Edward Osóbka-Morawski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Edward Bolesław Osóbka-Morawski
Osobka morawski.jpg
Data i miejsce urodzenia 5 października 1909
Bliżyn
Data i miejsce śmierci 9 stycznia 1997
Warszawa
Przewodniczący Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Okres urzędowania od 21 lipca 1944
do 31 grudnia 1944
Minister Spraw Zagranicznych
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Okres urzędowania od 21 lipca 1944[1]
do 2 maja 1945
Następca Wincenty Rzymowski
Kierownik resortu rolnictwa i reform rolnych Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Okres urzędowania od 9 października 1944
do 31 grudnia 1944
Poprzednik Andrzej Witos
Następca Edward Bertold (jako minister)
Premier Rządu Tymczasowego
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Okres urzędowania od 31 grudnia 1944
do 28 czerwca 1945
Poprzednik (jako przewodniczący Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego)
Następca (jako premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej)
Premier Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna
Okres urzędowania od 28 czerwca 1945
do 5 lutego 1947
Poprzednik (jako premier Rządu Tymczasowego)
Następca Józef Cyrankiewicz
Minister Administracji Publicznej
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 5 lutego 1947
do 20 stycznia 1949
Poprzednik Władysław Kiernik
Następca Władysław Wolski
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Order Krzyża Grunwaldu III klasy Medal za Warszawę 1939-1945 Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Krzyż Partyzancki
Nagrobek Edwarda Osóbki-Morawskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 23 lipca 2006

Edward Bolesław Osóbka-Morawski, właśc. Edward Osóbka (ur. 5 października 1909 w Bliżynie k. Skarżyska-Kamiennej, zm. 9 stycznia 1997 w Warszawie) – działacz socjalistyczny, przewodniczący Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, członek Krajowej Rady Narodowej, premier Rządu Tymczasowego i Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

Początki kariery politycznej[edytuj | edytuj kod]

Pochodził z wielodzietnej rodziny robotniczej, po śmierci ojca w 1914 rodzina utrzymywała się z pracy na roli oraz w tartaku. W latach 1918–1923 Osóbka uczęszczał do szkoły podstawowej w Bliżynie, a następnie podjął pracę przy budowie fabryki amunicji w Skarżysku. W 1925 objął posadę praktykanta gminnego. W 1928 przeniósł się do Końskich i podjął pracę w urzędzie gminy w Duraczowie; wówczas też wstąpił do Polskiej Partii Socjalistycznej i Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. W 1934 za uprawianie agitacji przed wyborami samorządowymi został, na mocy decyzji wojewody kieleckiego, pozbawiony pracy. Następnie wyjechał do Wielunia, gdzie otrzymał posadę w Spółdzielczej Centrali Handlowej. Podjął tam także działalność w organizacjach o charakterze lewicowym, za co został ponownie zmuszony do zmiany miejsca pobytu – na podstawie ustawy O granicach państwa, wg której władze mogły nakazać usunięcie z pasa przygranicznego osób karanych (Osóbka był wówczas prawomocnie skazany na rok więzienia za przestępstwo prasowe).

W 1936 przybył do Warszawy, gdzie z ramienia Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej wszedł w skład zarządu warszawskiego oddziału Związków Zawodowych Pracowników Spółdzielczych. Był członkiem Zarządu Stowarzyszenia „Szklane Domy”, Okręgowej Rady „Społem”, Zarządu Towarzystwa Wolnomyślicieli, redakcji „Chłopskiej Prawdy” oraz sekretarzem Centralnej Sekcji Spółdzielczej przy Zarządzie Głównym TUR. W 1938 założył Spółdzielnię Spożywców „Wyzwolenie”, której był prezesem do 1939. W tym czasie zatrudnił w swojej spółdzielni (jako księgowego) Bolesława Bieruta, a w żoliborskiej komórce PPS współdziałał m.in. z Wandą Wasilewską. W 1938 rozpoczął naukę w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie na Wydziale Prawa i Ekonomii.

Działalność w latach II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 działał w Batalionach Obrony Warszawy oraz kierował zaopatrzeniem Spółdzielni Spożywców „Wyzwolenie”. 5 października 1939 udał się do radzieckiej strefy okupacyjnej, zatrzymując się na trzy miesiące w Hajnówce, skąd, za zgodą władz radzieckich, często wyjeżdżał w sprawach zaopatrzeniowych do różnych miast Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi. Pod koniec grudnia 1939 powrócił do Warszawy i nawiązał współpracę z Adamem Próchnikiem i jego grupą „żoliborskich socjalistów”, organizując konkurencyjne ugrupowania wobec utworzonego przez działaczy PPS konspiracyjnego „Wolność, Równość, Niepodległość”.

W maju 1941 wstąpił do organizacji „Barykada Wolności”, a po aresztowaniu jej przywódców przez Niemców wraz ze Stanisławem Chudobą przejął nad nią kontrolę. 1 września 1941 wszedł do 6-osobowego kierownictwa organizacji Polscy Socjaliści, utworzonej w wyniku połączenia kilku grup lewicowo-socjalistycznych, konkurencyjnych wobec WRN. Na II zjeździe w kwietniu 1943, gdy PS zmieniło nazwę na Robotnicza Partia Polskich Socjalistów, został członkiem jej Komitetu Centralnego. Partia ta na swoim III zjeździe we wrześniu 1943 za podstawę programową przyjęła walkę o Polską Republikę Socjalistyczną, a jednocześnie odrzuciła możliwość współpracy z ZSRR i PPR, argumentując to tym, że ZSRR żywi tendencje zaborcze, a PPR jest partią politycznie niesamodzielną i utworzoną z inspiracji czynników radzieckich[2]. Przeciwko tym uchwałom wystąpił Osóbka, który mimo ostrzeżeń, że PPR ma charakter agenturalny, stał się rzecznikiem porozumienia i współpracy z tą partią. Z powodu takiej postawy został usunięty z Komitetu Centralnego RPPS. Zdołał jednak skupić wokół siebie część działaczy, dla których opracował podstawę programową, tzw. „plan Tadeusza”, zakładający m.in. przyjęcie propozycji PPR z 1 kwietnia 1943 – utworzenia jednolitego frontu partii robotniczych oraz włączenia do koalicji radykalnych ludowców w celu utworzenia sojuszu robotniczo-chłopskiego. Podjął następnie rozmowy z PPR i już w październiku 1943 zawarł porozumienie z Władysławem Gomułką i Aleksandrem Kowalskim.

31 grudnia 1943 wziął udział w spotkaniu założycielskim KRN, zostając jej wiceprzewodniczącym. Już 16 marca 1944 przewodniczył, wspólnie z Marianem Spychalskim, delegacji KRN, jaka wyruszyła do Moskwy w celu nawiązania kontaktów z komunistami polskimi przebywającymi w ZSRR; do Moskwy dotarła ona dopiero 16 maja 1944, a 22 maja została przyjęta przez Stalina, który uznał KRN za przedstawicielstwo narodu polskiego.

Przebywał w ZSRR do 27 lipca 1944; w tym samym dniu podpisał tajne porozumienie z Wiaczesławem Mołotowem w sprawie uznania linii Curzona za wschodnią granicę Polski; a następnie, jako przewodniczący powołanego w Moskwie PKWN, został przetransportowany do Chełma.

5 sierpnia 1944 w rozmowie ze Stanisławem Mikołajczykiem zaprzeczył, jakoby w Warszawie wybuchło powstanie: Żadnych walk w Warszawie nie było. W Warszawie panuje zupełny spokój[3]. Jednak już 1 września, przemawiając w Lublinie, obarczył odpowiedzialnością za wybuch powstania emigracyjne władze, stwierdzając: Tragedia Warszawy to również złowrogi wynik nieodpowiedzialnej i podstępnej gry, podjętej przez klikę sanacyjną, która z brudnych pobudek żądzy władzy nad narodem dała hasło do przedwczesnej, nieprzygotowanej, beznadziejnej i nieuzgodnionej z sojusznikami walki powstańczej[4]. 11 września 1944 podczas obrad KRN, omawiając dotychczasowy sukces rządów PKWN, Osóbka potępił zwolenników rządu londyńskiego: : Na szczęście w narodzie naszym jest tylko garstka warchołów, od których cały naród odwraca się z odrazą i wzgardą. Szeregi ludzi dobrej woli, którzy dotychczas ulegali podszeptom tej gry bankrutów, topnieją z każdym dniem i najbliższe tygodnie pokażą, że bankruci londyńscy są zupełnie sami, odizolowani całkowicie od narodu[5].

Premier rządu tymczasowego[edytuj | edytuj kod]

Od października 1944 był kierownikiem resortów spraw zagranicznych oraz rolnictwa i reform rolnych. 30 października 1944 wspólnie z Bierutem, Michałem Żymierskim i Stanisławem Radkiewiczem podpisał Dekret o ochronie państwa. 31 grudnia 1944 został premierem rządu tymczasowego, w czerwcu 1945 przekształconego w Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. W odezwie Do ludności wyzwolonej Warszawy pisał: Władzę w stolicy objął Rząd Tymczasowy, prawowity Rząd Polski, wyłoniony przez Krajową Radę Narodową na podstawie konstytucji z 1921 roku. [...] Odrzućcie precz podszepty rozbijaczy jedności narodowej, reakcyjnych bankrutów politycznych, sprawców naszych klęsk i nieszczęść narodowych, winowajców tragicznego powstania we wrześniu ubiegłego roku, podżegaczy wojny domowej z AK i NSZ[6]. W przemówieniu w Polskim Radiu mówił o Stalinie i Armii Czerwonej: Nie ma słów, którymi można by wyrazić ogrom szczęścia, jakie przepełnia serce każdego z nas, nie ma słów, którymi można by wyrazić w całej pełni podziękowanie i hołd naszej wyzwolicielce, bohaterskiej Armii Czerwonej, i jej genialnemu wodzowi, Marszałkowi Stalinowi[7]. 21 kwietnia 1945 podpisał w Moskwie ze Stalinem Układ o przyjaźni, pomocy wzajemnej i współpracy powojennej pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a ZSRR, jak również szereg innych, niekorzystnych dla Polski porozumień. Uchwałą Prezydium KRN z 30 kwietnia 1944 został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu III klasy[8], a uchwałą z 19 lipca 1946 w wyróżnieniu zasług na polu dwuletniej pracy nad odrodzeniem państwowości polskiej, nad utrwaleniem jej podstaw demokratycznych i w odbudowie kraju został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[9]. 12 czerwca 1946 otrzymał Krzyż Partyzancki[10], a 17 stycznia 1946 - Medal za Warszawę 1939-1945[11].

Na bocznym torze[edytuj | edytuj kod]

29 czerwca 1947 został odwołany z funkcji przewodniczącego Centralnego Komitetu Wykonawczego, a we wrześniu stracił również miejsce w składzie CKW. Nie wziął udziału w kongresie zjednoczeniowym PPR i PPS. 20 stycznia 1949 został odwołany z funkcji ministra administracji publicznej. Do 1968 był dyrektorem Centralnego Zarządu Uzdrowisk. Był posłem na Sejm Ustawodawczy w latach 1947–1952. W 1956 wstąpił do PZPR, z której wystąpił w 1970. W 1990 podjął próbę reaktywacji PPS, jednak założona przez niego partia, jedna z kilku o tej nazwie, nie odegrała żadnej roli w polityce.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Od 1944 był mężem Wisły Pankiewicz[12]. Jego drugą żoną była Anna „Hania” Osóbka.

Przypisy

  1. Do 31 grudnia 1944 jako kierownik resortu PKWN.
  2. A. Paczkowski, s. 87.
  3. T. Żenczykowski, s. 21.
  4. Tamże, s. 26.
  5. Tamże, s. 56.
  6. A. Paczkowski, s. 128.
  7. Tamże, s. 131.
  8. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 30 kwietnia 1944 r. w sprawie odznaczenia członków delegacji KRN, którzy w marcu 1944 r. przeszli linię frontu. M.P. z 1946 r. Nr 65, poz. 125
  9. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 19 lipca 1946 r., o odznaczeniach obywateli w II rocznicę P.K.W.N. w wyróżnieniu zasług na polu pracy nad odrodzeniem państwowości polskiej, nad utrwaleniem jej podstaw demokratycznych i w odbudowie kraju. M.P. z 1947 r. Nr 74, poz. 490
  10. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 12 czerwca 1946 r., o odznaczeniach w uznaniu dla wielkich zasług, położonych w czasie najazdu niemieckiego lat 1939-1945 przy organizowaniu oddziałów partyzanckich i prowadzeniu walki z najeźdźcą. M.P. z 1946 r. Nr 116, poz. 216
  11. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 17 stycznia 1946 r. w sprawie odznaczenia osób zasłużonych w walce o wyzwolenie i odbudowę stolicy - organizatorów, przywódców i wybitnych uczestników walki Narodu Polskiego z niemieckim okupantem, a w szczególności bojowników o wolność Stolicy, uczestników obrony Stolicy we wrześniu 1939 r., inicjatorów i uczestników Krajowej i Warszawskiej Rady Narodowej w konspiracji, żołnierzy powstania warszawskiego i powstania w Ghetcie, uczestników walk o wyzwolenie Stolicy w dniach 16-17 stycznia 1945 r., inicjatora odbudowy Stolicy - Rząd Tymczasowy, szczególnie zasłużonych przy organizacji władz centralnych i miejskich w wyzwolonej Warszawie, oraz na polu odbudowy Stolicy w pierwszym jej okresie. M.P. z 1946 r. Nr 26, poz. 43
  12. Nota biograficzna Wisły Pankiewicz w Encyklopedii Solidarności.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]