Marian Spychalski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Marian Spychalski
Marek, Orka
Marian Spychalski
Marszałek Polski Marszałek Polski
Data i miejsce urodzenia 6 grudnia 1906
Łódź
Data i miejsce śmierci 7 czerwca 1980
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 19441968
Stanowiska szef Sztabu Głównego Gwardii Ludowej, szef SG ND WP, minister obrony narodowej
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca przewod. Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, przewodniczący Rady Państwa PRL
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Order Budowniczych Polski Ludowej (1960–1990) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Order Krzyża Grunwaldu II klasy Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Partyzancki Medal za Warszawę 1939-1945 Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Złoty Medal "Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny" Srebrny Medal "Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny" Brązowy Medal "Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny" Medal Za udział w walkach o Berlin Złoty Medal "Za zasługi dla obronności kraju" Srebrny Medal "Za zasługi dla obronności kraju" Brązowy Medal "Za zasługi dla obronności kraju" Medal 10-lecia Polski Ludowej Odznaka "Zasłużonemu Działaczowi ORMO" Wielki Krzyż Orderu Korony (Belgia) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia) Order Lenina Orderglory rib.png 20 years of victory rib.png 30 years of victory rib.png 50 years saf rib.png
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
3. Przewodniczący Rady Państwa PRL
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 11 kwietnia 1968
do 23 grudnia 1970
Poprzednik Edward Ochab
Następca Józef Cyrankiewicz
Prezydent m.st. Warszawy
Przynależność polityczna Polska Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 18 września 1944
do 5 marca 1945
Poprzednik Marceli Porowski
Następca Stanisław Tołwiński
Minister obrony narodowej
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 1957
do 1968
Poprzednik Konstanty Rokossowski
Następca Wojciech Jaruzelski
Poseł V kadencji Sejmu PRL
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Okres urzędowania od 1 czerwca 1969
do 15 lutego 1972
Generałowie Dwight David Eisenhower i Marian Spychalski na Rynku Starego Miasta w Warszawie, 21 września 1945
Grób Marszałka Polski Mariana Spychalskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie; 23 lipca 2008

Marian Spychalski, ps. „Marek”, „Orka” (ur. 6 grudnia 1906 w Łodzi, zm. 7 czerwca 1980 w Warszawie) – działacz partyjny i państwowy w okresie PRL, w latach 1944–1952 poseł do Krajowej Rady Narodowej i poseł na Sejm Ustawodawczy (w październiku 1951 pozbawiony immunitetu), w latach 1957–1972 poseł na Sejm PRL II, III, IV i V kadencji, członek Komitetu Centralnego i Biura Politycznego KC PZPR, przewodniczący Rady Głównej SFOS, prezydent Warszawy (1944–1945), Członek Honorowy PTTK (od 15 maja 1965), przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1968–1971) i przewodniczący Rady Państwa PRL (1968–1970), szef Sztabu Głównego Gwardii Ludowej (1942), szef Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego (1944), szef Głównego Zarządu Politycznego WP (1956), minister obrony narodowej PRL (1957–1968), Marszałek Polski (od 7 października 1963 – był ostatnią osobą, której nadano ten stopień), z wykształcenia inżynier architekt.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 6 grudnia 1906 w Łodzi w rodzinie robotniczej. Syn Józefa – majstra w łódzkiej fabryce Frenkla i Franciszki Leśkiewicz wywodzącej się z wioski Kowale nad Wartą k. Sieradza, młodszy brat Józefapułkownika piechoty Wojska Polskiego,od września 1942 roku Komendanta Okręgu Krakowskiego AK, zamordowanego w sierpniu 1944 w KL Sachsenhausen. Okres I wojny światowej spędził w rodzinnej wsi matki, do Łodzi wrócił w 1919.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

W 1926 skończył Męskie Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze. Od 1929 członek ZNMS "Życie"[1]. W 1931 ukończył studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, uzyskując dyplom inżyniera architekta. W tym roku wstąpił też do Komunistycznej Partii Polski.

Przed wojną z ramienia KPP penetrował legalne organizacje społeczno-polityczne[2]. W okresie międzywojennym był zatrudniony w pracowniach urbanistycznych w Warszawie i Poznaniu. Do najważniejszych obiektów zaprojektowanych przez Spychalskiego w owym okresie należały[3]:

W 1934 roku zdobywa drugie miejsce w konkursie architektonicznym na opracowanie ogólnego planu zabudowania Katowic.W 1936 roku razem z architektem Markiem Leykamem uzyskuje drugie miejsce w konkursie architektonicznym na centralną część śródmieścia Gdyni, oraz na jachtową część portu.

Od 1935 do września 1939 roku był kierownikiem Wydziału Planu Ogólnego Zabudowania stolicy w Zarządzie Miejskim w Warszawie. W 1937 laureat nagrody Grand Prix w Paryżu. Nagroda na "Międzynarodowej Wystawie Sztuka i Technika" przyznana została za projekt nowego planu zabudowy Warszawy.[5]

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Generałowie Karol Świerczewski, Marian Spychalski i Michał Rola-Żymierski (stoją od prawej) nad Nysą w 1945

Od września 1939 roku przebywał w zajętym przez ZSRR Lwowie. W 1940 roku bez wiedzy władz radzieckich przedostał się wraz z grupą lewicowych działaczy (m.in. Jerzym Albrechtem) przez „zieloną granicę” do Warszawy[6]. Pierwotnie działa w środowisku "Biuletynu Radiowego" - grupy komunistycznej złożonej z przedwojennej inteligencji[7]. Pod koniec 1941 roku został członkiem Egzekutywy Centralnej i dowódcą grup bojowych nowo powołanej lewicowej organizacji konspiracyjnej – Związek Walki Wyzwoleńczej. Od 1942 r. w Polskiej Partii Robotniczej; zajmował stanowisko szefa Sztabu Głównego Gwardii Ludowej. Po konflikcie z dowódcą Gwardii Ludowej Bolesławem Mołojcem (na tle zignorowania polecenia Mołojca towarzyszenia jednemu z oddziałów GL w wymarszu w Kieleckie[8]) i usunięciu ze stanowiska szefa sztabu GL[9] został od stycznia 1943 r. szefem Wydziału II Sztabu Głównego Gwardii Ludowej odpowiedzialnego za wywiad.

Historyk Władysław Bułhak stwierdza, że Spychalski w czasach stalinowskich przyznał się w trakcie śledztwa prowadzonego przez X Departament Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego - co zdaniem historyka, w związku z metodami śledztwa, rzuca cień na wiarygodność zeznań Spychalskiego - do współautorstwa w 1943 r. specyficznego donosu do Gestapo, zawierającego listę 48 osób - domniemanych przedstawicieli "żydokomuny" jako formy denuncjacji niewygodnych dla PPR osób związanych z gestapo i "aparatem reakcyjnego podziemia". Bułhak podaje, że lista zawierała dużą grupę nazwisk przypadkowych, niemających jakichkolwiek powiązań ze strukturami podziemia. Niemal tyle samo było podejrzewanych przez struktury AK bądź NSZ o współpracę z okupantem. Pojedyncze osoby można określić jako zaangażowane na trzeciorzędnych pozycjach w działalność AK bądź NSZ (niektóre z nich były podejrzewane przez AK o jednoczesną współpracę z gestapo). Osoby z listy zostały w większości aresztowane przez gestapo[10].

Od stycznia 1944 r. był członkiem Krajowej Rady Narodowej (KRN). Po utworzeniu Armii Ludowej został szefem Oddziału II Sztabu Głównego. Od marca 1944 był w składzie KC PPR. W marcu 1944 r. został wysłany przez Władysława Gomułkę do Moskwy w składzie delegacji KRN. Delegacja dotarła do Moskwy dopiero w maju 1944 r. i została przyjęta przez Józefa Stalina. Spychalski został dokooptowany do składu Centralnego Biura Komunistów Polskich i wziął udział w pracach nad powołaniem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), m.in. był współautorem Manifestu PKWN[11]. Manifestu PKWN[12]. Od lipca do września 1944 r. był szefem Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. W maju 1945 r. wszedł w skład Biura Politycznego KC PPR.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1944–1945 był prezydentem i przewodniczącym Rady Narodowej Warszawy oraz przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy[13]. W sprawozdaniu złożonym Krajowej Radzie Narodowej w dniu 31 grudnia 1944 występuje przeciwko planom przeniesienia stolicy do Łodzi, Krakowa albo Lublina i nie odbudowywania Warszawy. Składa wniosek o odbudowie Warszawy. W 1945 roku organizuje pracę Biura Odbudowy Stolicy (BOS), na kierownika biura powołuje profesora Jana Zachwatowicza.[14]

W 1945 dwukrotnie otrzymał stopień generalski – generała brygady 6 lutego, generała dywizji 3 maja. W latach 1945–1949 był wiceministrem obrony narodowej i jednocześnie zastępcą naczelnego dowódcy Wojska Polskiego ds. polityczno-wychowawczych. 5 III 1946 - 1 XII 1948 zastępca przewodniczącego Państwowej Komisji Bezpieczeństwa. Zwolennik realizacji idei armii ogólnonarodowej i wciągania do WP środowisk poakowskich i opozycyjnych oraz polonizacji korpusu oficerskiego.

Od 1948 w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, wszedł w skład najwyższych władz partii, został członkiem Komitetu Centralnego i Biura Politycznego KC. Na początku 1949 nakazano mu złożenie samokrytyki i 4 marca 1949 zmuszono do napisania listu do Biura Politycznego KC PZPR z prośbą o przeniesienie do innej pracy.

Od 1949 r. był ministrem – najpierw odbudowy (od kwietnia do maja), następnie budownictwa (od maja do listopada). W tym czasie oddana zostaje do użytku trasa W-Z, zakończono odbudowę Pałacu Staszica, Pałacu Radziwiłłów, odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika. Współpracował z ekipą inżynierów i architektów, którzy ratują obsuwający się kościół Świętej Anny. Plany odbudowy Grobu Nieznanego Żołnierza uzgadniał z architektem Zygmuntem Stępińskim (żołnierzem AK, uczestnikiem Powstania Warszawskiego) z którym pracował w okresie międzywojennym.[15]

W listopadzie 1949 został oskarżony o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i odsunięty od stanowisk państwowych i wykluczony z KC PZPR, pracował jeszcze jako architekt przy odbudowie Wrocławia. 13 V 1950 aresztowany (przez Józefa Światło dyrektora Dziesiątego Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego), a 31 X 1951 pozbawiony immunitetu poselskiego; jego uwięzienie podano do publicznej wiadomości dopiero 8 sierpnia 1951. Oskarżono go o usiłowanie zmiany przemocą ustroju państwa polskiego. Zgodnie z książką Zbigniewa Błażyńskiego "Mówi Józef Światło" wysunięto przeciwko Spychalskiemu następujące zarzuty: współpracę z sanacyjnym wywiadem, współpracę z AK (dowodem miały być jego spotkania z bratem), donos do gestapo, zwalczanie komunizmu.

Według relacji Józefa Światło : "Bierut tymczasem, który chce mieć materiały do ostatecznego wykończenia Gomułki i Spychalskiego domaga się, aby Hryniewicz zeznał, że współpracował z gestapo na polecenie Gomułki i Spychalskiego. Ale Hryniewicz jest uparty. Z rozpaczą twierdzi że nie miał ani z Gomułką ani ze Spychalskim nic wspólnego. Aresztowanie Lechowicza i Jaroszewicza miało przygotować teren do szantażowania Spychalskiego i do jego ostatecznej likwidacji. Raz jeszcze stwierdzam bo wiem że w zeznaniach tych ludzi nie było niczego co by obciążało Spychalskiego"[16]. Marian Spychalski jest w więzieniu brutalnie torturowany psychicznie (do 1953 roku nie ma żadnych kontaktów z rodziną) oraz fizycznie. "Nie udało się aparatowi bezpieki złamać ani Gomułki ani Spychalskiego"[17] zeznaje Światło.Z braku dowodów winy proces Spychalskiego nie odbył się.

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Po zwolnieniu w marcu 1956 został zrehabilitowany i przywrócony do działalności państwowej, od października był ponownie członkiem KC (do 1971) i Biura Politycznego KC PZPR (do 1970), od października do listopada 1956 wiceminister obrony narodowej i szef Głównego Zarządu Politycznego WP, od listopada minister obrony narodowej (do 1968). 22 lipca 1957 został awansowany na generała broni. Od 1961 studiował w Akademii Sztabu Generalnego. 7 października 1963 otrzymał od przewodniczącego Rady Państwa Aleksandra Zawadzkiego stopień wojskowy Marszałka Polski. Był ostatnią osobą, której nadano ten stopień. W latach 1968–1970 Przewodniczący Rady Państwa PRL, a w latach 1968–1971 przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W 1970, podczas oficjalnej wizyty Przewodniczącego Rady Państwa Marszałka Polski Mariana Spychalskiego w Pakistanie, doszło do zamachu na jego życie na lotnisku w Karaczi przy użyciu ciężarówki. Udało mu się ujść z życiem. W wyniku zamachu przez przejechanie zginął wiceminister spraw zagranicznych PRL Zygfryd Wolniak[18]. Zamachu dokonał obywatel Pakistanu.

W czasie gdy Marian Spychalski sprawował funkcję ministra obrony narodowej w WP powrócono do regulaminów i ceremoniału sprzed okresu stalinowskiego, odchodząc od wzorców przeszczepionych z ZSRR. Sformowano i rozwinięto wojska rakietowe, zwiększono rolę lotnictwa, przekształcono związki taktyczne w dywizje zmechanizowane, w 1967 przekształcono szkoły oficerskie w szkoły wyższe i wprowadzono obowiązek posiadania przez oficerów co najmniej średniego wykształcenia. Z dowództw i jednostek usunięto prawie wszystkich doradców i oficerów radzieckich.

Marian Spychalski został odsunięty od polityki razem z ekipą Władysława Gomułki, będącego następstwem wydarzeń na Wybrzeżu w grudniu 1970. Do końca życia wchodził w skład Rady Naczelnej ZBoWiD[19].

W latach siedemdziesiątych jest przeciwnikiem budowy osiedla " Za Żelazną Bramą". Zgodnie z jego wnioskiem zostają zmienione plany osiedla. Dwa budynki przesunięto tak, żeby nie wchodziły na Oś Saską. Po zbudowaniu osiedla, w celu zamknięcia Osi Saskiej, przygotowuje projekt przesunięcia pałacu Lubomirskich w stronę Ogrodu Saskiego.[20]

Jest przeciwnikiem planów (przedwojennych i powojennych) zabudowania Pola Mokotowskiego. Zgodnie ze wspomnieniami architekta Józefa Sigalina, powtarzał uparcie: "Brońcie pola Mokotowskiego przed zabudową to skarb Warszawy".[21]

Od 1935 był żonaty z Barbarą z d. Skrzypczyk (1910-1988), z którą miał córki Annę i Małgorzatę oraz syna Marka, który zmarł mając rok i dwa miesiące (16.05.1946-12.07.1947).

Śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Zmarł 7 czerwca 1980 w Warszawie. Pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. W pogrzebie uczestniczyli m.in. przewodniczący Rady Państwa PRL prof. Henryk Jabłoński, członkowie Biura Politycznego KC PZPR: Władysław Kruczek i Stanisław Kania, członkowie Rady Państwa Henryk Szafrański i Stanisław Wroński, minister do spraw kombatantów gen. dyw. Mieczysław Grudzień, a także emerytowani członkowie władz PRL: Władysław Gomułka, Ignacy Loga-Sowiński, Ryszard Strzelecki. Mowę pogrzebową wygłosił minister obrony narodowej PRL gen. armii Wojciech Jaruzelski.

Od 15 maja 1965 był członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. 17 marca 1947 przyznano mu (wciąż obowiązujący) tytuł honorowego obywatela Malborka.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Janusz Królikowski, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943-1990 t. III:M-S, Toruń 2010, s. 495-501.

Przypisy

  1. Janusz Królikowski, "Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943-1990" t. III:M-S, Toruń 2010, s. 495
  2. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 99.
  3. Kazimierz Sobkowicz, Architekci wielkopolscy – biogramy – dzieła – stowarzyszenia, cz.I, lata 1886–1939, wyd. Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich, Poznań, 1988, s. 134, 141 i 150–151, ISBN 83-00-02480-8.
  4. Dariusz Matelski, Siedemdziesiąt lat służby Polsce 1936–2006. Dzieje Szkoły Powszechnej i Podstawowej nr 46 w Poznaniu. Książka dedykowana pamięci patronów szkoły: Józefa Piłsudskiego i Marii Dąbrowskiej (Poznań 2007), ISBN 978-83-87350-48-2.
  5. Marek Katolik "Marian Spychalski działacz polityczny oraz społeczny" praca doktorska z roku 1988.
  6. Ryszard Nazarewicz "Armii Ludowej dylematy i dramaty" Warszawa 1998 str. 27 i 41 ISBN 83-909166-0-6
  7. Maria Turlejska "Prawdy i fikcje" Książka i Wiedza 1968 str. 627
  8. Władysław Gomułka "Pamiętniki" t.II, str. 231 BGW 1994 ISBN 83-7066-552-7
  9. "Tajemnica śmierci Nowotki" Marian Nowiński "Prawo i Życie" 1/1988
  10. Władysław Bułhak, Donos wywiadu Gwardii Ludowej do gestapo na rzekomych komunistów i kryptokomunistów (wrzesień 1943 roku) w: Pamięć i Sprawiedliwość 1(12) 2008 Warszawa 2008, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, s. 411-424, wersja elektroniczna
  11. Andrzej Werblan „Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR” Książka i Wiedza 1988 str. 192 -213 ISBN 83-05-11972-6
  12. Anna Sobór - Świderska "Jakub Berman. Biografia komunisty" IPN Warszawa 2009 str. 127 ISBN 978-83-7629-090-4
  13. "Trasa WZ" Czytelnik Warszawa 1949, str. 33
  14. Marek Katolik "Marian Spychalski działacz polityczny i społeczny" praca doktorska rok 1988
  15. Marek Katolik "Marian Spychalski działacz polityczny i społeczny" praca doktorska z 1988 roku
  16. Zbigniew Błażyński "Mówi Józef Światło za kulisami bezpieki i partii" ISBN 978-83-7565-229-1 "Bierut tymczasem, który chce mieć materiały do ostatecznego wykończenia Gomułki i Spychalskiego domaga się, aby Hryniewicz zeznał, że współpracował z gestapo na polecenie Gomułki i Spychalskiego. Ale Hryniewicz jest uparty. Z rozpaczą twierdzi że nie miał ani z Gomułką ani ze Spychalskim nic wspólnego. Aresztowanie Lechowicza i Jaroszewicza miało przygotować teren do szantażowania Spychalskiego i do jego ostatecznej likwidacji. Raz jeszcze stwierdzam bo wiem że w zeznaniach tych ludzi nie było niczego co by obciążało Spychalskiego".
  17. Zbigniew Błażyński "Mówi Józef Światło za kulisami bezpieki i partii" ISBN 978-83-7565-229-1 "Nie udało się aparatowi bezpieki złamać ani Gomułki ani Spychalskiego".
  18. Zamach, blog Biszopa.
  19. VI Kongres ZBoWiD Warszawa 7–8 maja 1979, Wydawnictwo ZG ZBoWiD, Warszawa 1979.
  20. Jarosław Tarań Obracanie Pałacu Lubomirskich Ośrodek KARTA, 1970 rok.
  21. J.Sigalin, Nasze spotkania z architektem Marianem Spychaslkim, Kronika Warszawy nr 1 s. 200
  22. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 30 kwietnia 1944 r. w sprawie odznaczenia członków delegacji KRN, którzy w marcu 1944 r. przeszli linię frontu. M.P. z 1946 r. Nr 65, poz. 125
  23. M.P. z 1946 r. Nr 116, poz. 216
  24. M.P. z 1946 r. Nr 26, poz. 43

Poprzednik
marsz. Konstanty Rokossowski
Logo MON.png Minister Obrony Narodowej
1957–1968
Logo MON.png Następca
gen. dyw. Wojciech Jaruzelski
Poprzednik
Edward Ochab
Coat of arms of Poland (1955-1980).svg Przewodniczący Rady Państwa
1968–1970
Coat of arms of Poland (1955-1980).svg Następca
Józef Cyrankiewicz