PZL TS-11 Iskra

PZL TS-11 Iskra
TS-11 Iskra w barwach Biało-Czerwonych Iskier
Dane podstawowe
Państwo	Polska
Producent	PZL
Typ	Samolot szkolno-treningowy
Załoga	2 (instruktor + uczeń)
Historia
Data oblotu	5 lutego 1960
Lata produkcji	1963 – 1987
Egzemplarze	424
Dane techniczne
Napęd	1 × silnik odrzutowy WSK SO-3
Ciąg	10,8 kN
Wymiary
Rozpiętość	10,06 m
Długość	11,15 m
Wysokość	3,50 m
Powierzchnia nośna	17,5 m²
Masa
Własna	2560 kg
Startowa	3840 kg
Osiągi
Prędkość maks.	720 km/h na wysokości 5000 m
Prędkość przelotowa	600 km/h
Prędkość minimalna	140 km/h silniki zdławione, wysunięte klapy
Prędkość wznoszenia	14,8 m/s
Pułap	11000 m
Zasięg	1250 km
Dane operacyjne
Uzbrojenie
1 × 23 mm działko lotnicze NS-23 lub NR-23
Użytkownicy
Siły Powietrzne, Indyjskie Siły Powietrzne
Multimedia w Wikimedia Commons

Wnętrze kabiny pilota samolotu TS-11 Iskra R

TS-11 Iskra bis B, widok z przodu, Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu

TS-11 Iskra bis B, widok z boku, Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu

TS-11 Iskra R w barwach 3 Eskadry Lotnictwa Taktycznego

Samoloty TS-11 Iskra MR w malowaniu Biało-Czerwonych Iskier

Samolot TS-11 Iskra MR w malowaniu Biało-Czerwonych Iskier

TS-11 Iskra bis DF

wyświetlacz przezierny zamontowany na PZL TS-11F

Wyrzutnia niekierowanych pocisków rakietowych Mars-4 na zewnętrznym zamku TS-11 Iskra R

Przód kadłuba TS-11 Iskra R, widoczna lufa działka 23 mm oraz opcjonalny pojemnik na łuski

PZL TS-11 Iskra – samolot szkolno-treningowy, produkowany przez WSK "PZL Mielec" (obecnie Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o. w Mielcu), zaprojektowany przez zespół pod kierunkiem Tadeusza Sołtyka (stąd oznaczenie TS). Pierwsza polska konstrukcja lotnicza napędzana silnikiem odrzutowym.

Historia rozwoju konstrukcji

• Pierwszy, nieuzbrojony prototyp z silnikiem Viper 8 o ciągu 7,80 kN (795 kG) został oblatany 5 lutego 1960 roku przez pilota doświadczalnego Instytutu Lotnictwa, inż. Andrzeja Abłamowicza. Kolejne dwa prototypy zostały oblatane w marcu i lipcu 1961. Od pierwszej maszyny różnił je silnik HO-10 o ciągu 7,84 kN (800 kG) oraz posiadane już uzbrojenie (działko kal. 23 mm).
• TS-11 Iskra bis A – wersja szkolno-treningowa produkowana od 1963 roku. Po zainstalowaniu silnika SO-1 o ciągu (980 kG) pobito na niej (piloci: Andrzej Abłamowicz i Ludwik Natkaniec) następujące rekordy:

1. lot po obwodzie zamkniętym 100 km – 2 września 1964 – 715,7 km/h
2. lot po obwodzie zamkniętym 500 km – 24 września 1964 – 730 km/h
3. lot na bazie 15/25km – 26 września 1964 – 839 km/h

• TS-11 Iskra bis B – wersja szkolno-treningowa z czterema zamkami na podwieszane uzbrojenie. Prototyp nosił oznaczenie TS-11 Iskra 100.
• TS-11 Iskra bis C – jednomiejscowy samolot rozpoznawczy z 1971. Prototyp oznaczony był jako TS-11 Iskra 200 Art. Samolot został wyposażony w 3 kamery fotograficzne AFA-39 a w miejscu tylnego fotela dodatkowy zbiornik paliwa. Wyprodukowano 5 sztuk.
• TS-11 Iskra bis D – dwumiejscowa wersja szkolno-szturmowa z 1973. Prototyp oznaczono jako TS-11 Iskra 200 SB. Zwiększono jej udźwig w porównaniu z wersją bis B. 50 maszyn tego typu dostarczono lotnictwu wojskowemu Indii, gdzie weszły do służby w 1976.
• TS-11 Iskra bis DF – dwumiejscowa wersja szkolno-rozpoznawcza z 1974.
• TS-11 Iskra R – dwumiejscowa wersja rozpoznawcza stanowiąca wersję bis DF dostosowaną dla potrzeb lotnictwa morskiego,w 1992 roku wyposażona w amerykański radar pogodowy RDS-81, którego obsługą zajmował się operator na tylnym fotelu, oraz prosty system nawigacyjny GPS.
• TS-11 Iskra BR 200 – prototyp wersji jednomiejscowej rozpoznawczo-szturmowej z 1972. Nie wszedł do produkcji.
• TS-11 Iskra Jet/TS-11 Spark – pozbawione uzbrojenia samoloty, wycofywane ze służby, dla użytku w lotnictwie cywilnym spotykane m.in. w USA i Australii
• TS-11 Iskra MR – samoloty wyposażone w zmodernizowaną awionikę odpowiadającą standardom ICAO, używane w zespole akrobacyjnym Biało-Czerwone Iskry
• TS-11F Iskra – Demonstrator modernizacji Iskry zaprezentowany na MSPO 2008 przez Instytut Techniczny Wojsk Lotniczych. Wyposażony w nową awionikę oraz fotele wyrzucane Martin Baker.

Silniki

W samolotach produkowanych w latach 1967-1969 montowano silniki SO-1 o ciągu 9,80 kN (1000 kG). Od 1969 montowano SO-3 o przedłużonym resursie, później zmienione na silniki SO-3W o ciągu 10,80 kN (1100 kG). We wcześniejszych modelach wymieniano silniki na nowsze. W późniejszym okresie, wobec problemów z wprowadzeniem następcy Iskry – samolotu I-22 Iryda, rozważano zastosowanie w używanych maszynach nowych silników K-15 Kaszub.

Opis wersji Iskra bis D

• załoga – dwie osoby (uczeń z przodu i instruktor z tyłu)
• długość – 11,15 m
• rozpiętość – 10,06 m
• wysokość – 3,50 m
• powierzchnia nośna – 17,50 m²
• masa własna – 2560 kg
• ciężar całkowity – 3724 kg (wersja SNP)
• maksymalna masa startowa 3840 kg
• silnik jeden WSK SO-3W o ciągu 10,80 kN (1100 kG) (początkowo WSK SO-3 o ciągu 9,80 kN (1000 kG))

Osiągi wersji Iskra bis D z silnikiem SO-3W

• prędkość maksymalna – 720 km/h na 5000 m
• zasięg – 1260 km
• pułap operacyjny – 11 000 m
• prędkość wznoszenia – 14,8 m/s
• obciążenie skrzydła – 213 kg/m²
• stosunek ciągu do masy – 1:3,4

Uzbrojenie

• w przedniej części kadłuba seryjnie jedno działko NS-23 (115P) kal. 23 mm z możliwością wymiany na działko NR-23 (150P).
• 4 węzły na podwieszane uzbrojenie – max. 4 × 100 kg bomb lub zasobniki z karabinami maszynowymi (Zeus-1) oraz uniwersalne zasobniki niekierowanych pocisków rakietowych klasy "powietrze-ziemia" Mars-4, lub zasobniki ZR-8 z bombami odłamkowymi.

Użytkownicy

Polskie Lotnictwo Wojskowe używa samolotów TS-11 od 1962 po dzień dzisiejszy. W 1975 r. Indyjskie Siły Powietrzne zamówiły 50 samolotów TS-11 Iskra (wycofane ze służby 16 grudnia 2004). Produkcję zakończono w 1987 roku.

W muzeach

Muzeum Techniki Wojskowej w Zabrzu

• TS-11 Iskra nr taktyczny 812, nr seryjny 1HO-0812

Muzeum Wojsk Lądowych w Bydgoszczy

• TS-11 Iskra nr taktyczny 209, nr seryjny 1H-0209

Lubuskie Muzeum Wojskowe w Drzonowie

• TS-11 Iskra nr taktyczny 506, nr seryjny 1H-0506
• TS-11 Iskra nr taktyczny 530, nr seryjny 2H-0530
• TS-11 Iskra 200 BR nr taktyczny 823, nr seryjny 4H-0823

Muzeum Marynarki Wojennej w Gdyni

• TS-11 Iskra nr taktyczny 414, nr seryjny 1H-0414

Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie

• TS-11 Iskra nr taktyczny 04, nr seryjny 11PR04 (prototyp)
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1007, nr seryjny 1H-1007
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1, nr seryjny 1H-0730 – samolot zespołu akrobacyjnego Biało-Czerwone Iskry o nazwie własnej „Czerwona 1”
• TS-11 Iskra nr taktyczny 012 - przekrój szkoleniowy i magazyn części zamiennych
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1221, nr seryjny 3H-1221
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1909, nr seryjny 3H-1909

Muzeum Kampanii Wrześniowej i Twierdzy Modlin w Modlinie

• TS-11 Iskra nr taktyczny 1227

Muzeum Uzbrojenia w Poznaniu

• TS-11 Iskra nr taktyczny 710, nr seryjny 1H-0710

Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu

• TS-11 Iskra nr taktyczny 1411
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1806
• TS-11 Iskra nr taktyczny 1807

Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

• TS-11 Iskra nr taktyczny 101, nr seryjny 1H-0101 – w parku plenerowym przed główną siedzibą

Muzeum Broni i Militariów w Świdnicy

• TS-11 Iskra nr taktyczny 2, nr seryjny 1H-0726 – samolot zespołu akrobacyjnego "Biało-Czerwone Iskry" o nazwie własnej „Czerwona 2”

Muzeum Barwy i Oręża "Arsenał" w Zamościu

• TS-11 Iskra nr taktyczny, nr seryjny 1H-0611

Zobacz też

• As (samolot)

Media

Zespół akrobacyjny Biało-Czerwone Iskry podczas pokazu   Biało-Czerwone Iskry podczas pokazu w 31 Bazie Lotniczej w Poznaniu-Krzesinach podczas uroczystości przyjęcia F-16 w poczet polskich sił powietrznych Problem z odtwarzaniem pliku? Zobacz Pomoc.