Kanał Augustowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kanał Augustowski
Kanał Augustowski
Kanał Augustowski - Śluza Perkuć
Kontynent Europa
Państwo Polska, Białoruś
Województwo podlaskie
Początek 4,2 km Biebrzy
Koniec 410 km Niemna
Rok budowy 1824-1839
Długość 101,00 km
Głębokość
• maksymalna
• minimalna
• średnia

3,00 m
1,50 m
2,25 m
Udostępniony dla żeglugi Tak
Śluzy 18
Kanały wodne Polski
Commons-logo.svg Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Informujący znak drogowy na drodze nad Kanałem

Kanał Augustowski (biał. Аўгустоўскі канал) – droga wodna łącząca drogą okrężną dopływy Wisły z Bałtykiem poprzez dopływy Niemna, z pominięciem dolnego biegu Wisły.

Kanał Augustowski jest częścią Szlaku Batorego i wraz z zespołem budowli i urządzeń został ujęty w rejestrze zabytków nieruchomych, nr rej.:324 z 23.10.1968 (środkowa część) i 5 z 902.1979 (cały kanał) [1]. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 25 kwietnia 2007 roku (Dz.U. nr 86 z 2007 r., poz. 572) został uznany za pomnik historii [2]. Od roku 2008 kanał był wspólnym polsko-białoruskim kandydatem do wpisania na listę światowego dziedzictwa UNESCO (wniosek wycofano w 2010 w celu poprawienia)[3]. Kanał Augustowski włączony został w Europejski Szlak Tematyczny Transport i Komunikacja, będący częścią Europejskiego Szlaku Dziedzictwa Przemysłowego[4].

Informacje ogólne[edytuj | edytuj kod]

Długość kanału: 101 km, w tym 82 km w granicach Polski.

Kanał, oprócz śluz, których jest 18, tworzą:

  • rzeka Netta (w górnym biegu od źródła do jeziora Necko — Rospuda) — rzeka w północno-wschodniej Polsce, prawy dopływ Biebrzy, dł. 102 km, dorzecze 1336 km²; częściowo skanalizowana (Kanał Augustowski). Źródła w pobliżu jez. Rospuda, przepływa przez jez. Garbaś, Sumowo, Bolesty, Necko
  • rzeka Czarna Hańcza - jest największą rzeką Wigierskiego Parku Narodowego oraz jedną z ważniejszych rzek Suwalszczyzny.
  • Jeziora augustowskie - posiadają sporą ilość piaszczystych plaż i kąpielisk, co spowodowało umiejscowienie wielu ośrodków wypoczynkowych.

Bogaty jest świat wodnych ptaków: łabędzie, kaczki, gęsi. Ryby występujące w Kanale Augustowskim to lin, leszcz, okoń, szczupak, węgorz, karaś, miętus pospolity, płoć i ukleja.

Z powodu braku regulacji Biebrzy i Narwi obecnie kanał nie jest skomunikowany z innymi drogami wodnymi w Polsce. Od roku 2008, po odbudowaniu stopni wodnych od Kurzyńca do Niemnowa, kanał stał się ponownie żeglowny na całej swojej długości i odzyskał połączenie z rzeką Niemen[5].

Zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z 2002 r. ws. klasyfikacji śródlądowych dróg wodnych kanał ma klasę Ia (droga wodna o znaczeniu regionalnym, maks. długość statków z napędem i barek - 24 m, maks. szerokość - 3,5 m, maks. zanurzenie - 1 m)[6].

Po kanale pływają statki Żeglugi Augustowskiej, które przewożą rocznie ok. 100 tys. pasażerów na kilku trasach (w tym najbardziej popularnej "Papieskiej": port w Augustowie - rzeka Netta - jezioro Necko - rzeka Klonownica - Jezioro Białe - śluza w Przewięzi - Jezioro Studzieniczne i powrót, którą na odcinku od Augustowa do Studzienicznej 9 czerwca 1999 r. w czasie 7 godzin płynął flagowym statkiem "Serwy" papież Jan Paweł II). "Serwy" zwodowano w 1962 r. w Gdańsku; kolejny statek - "Sajno" - w 1960 r. (pływał on kiedyś po Wiśle jako "Świtezianka"), natomiast najmłodszego "Perkoza" w 1971r. Dwa pierwsze statki mieszczą 203 pasażerów, natomiast trzeci mieści na pokładzie 74 osoby.[7].

Przebieg kanału[edytuj | edytuj kod]

Kanał Augustowski dzieli się na 2 odcinki:

  • zachodni - od połączenia z Biebrzą do śluzy Augustów (0,0 - 32,50 km)
  • wschodni - od śluzy Augustów do śluzy Niemnowo na Białorusi (32,50 - 101,20 km)

Kilometraż kanału liczony jest od połączenia z Biebrzą[8].

Kilometr Opis
0,0 Połączenie z rzeką Biebrzą (na 84,2 km od źródeł). Początek Kanału Augustowskiego.
0,35-10,95 Trasa skanalizowaną rzeką Nettą.
0,35 Śluza Dębowo. Jaz zastawkowy (dawniej upust młyński).
10,95-32,50 Trasa sztucznym kanałem równolegle do Netty.
13,20 Śluza Sosnowo. Upust zastawkowy do zrzucania nadmiaru wody ze stanowiska Sosnowo-Borki do Netty.
19,25 Śluza Borki. Upust zastawkowy do zrzucania nadmiaru wody ze stanowiska Borki-Białobrzegi do Netty.
19,35 Jaz betonowy, zastawkowy, doprowadzający do stanowiska wodę z Netty.
24,80 Dawne miejsce upustu ulgowego Spichlerzysko, odprowadza wodę ze stanowiska Borki-Białobrzegi do Netty.
26,60 Połączenie kanału z odpływem jazu Białobrzegi, ograniczone możliwości doprowadzenia wody do stanowiska Borki-Białobrzegi z Netty.
27,10 Śluza Białobrzegi.
27,60 Upust Sojownica, zrzucający nadmiar wody ze stanowiska Białobrzegi-Augustów do jeziora Sajno.
32,50 Śluza Augustów. Na tym samym kilometrze znajduje się w Augustowie jaz piętrzący, sterujący odpływem z jeziora Necko do Sajna, oraz dawny upust młyński. Celem piętrzenia jest tworzenie rezerwy retencyjnej do zasilania kanału na odcinku Augustów-Dębowo. Od tego miejsca zaczyna się wschodni odcinek kanału.
32,50-43,50 Trasa kanałem oraz jeziorami Necko (1,7 km) i Białe (6,7 km).
43,50 Śluza Przewięź.
43,50-47-50 Trasa krótkimi kanałami oraz przez jezioro Studzieniczne.
47,40 Śluza Swoboda.
47,40-57,00 Sztuczny przekop - stanowisko szczytowe kanału, zasilane z jeziora Serwy (dopływ na 53 km). Na trasie odcinka znajdują się jeziora Swoboda i Górczyckie.
57,00 Śluza Gorczyca. Upust na kanale ulgi.
57,00-60,90 Odcinek przez sztuczne kanały oraz jeziora Orlewo i Paniewo.
60,90 Śluza Paniewo.
63,00 Śluza Perkuć. Upust szandorowy na kanale bocznym.
63,00-69,10 Trasa krótkim kanałem i jeziorami Mikaszewo, Mikaszewo Staw i staw Mikaszówka.
69,10 Śluza Mikaszówka. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) szandorowy.
70,30 Śluza Sosnówek. Na kanale bocznym niewielki murowany jaz (upust) szandorowy.
70,50 Do kanału wpada Czarna Hańcza. Od tego punktu kanał płynie skanalizowaną rzeką.
74,40 Śluza Tartak. Na kanale bocznym jaz (upust) murowany zastawkowy.
77,40 Śluza Kudrynki. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) zastawkowy.
80,00-83,40 Pas graniczny między Polską i Białorusią.
81,75 Śluza Kurzyniec. Na kanale bocznym murowany jaz (upust) zastawkowy.
83,40 Jaz Wołkuszek.
83,40-101,20 Odcinek kanału usytuowany na Białorusi.
85,00 Śluza Wołkuszek.
91,50 Śluza Dąbrówka. Na kanale ulgi jaz (upust) Dąbrówka.
94,60 W miejscowości Sonicze śluzą Czortek Czarna Hańcza wypływa z naturalnego koryta, kierując się do rzeki Niemen.
100,00 Jaz upustowy Kurkul, pięcioprzęsłowy, odprowadzający nadmiar wody ze stanowiska Dąbrówka-Niemnowo do Niemna.
101,20 Śluza Niemnowo. Koniec Kanału Augustowskiego.
Śluza Dębowo Śluza Sosnowo Śluza Borki Śluza Białobrzegi Śluza Augustów Śluza Przewięź Śluza Swoboda Śluza Gorczyca Śluza Paniewo Śluza Perkuć Śluza Mikaszówka Śluza Sosnówek Śluza Tartak Śluza Kudrynki Śluza Kurzyniec Śluza Wołkuszek Śluza Dąbrówka Śluza NiemnowoKanał Augustowski mapa.svg

Kanał Augustowski:

  1. Śluza Dębowo
  2. Śluza Sosnowo
  3. Śluza Borki
  4. Śluza Białobrzegi
  5. Śluza Augustów
  6. Śluza Przewięź
  7. Śluza Swoboda
  8. Śluza Gorczyca
  9. Śluza Paniewo
  10. Śluza Perkuć
  11. Śluza Mikaszówka
  12. Śluza Sosnówek
  13. Śluza Tartak
  14. Śluza Kudrynki
  15. Śluza Kurzyniec
  16. Śluza Wołkuszek
  17. Śluza Dąbrówka
  18. Śluza Niemnowo


Śluzy[edytuj | edytuj kod]

Śluza Paniewo na Kanale Augustowskim

W ramach Kanału Augustowskiego wybudowano 18 śluz. Obecnie w granicach Polski znajduje się 14 z nich, 3 na terenie Białorusi (Wołkuszek, Dąbrówka, Niemnowo), a przez śluzę Kurzyniec przebiega granica polsko-białoruska.

Śluzy wg liczby komór:

  • jednokomorowe: 16
  • dwukomorowe: 1 - Paniewo
  • czterokomorowe: 1 - Niemnowo (pierwotnie trzykomorowa, czwartą komorę dobudowano latach 2004-2006)

Śluzy pozwalają przenieść statki o:

  • 15 m na odcinku od Biebrzy do Augustowa
  • 41 m na odcinku od Augustowa do Niemna

Śluzy od rzeki Biebrzy:

  1. Dębowo
  2. Sosnowo
  3. Borki
  4. Białobrzegi
  5. Augustów
  6. Przewięź
  7. Swoboda
  8. Gorczyca
  9. Paniewo
  10. Perkuć
  11. Mikaszówka
  12. Sosnówek
  13. Tartak
  14. Kudrynki
  15. Kurzyniec
  16. Wołkuszek
  17. Dąbrówka
  18. Niemnowo

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

Drogi wodne były kluczowe dla gospodarki wielu krajów przed rozwojem kolei w XIX wieku. W dobie rewolucji przemysłowej we wczesnych latach XIX wieku powstała konieczność szukania połączeń śródlądowych. Rozwój techniki inżynieryjnej na świecie spowodował budowanie kanałów, czyli sztucznych połączeń wodnych wykorzystujących istniejące naturalne cieki wodne.

W Królestwie Polskim po uzyskaniu dużej autonomii (rząd, parlament, wojsko), w latach 1815-1830 nastąpił intensywny rozwój przemysłu i ekspansja gospodarcza. Najpoważniejszym problemem stał się eksport towarów, spławianych Wisłą do Gdańska. Po wprowadzeniu przez Prusy w 1823 represyjnych ceł (opłaty na niektóre towary, np. żyto i jęczmień wzrosły sześciokrotnie, na owies trzynastokrotnie) minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki postanowił wybudować kanał żeglowny z pominięciem Pomorza. Roboty miały być wykonywane przez Polaków (dorzecza Wisły i Niemna) i Rosjan (dorzecza Niemna i Windawy) tzw. Kanał Windawski.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Kanał został zaprojektowany w 1824 przez gen. Ignacego Prądzyńskiego. Budowa rozpoczęła się w 1825 i prowadzona była przez Wojskowy Korpus Inżynierów. Pracami kierował początkowo Prądzyński (do 1826), później gen. Jan Chrzciciel de Grandville Malletski, Jan Paweł Lelewel (do 1830). Prace zostały przerwane z powodu wybuchu powstania listopadowego, a wojska rosyjskie budujące Kanał Windawski skierowano do walki z powstańcami.

Po klęsce powstania listopadowego Rosja zlikwidowała autonomię Królestwa Polskiego i w związku z tym zmieniła się koncepcja budowy kanału. W latach 1833-1839 zrealizowano go tylko na odcinku od Biebrzy do Niemna; budowę prowadził wówczas hydrotechnik Teodor Urbański. Wśród budowniczych Kanału byli m.in. Jerzy Arnold, Tadeusz Edward Bieliński, Michał Horain, Wojciech Korczakowski, Jan Paweł Lelewel, Feliks Pancer, August Szulz (Jussuf-aga).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podlaskie (pol.). 2013-12-31.
  2. Dz. U. z 2007 r. Nr 86, poz. 572
  3. MKiDN: Wycofanie wniosku o wpis Kanału Augustowskiego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. [dostęp 2010-11-29].
  4. Augustow Navigation. European Route of Industrial Heritage. [dostęp 2012-04-03].
  5. RZGW Warszawa - Kanał Augustowski. [dostęp 2010-11-29].
  6. Dz. U. z 2002 r. Nr 77, poz. 695
  7. Igor Nazaruk "Kapitanowie słodkich wód" Metro 2011-07-18 http://www.emetro.pl/emetro/1,85648,9968451,Kapitanowie_slodkich_wod.html
  8. Przebieg kanału na podstawie: Krajobraz kulturowy Kanału Augustowskiego. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, 1999, s. 12-13. ISBN 83-85548-73-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wojciech Batura, Kanał Augustowski. Arcydzieło ludzkich rąk i natury, Toruń 2005
  • Krajobraz kulturowy Kanału Augustowskiego. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, 1999. ISBN 83-85548-73-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]