-09-09. [dostęp 2013-09-04].
  21. E-RAPORT MSPO 1/2011 - STRAŻ GRANICZNA (pol.). www.altair.com.pl, 2011-09-05. [dostęp 2013-09-04].
  22. Śmigłowiec dla gdańskiej straży granicznej (pol.). wiadomosci.wp.pl, 2007-09-27. [dostęp 2013-09-04].
  23. Tragischer Helikopter-Absturz: Retter verunglückten bei Suche nach suizidgefährdeter Frau (niem.). www.spiegel.de, 2005-01-17. [dostęp 2013-09-04].
  24. Wojciech Lorencowicz. Pierwszy śmigłowiec Sokół w Ameryce Południowej. „Lotnictwo”. 2-3/2011, s. 30-33, 2011. Warszawa: Magnum-X Sp. z o.o.. ISSN 1732-5323 (pol.). 
  25. Heliseco - Flota (pol.). www.heliseco.eu. [dostęp 2013-09-04].
  26. PZL W-3 Sokół nr fabr. ?? 0325 w Helicopter DataBase (ang.). www.helicopter-database.de. [dostęp 2013-09-04].
  27. Wypadki śmigłowców w Hiszpanii (pol.). www.altair.com.pl, 2012-07-04. [dostęp 2013-09-04].
  28. Modernizacja wiekowych AB 212 (pol.). www.altair.com.pl, 2012-01-14. [dostęp 2013-09-04].
  29. W-3 SOKOL ("FALCON") (pol.). www.panh.ru. [dostęp 2013-09-04].
  30. PZL W-3 Sokół nr fabr. ?? 0324 w Helicopter DataBase (ang.). www.helicopter-database.de. [dostęp 2013-09-04].
  31. WPZL SOKOL W3 (pol.). www.eliwork.it. [dostęp 2013-09-04].
  32. Grzegorz Hołdanowicz. BTR-80UP DO IRAKU. SOKOŁY CHYBA NIE.... „Raport WTO”. 12/2006, 2006. Warszawa: Agencja Lotnicza Altair Sp. z o.o.. ISSN 1232-8839 (pol.). 
  33. Piotr Abraszek. Iracki Sokół. „Nowa Technika Wojskowa”. 12/2006, s. 56, 2006. Warszawa: Magnum-X Sp. z o.o.. ISSN 1230-1655 (pol.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]