Protestantyzm na Śląsku Cieszyńskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Luteranizm
Lutherrose.svg
Róża Lutra
 PortalKategoria

Protestantyzm na Śląsku Cieszyńskim – przejawia się wyraźną obecnością Kościoła ewangelicko-augsburskiego a także, w znacznie mniejszym stopniu, innych wyznań protestanckich na Śląsku Cieszyńskim, stanowi do dziś jeden z głównych czynników, wyróżniających ten region od innych, w większości katolickich regionów Polski i Czech. Protestanci stanowią znaczny procent ludności (od 10 do 50%) w takich miejscowościach Śląska Cieszyńskiego, jak Cieszyn, Skoczów, Ustroń, Goleszów i Hażlach. W Wiśle i okolicznych wsiach są większością ludności (ponad 80%)[potrzebny przypis], co jest w Polsce zjawiskiem wyjątkowym, analogicznie w Czechach z większością ateistyczną.

W Bielsku-Białej, na tzw. Bielskim Syjonie, znajduje się jedyny w Polsce pomnik Marcina Lutra.

Śląsk Cieszyński

Początki Reformacji[edytuj | edytuj kod]

Możliwe, że nauki Marcina Lutra dotarły na Śląsk Cieszyński już w latach 20. XVI wieku wraz z najbardziej jego mobilnymi mieszkańcami, kupcami. Jednakowoż za rządów Kazimierza II (do 1528) oraz regencji Anny Hohenzollern (1528-1539) i Jana z Pernsteinu (1528-1544) dominował w księstwie cieszyńskim katolicyzm[1]. Po objęciu samodzielnej władzy przez księcia Wacława III Adama około 1545 rozpoczęła się akcja reformacyjna w jego włościach. Tu luterański program "taniego i dostępnego dla wszystkich" Kościoła (czyli zwolnienie z wielu obowiązkowych podatków i świadczeń) został życzliwie przyjęty przez miejscową szlachtę, mieszczan i chłopów. Ocenia się, że za jego panowania ludność w 90% była ewangelicka (jak również prawie wszystkie kościoły). Wydany w 1568 Porządek kościelny ustalał zasady wiary i kultu ewangelickiego w księstwie. Ten porządek został poszerzony o artykuły dotyczące spraw organizacyjnych kościoła i spraw szkolnych i ponownie wydany w 1584 przez księżnę Sydonię Katarzynę.

W 1596 roku książę Adam Wacław, syn i następca Wacława III Adama, wydał dyplom (dokument) dla Jabłonkowa, w którym zobowiązał siebie i swoich następców, że nie będą w mieście wprowadzali innej religii, jak tylko ewangelicko-augsburską, ani nie będą ustanawiali w mieście duchowieństwa innego wyznania, lecz zachowają jego obywateli przy wierze luterańskiej. Analogiczny dyplom otrzymało od księcia w 1598 miasto Cieszyn. Podobne zobowiązania przyjęli na siebie panowie stanowi wobec miast Frysztat (w 1588 Mikołaj Cygan) i Bielsko (w 1587 Adam Schaffgotsch).

Kontrreformacja[edytuj | edytuj kod]

Rosnąca presja ze strony Habsburgów spowodowała, że syn księcia – Adam Wacław w 1610 powrócił do rzymskiego katolicyzmu. Nastała epoka rekatolicyzacji państwa, przerwana w czasie wojny trzydziestoletniej, kiedy Księstwo wielokrotnie było zajmowane przez wojska protestanckie. Po klęsce protestantów czeskich w bitwie na Białej Górze sytuacja protestantów na Śląsku stała się dramatyczna; w 1629 księżna cieszyńska Elżbieta Lukrecja pozbawiła innowierców w mieście Cieszynie wszelkich praw, jednak to rozporządzenie nie było przestrzegane. Tym niemniej, zaczęto usuwać pastorów (m.in. Jerzy Trzanowski musiał wyjechać z Bielska). W 1652 w rękach katolików znajdowały się kościoły w miastach książęcych w Cieszynie, Jabłonkowie, Skoczowie i Strumieniu, ponadto właśnie odebrano kościoły protestantom w Bielsku i Frysztacie. Pośród kościołów wiejskich do katolików należały świątynie miejscowościach książęcych: Puńcowie, Bielowicku, Lipowcu, Grodźcu, Orłowej, kaplica w Pierśćcu; a z miejscowości szlacheckich w Czechowicach i Piotrowicach. Katolicy dominowali i posiadali kościoły we frydeckim państwie stanowym: Frydku, Dobrej, Skalicy, Bruzowicach i Siedliszczu. W rękach protestantów pozostawały niemal wszystkie pozostałe świątynie we wsiach szlacheckich[2].

Pod rządami Habsburgów[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci księżnej Elżbiety w 1653, władzę nad księstwem przejęli Habsburgowie. Wzmożona akcja kontrreformacyjna rozpoczęła się w 1654, kiedy to 20 marca do Cieszyna przybyli dwaj komisarze cesarscy i jeden biskupi, tworząc specjalną komisję, która odebrała pozostałe w rękach ewangelików 49 kościołów i 1 kaplicę (przy czym nie wszystkie wymienione w 1652 jako będące w rękach ewangelików zostały w sprawozdaniu komisji wymienione). Odtąd posiadanie jakichkolwiek pism "heretyckich" stało się przestępstwem. Wobec innowierców Austriacy stosowali przemoc, konfiskaty i inne formy dyskryminacji. Wiele rodzin ewangelickich uciekło z Księstwa, pozostali praktykowali swoje wyznanie potajemnie, chowając w skrytkach Biblie i inne pisma religijne, a nabożeństwa odprawiając w tzw. leśnych kościołach, czyli odludnych i trudno dostępnych miejscach na stokach górskich (zachowało się kilka z nich, m.in. najbardziej znany na Równicy koło Ustronia, gdzie w dniu katolickiego święta Bożego Ciała odbywa się doroczne nabożeństwo i na Szymkowie k. Wisły).

Łaska cesarska[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny północnej luterański król szwedzki Karol XII w 1707 w Altranstädt upomniał się o swobody wyznaniowe dla śląskich protestantów. Cesarz Józef I, w wyniku dodatkowych negocjacji we Wrocławiu, wydał "reces egzekucyjny", w którym zezwolił na wybudowanie 6 protestanckich tzw. "kościołów łaski" w pobliżu miast: Milicz, Kożuchów, Żagań, Kamienna Góra, Jelenia Góra i Cieszyn.

"Kościół Łaski" w Cieszynie[edytuj | edytuj kod]

24 maja 1709 wysłannik cesarza hrabia Jerzy Zinzendorf na terenie budowy przyszłej świątyni w Cieszynie, zatknął godło cesarskie, jako znak udzielonej łaski. Już 2 czerwca pierwsze publiczne nabożeństwo po okresie prześladowań odprawił w tym miejscu przybyły z Wołczyna pastor Jan Muthmann, który stał się organizatorem nowej parafii. Budowa kościoła, zwanego "Jezusowym" trwała kilkanaście lat (w miarę pozyskiwania środków ze zbiórek i darów z zagranicy), a w 1750, po uzyskaniu specjalnego zezwolenia, dobudowano wieżę. Był to jedyny kościół protestancki na Śląsku Cieszyńskim i w okolicach; z tego powodu jego ogromne wnętrze z piętrowymi emporami mogło pomieścić aż 6000 osób.

Po zakończeniu kontrreformacji[edytuj | edytuj kod]

Odsetek protestantów w gminach Księstwa Cieszyńskiego w 1910 roku

Okres kontrreformacji zakończył się wydaniem Patentu Tolerancyjnego (1781, na Śląsku ogłoszony dopiero w 1782 w zmodyfikowanej formie) cesarza Józefa II. W miejscowościach zamieszkałych przez znaczny odsetek ewangelików zezwolono budować domy modlitwy (bez wieży) i mieć szkoły wyznaniowe. Miejscowi ewangelicy włączeni zostali do struktury organizacyjnej ewangelickich kościołów w Austrii, stając się częścią senioratu śląskiego i superintendentury (diecezji) morawsko-śląskiej. Dzięki wydaniu tego patentu do cieszyńskiego kościoła-matki dołączyły nowe zbory w regionie: Bielsko (gdzie powstał tzw. Bielski Syjon), Jaworze, Błędowice, Ligotka Kameralna, Wisła, Bystrzyca, Ustroń, Goleszów, Nawsie, Drogomyśl, Stare Bielsko.

Równouprawnienie katolików i ewangelików nastąpiło w wyniku Wiosny Ludów w 1849, kiedy zagwarantowano innowiercom pełne prawa obywatelskie i wolność wyznania.

Kościół Zbawiciela w Bielsku-Białej – główna budowla Bielskiego Syjonu

Patent Protestancki z 1861 zagwarantował ewangelickim kościołom prawo do samorządu. Ewangelicy Śląska Cieszyńskiego – w 80% narodowości polskiej – przystąpili do energicznego organizowania życia kulturalnego, pozwalającego utrzymać i kultywować polskość tego regionu. Jako pierwszy w regionie po wydaniu Patentu Protestanckiego zorganizował się zbór w Orłowej, gdzie wybudowano własny kościół poświęcony w 1862. W 1875 odłączył się od niego jako zbór filialny w Morawskiej Ostrawie. W 1888 jako zbór filialny zorganizował się Bogumin. W 1865 przy nowym kościele zorganizował się zbór w Skoczowie, w 1866 zbór w Międzyrzeczu, w 1869 powstał zbór filialny Ligotki Kameralnej w Starych Hamrach a w 1888 stacja kaznodziejska w Lipinach przy Frydku (jako filia od 1896). W 1902 powstał zbór w Trzyńcu. W 1909 funkcjonowało na Śląsku Cieszyńskim 18 samodzielnych zborów luterańskich, dodatkowo część śląskich miejscowości obejmował zbór w Morawskiej Ostrawie[3].

Na początku XX wieku wśród miejscowych ewangelików powstał ruch społecznościowy, z którego wyłonił się ruch religijny o charakterze zielonoświątkowym; w 1910 ten ruch zielonoświątkowy został zarejestrowany przez władze Monarchii Austro-Węgierskiej pod nazwą Związek Stanowczych Chrześcijan.

W roku 1912 w senioracie śląskim żyło 106 713 ewangelików, co stanowiło 17,96% wszystkich ewangelików Austrii[4].

Po zakończeniu I wojny światowej przedstawiciele Polaków zrzeszonych w miejscowym Kościele ewangelicko-augsburskim opowiedzieli się za przyłączeniem całości obszaru Księstwa Cieszyńskiego do Polski i wystąpili o przyłączenie do Konsystorza w Warszawie. Uroczysty akt połączenia podpisano 20 grudnia 1918 w Kościele Jezusowym w Cieszynie. Z kolei Związek Ewangelików Śląskich, związany z ruchem ślązakowskim, 23 marca 1919 roku wystosowali do Ententy referat z prośbą o włączenie do Czechosłowacji jako kraju kultury zachodniej; twierdził on, że w znacznej większości zborów powiatu bielskiego przewagę mieli przeciwnicy Polski, a deklaracja propolska była nielegalna i nieuzgadniana z władzami konkretnych prezbiterstw[5].

Konflikt polsko-czechosłowacki w 1919 i późniejsze spory terytorialne, rozstrzygnięte uchwałą Rady Ambasadorów w Paryżu (podział Śląska Cieszyńskiego między Polskę i Czechosłowację w 1920), spowodował podział także parafii ewangelickich. Te, które pozostały na Zaolziu utworzyły odrębny Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania na Śląsku Wschodnim w Czechosłowacji.

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Kościół ewangelicko-augsburski (tak jak wszystkie inne wyznania niekatolickie) nie miał pełni praw w II Rzeczypospolitej. Ludność katolicka napłynęła do takich ośrodków turystycznych jak Wisła, która po wybudowaniu tam rezydencji prezydenta (tzw. Zameczek Prezydencki), stała się najmodniejszym kurortem obok Zakopanego.

II wojna światowa miała dla ewangelików Śląska Cieszyńskiego tragiczne następstwa: Niemcy zamordowali wielu pastorów i innych pracowników parafii.

W PRL-u miejscowi ewangelicy byli zaledwie tolerowani; ograniczono działalność parafialną i wydawniczą do minimum, uniemożliwiono prowadzenie placówek oświatowych, a w latach 60. zlikwidowano cmentarz ewangelicki obok Kościoła Jezusowego i zburzono zabytkowe nagrobki.

W latach 1968–1972 znaczna grupa miejscowych chrześcijan związanych z ruchem zielonoświątkowym (Stanowczych Chrześcijan) przesiedliła się w Beskid Niski i zamieszkała w trzech opuszczonych wsiach (Wola Piotrowa, Puławy i Wisłoczek), tworząc w każdej z nich zbór. Dało to początek Ewangelicznej Wspólnocie Zielonoświątkowej.

Po 1989 ożywiła się działalność parafii ewangelickich: w 1993 otwarto Liceum Ogólnokształcące Towarzystwa Ewangelickiego w Cieszynie, działają chóry, 8 Kół Młodzieżowych; w Dzięgielowie działa Diakonat Eben-Ezer, Dom Opieki "Emaus" i Centrum Misji i Ewangelizacji. Od 1992 zaczęto wydawać w Cieszynie "Informator Parafialny", przekształcony w 1997 w "Gazetę Ewangelicką" o zasięgu krajowym.

Inne liczniejsze wyznania protestanckie w tym regionie to: Kościół Zielonoświątkowy, Zbór Stanowczych Chrześcijan w RP (w Wiśle-Malince) i Chrześcijański Kościół "Maranatha" w Wiśle oraz Adwentyści Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Wiary Ewangelicznej, Kościół Wolnych Chrześcijan i baptyści.

Kościół Śląskiego Kościoła Ewangelickiego Wyznania Augsburskiego w Trzanowicach

W Czechosłowacji i Czechach[edytuj | edytuj kod]

Po 1920 sześć polskojęzycznych zborów luterańskich, które zostały włączone do Czechosłowacji (Błędowice, Bystrzyca, Ligotka Kameralna, Nawsie, Orłowa i Trzyniec) utworzyło odrębny Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania na Śląsku Wschodnim w Czechosłowacji, który został oficjalnie uznany w dniu 24 maja 1923. Przez cały okres międzywojenny ten ewangelicki Kościół śląski był ostoją polskości w regionie, a niektórzy duchowni byli zaangażowani do działalności dywersyjnej we współpracy z Polską. Z kolei zbory luterańskie w Boguminie i Frydku przyłączyły się do Niemieckiego Kościoła Ewangelickiego w Czechach, na Morawach i na Śląsku. Wkrótce dołączył do nich zbór w Czeskim Cieszynie, od którego z kolei odłączył się polski zbór.

W 1938 Zaolzie zostało włączone do Polski, a miejscowy Kościół luterański połączył się z polskim Kościołem ewangelicko-augsburskim. Już rok później, po włączeniu całego Śląska Cieszyńskiego do III Rzeszy ten Kościół został podporządkowany niemieckiemu konsystorzowi we Wrocławiu. Większość polskich duchownych została pozbawiona parafii, a nabożeństwa mogły odbywać się wyłącznie w języku niemieckim.

Po upadku III Rzeszy Zaolzie znowu włączono do Czechosłowacji. Władze odmawiały uznania Śląskiego Kościoła Ewangelickiego (w ramach planu zacierania polskiego charakteru Zaolzia), a Ewangelicki Kościół Czeskobraterski przy poparciu władz podjął starania o włączenie tego Kościoła do swoich struktur. Dzięki zdecydowanemu sprzeciwowi ŚKE plan ten nie udał się, ale Kościół został uznany przez państwo komunistyczne dopiero w 1948.

W 1950 Kościół pod naciskiem władz komunistycznych zmienił polską nazwę na dwujęzyczną: Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania / Slezská církev evangelická a. v.[6]. Powstały nowe zbory i utworzono dwa senioraty. W 1956 ŚKEWA został członkiem Światowej Rady Kościołów i Światowego Związku Luterańskiego.

W odróżnieniu od Czech, które pod władzą komunistów w szybkim tempie ateizowały się, na Zaolziu, dzięki aktywnej i nielegalnej działalności misyjnej i oświatowej ŚKEWA (pod kierownictwem pastora Władysława Santariusa) powstawały religijne kółka samokształceniowe, a nawet organizowano zjazdy i obozy młodzieżowe oraz wydawano nielegalną prasę religijną.

Po upadku rządów komunistów w Czechosłowacji, 16 marca 1991 synod ŚKEWA w Trzanowicach odwołał biskupa i jego zastępcę. Ci nie uznali decyzji synodu i 19 stycznia 1995 doprowadzili do utworzenia nowego Kościoła pod nazwą Luterański Ewangelicki Kościół Augsburskiego Wyznania w Republice Czeskiej.

ŚKEWA nadal prowadzi aktywną działalność religijną, wydawniczą i oświatową oraz zyskuje wyznawców. W 1998 utworzono pięć senioratów.

Obok ŚKEWA i LEKWA na czeskim Śląsku Cieszyńskim działają: Ewangelicki Kościół Czeskobraterski (zbory w Czeskim Cieszynie, Frydku-Mistku, Orłowej, Szonowie), Kościół Braterski (zbory w Czeskim Cieszynie, Suchej Górnej, Gródku, Trzyńcu-Lesznej i Trzyńcu-Łyżbicach), Czeski Kościół Apostolski (zielonoświątkowy) (te dwa ostatnie Kościoły są spadkobiercami ruchu Stanowczych Chrześcijan) a także Zbory Chrześcijańskie (Wolni Chrześcijanie) i inne mniej znane i liczne ugrupowania protestanckie.

Wybitni działacze ewangeliccy Śląska Cieszyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Ks. Jan Pindór

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. I. Panic, 2010, s. 295
  2. Idzi Panic: Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2011, s. 294. ISBN 978-83-926929-5-9.
  3. Z historii Kościoła..., 1992, s. 169
  4. Wagner, Oskar: Kościół macierzysty wielu krajów, Bielsko-Biała i Cieszyn 2008, s. 440.
  5. Grzegorz Wnętrzak: Stosunki polityczne i narodowościowe na pograniczu Śląska Cieszyńskiego i Galicji zachodniej w latach 1897-1920. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2014. ISBN 978-83-7780-882-5., s. 330.
  6. Trzysta lat tolerancji..., 2010, s. 263

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Trzysta lat tolerancji na Śląsku Cieszyńskim. Renata Czyż, Wacław Gojniczek, Daniel Spratek (redakcja). Cieszyn: Parafia Ewangelicko Augsburska w Cieszynie, 2010. ISBN 978-83-907639-6-5.
  • Śląsk Cieszyński w początkach czasów nowożytnych (1528-1653). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2011. ISBN 978-83-926929-5-9.