San
![]() Zakole Sanu koło Zwierzynia | |
Kontynent | |
---|---|
Państwo | |
Rzeka | |
Długość | 457,76 km |
Spadek |
1,8‰ |
Powierzchnia zlewni |
16 861 km² |
Średni przepływ |
134 m³/s przy ujściu |
Źródło | |
Miejsce | Przełęcz Użocka, pd.-wsch. zbocza Piniaszkowego |
Wysokość |
ok. 950 m n.p.m. |
Współrzędne | |
Ujście | |
Recypient | Wisła |
Miejsce | |
Wysokość |
ok. 138 m n.p.m. |
Współrzędne | |
Położenie na mapie województwa podkarpackiego ![]() | |
Położenie na mapie Polski ![]() |
San (ukr. Сян, trans. Sian) – rzeka w południowo-wschodniej Polsce, prawobrzeżny dopływ Wisły. Długość – 457,76 km. Na odcinku 54 km jest rzeką graniczną między Polską a Ukrainą. Powierzchnia zlewni – 16 861 km² (14 390 km² w Polsce, 2471 km² na Ukrainie)[1].
Przebieg
[edit | edit source]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/San_zrod%C5%82o_tablica_1.jpg/220px-San_zrod%C5%82o_tablica_1.jpg)
Źródło Sanu znajduje się na terenie Ukrainy, na wysokości około 925 m n.p.m., na południowo-wschodnich stokach Piniaszkowego w Bieszczadach Zachodnich, w pobliżu miejscowości Sianki. Na granicy Polski i Ukrainy, przy monolicie granicznym 224, znajduje się źródło jego pierwszego lewego dopływu. Na tym znaku granicznym strona ukraińska w 1996 roku zawiesiła tablicę błędnie informującą, że jest to wytik riky Sian (źródło rzeki San). Rzeczywiste główne źródło Sanu znajduje się wyżej, około 300 m na południowy zachód od obelisku w centrum śródleśnej polany ok. 30 m od granicy z Polską[2] .
San w górnym biegu płynie na północny zachód, przepływa przez Bieszczady, gdzie tworzy malowniczy przełom pomiędzy Otrytem a Tołstą. Na odcinku bieszczadzkim utworzono dwa sztuczne zbiorniki wodne: Jezioro Solińskie i Jezioro Myczkowskie. Następnie w okolicach Sanoka skręca na północ i przepływa przez Pogórze Środkowobeskidzkie, oddzielając od siebie Pogórze Przemyskie i Pogórze Dynowskie. W okolicach Dynowa skręca na wschód i, meandrując, dociera do Przemyśla. Na odcinku od źródła do Przemyśla San jest rzeką górską. Na wschód od Przemyśla, na terenie tzw. Bramy Przemyskiej, zatacza łuk na północ i ponownie, tym razem już ostatecznie, przyjmuje kierunek północno-zachodni. Na tym odcinku rzeka płynie Doliną Dolnego Sanu, stanowiącą część Kotliny Sandomierskiej. San zbiera liczne niewielkie dopływy z Pogórza Dynowskiego i Płaskowyżu Kolbuszowskiego na zachodzie oraz z Płaskowyżu Tarnogrodzkiego i Równiny Biłgorajskiej na wschodzie. Dolina Sanu jest na tym odcinku szeroka (do 10 km), pełna starorzeczy, wypełniona łąkami i lasami łęgowymi. San uchodzi do Wisły na północny wschód od Sandomierza.
Na odcinku 54 km rzeką prowadzi granica polsko-ukraińska[1] – od miejsca położonego kilkaset metrów od źródeł, do wielkiego zakola wokół Łysani koło Smolnika nad Sanem.
Dolina Sanu
[edit | edit source]Dolina Sanu od Trześni do Przemyśla, a także od Sieniawy do Szówska stanowi korytarz komunikacyjny, którym biegną droga krajowa nr 77, droga wojewódzka nr 870 i linia kolejowa Przemyśl – Rozwadów. W dolinie dolnego Sanu leżą miasta: Jarosław, Radymno, Sieniawa, Leżajsk, Ulanów, Rudnik nad Sanem, Nisko i Stalowa Wola. W dolinie górnego Sanu leżą Lesko, Zagórz, Sanok, Dynów, Dubiecko i Przemyśl.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Sanmyczkowce.jpg/220px-Sanmyczkowce.jpg)
Dopływy
[edit | edit source]
|
Fauna
[edit | edit source]Ryby i minogi
[edit | edit source]W Sanie występuje lub występowało w czasach historycznych 48 gatunków ryb i minogów, z czego 7 to gatunki obce lub inwazyjne[3]. Budowa zapory we Włocławku spowodowała wymarcie wędrownych, dwuśrodowiskowych gatunków ryb w dorzeczu Sanu[4]: troci wędrownej, łososia atlantyckiego, węgorza europejskiego, certy, a także minoga rzecznego. Budowa zapór w Solinie i Myczkowcach, a także mniejszych progów na Sanie i jego dopływach uniemożliwiła także migrację ryb w dorzeczu górnego Sanu, przez co nastąpił silny spadek liczebności np. świnki.
nazwa łacińska | nazwa polska | gatunek obcy | San | Tanew | Bukowa | Łukawica |
Esox lucius | szczupak | + | + | + | + | |
Rutilus rutilus | płoć | + | + | + | + | |
Barbatula barbatula | śliz | + | + | + | + | |
Gobio gobio | kiełb pospolity | + | + | + | + | |
Leuciscus leuciscus | jelec pospolity | + | + | + | + | |
Perca fluviatilis | okoń pospolity | + | + | + | + | |
Alburnus alburnus | ukleja pospolita | + | + | + | ||
Ameiurus nebulosus | sumik karłowaty | + | + | + | ||
Alburnoides bipunctatus | piekielnica | + | + | + | ||
Carassius gibelio | karaś srebrzysty | + | + | + | ||
Leuciscus idus | jaź | + | + | + | ||
Squalius cephalus | kleń | + | + | + | ||
Lota lota | miętus pospolity | + | + | |||
Misgurnus fossilis | piskorz | + | + | |||
Rhodeus amarus | różanka europejska | + | + | |||
Abramis bjoerkna | krąp | + | ||||
Carassius carassius | karaś pospolity | + | + | |||
Cobitis taenia | koza | + | + | |||
Gasterosteus aculeatus | ciernik | + | ||||
Leucaspius delineatus | słonecznica pospolita | + | + | |||
Pseudorasbora parva | czebaczek amurski | + | + | |||
Sabanejewia aurata | koza złotawa | + | ||||
Sander lucioperca | sandacz pospolity | + | ||||
Abramis brama | leszcz | + | + | |||
Barbus barbus | brzana pospolita | + | + | |||
Chondrostoma nasus | świnka | + | + | |||
Cottus gobio | głowacz białopłetwy | + | + | |||
Cottus poecilopus | głowacz pręgopłetwy | + | + | |||
Cyprinus carpio | karp | + | + | |||
Eudontomyzon mariae | minóg ukraiński | + | ||||
Gymnocephalus cernua | jazgarz | + | ||||
Leuciscus aspius | boleń pospolity | + | ||||
Salmo trutta fario | pstrąg potokowy | + | + | |||
Thymallus thymallus | lipień | + | + | |||
Tinca tinca | lin | + | ||||
Vimba vimba | certa | + | + | |||
Salmo trutta | troć wędrowna | + | + | |||
Anguilla anguilla | węgorz europejski | + | ||||
Barbus meridionalis | brzanka | + | ||||
Barbus peloponnesius | brzana peloponeska | + | + | + | ||
Hucho hucho | głowacica | + | + | |||
Lampetra fluviatilis | minóg rzeczny | + | + | |||
Lampetra planeri | minóg strumieniowy | + | ||||
Oncorhynchus mykiss | pstrąg tęczowy | + | + | + | ||
Perccottus glenii | trawianka | + | ||||
Phoxinus phoxinus | strzebla potokowa | + | ||||
Romanogobio kesslerii | kiełb Kesslera | + | ||||
Scardinius erythrophthalmus | wzdręga | + | ||||
Silurus glanis | sum pospolity | + | ||||
Abramis sapa | sapa | + | ||||
Babka gymnotrachelus | babka łysa | + | ||||
Barbus carpathicus | brzanka | + | ||||
Barbus waleckii | brzana karpacka | + | ||||
Ctenopharyngodon idella | amur biały | + | + | |||
Neogobius fluviatilis | babka rzeczna | + | ||||
Neogobius melanostomus | babka śniadogłowa | + | ||||
Proterorhinus semilunaris | babka marmurkowa | + | ||||
Romanogobio albipinnatus | kiełb białopłetwy | + | ||||
Liczba gatunków: | 11 | 48 | 29 | 13 | 8 |
Ptaki
[edit | edit source]-
Bocian czarny nad Sanem w Sanoku
-
Kaczki krzyżówki nad Sanem, Sanok, 2008
-
Łabędzie nad Sanem, Sanok, 31 stycznia 2009
Powodzie i regulacja rzeki
[edit | edit source]1913
[edit | edit source]Miało miejsce kilka wylewów Sanu: pierwszy: 3–4 lipca, drugi: 17–18 lipca[6]. Największy w sierpniu gdy zostały zalane niżej położone dzielnice Przemyśla i elektrownia miejska. Zalany został też Jarosław i okoliczne wsie[7][8].
1980
[edit | edit source]W ostatniej dekadzie lipca 1980[9] była najpotężniejsza z powodzi[10]. Do zbiornika Zalewu Solińskiego wpływało 1500 m³ wody na sekundę. Przeciętny dopływ nie przekracza 19 m³ na sekundę[11].
2008
[edit | edit source]Z 24 na 25 lipca 2008 wzdłuż głównej zlewni Sanu w jego górnym i środkowym biegu miała miejsce powódź. W 12 powiatach województwa podkarpackiego przekroczone zostały stany alarmowe, w kolejnych 9 powiatach ogłoszono pogotowie przeciwpowodziowe. Z czwartku na piątek w południowo-wschodniej części województwa po kilku dniach deszczu spadło jednego dnia ponad 80 mm (dm³/m²). Z brzegów wystąpiły m.in. wody Sanu, Pielnicy, Sanoczka, Wisłoka i Stobnicy. Stobnica, której normalny stan utrzymuje się na poziomie 30 cm w ciągu kilku godzin osiągnęła w Brzozowie poziom 3 metrów. Zalane zostały między innymi miejscowości Nadolany, Hłomcza, Mrzygłód, Haczów, Ulucz, Rakowa, Tyrawa Wołoska i Tokarnia, w której górski dopływ Sanoczka zniszczył most, odcinając wieś od jedynej drogi. W pierwszym dniu powodzi zniszczonych zostało na całym Podkarpaciu pięć mostów, 70 km dróg, 100 ha upraw oraz zalanych zostało 70 gospodarstw[12][13].
2010
[edit | edit source]Po kilkudniowych opadach deszczu (16 maja – 19 maja 2010; powódź 2010) nieznacznie podniósł się stan rzek w dorzeczu środkowego i górnego Sanu, w tym znacząco wzrósł poziom dopływów Pielnicy i Osławy. Poziom rzek zgodnie z monitoringiem powodziowym Starostwa Powiatowego w Sanoku wynosił w dniu 19 maja 2010 o godz. 8.00: San – 322 cm, stan ostrzegawczy – 280 cm; Osława – 162 cm, stan ostrzegawczy – 170 cm, Pielnica – 278 cm, stan ostrzegawczy – 240 cm. 18 maja wieczorem fala powodziowa dotarła do drogi krajowej nr 28 w Sanoku Olchowcach. Podtopione zostały piwnice i poziom parteru w kilku budynkach mieszkalnych w tej dzielnicy miasta Sanoka.
2020
[edit | edit source]Nadmierne opady sprawiły, że rzeka San wezbrała i przekroczyła stan alarmowy. Nadbrzeża rzeki na terenie Sanoka i okolic zostały zalane[14][15].
Urbanizacja
[edit | edit source]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Przemysl_and_San_river_from_the_west_2009-07.jpg/220px-Przemysl_and_San_river_from_the_west_2009-07.jpg)
Miasta położone nad Sanem:
Historia
[edit | edit source]Początki osadnictwa celtyckiego na terenie dorzecza Sanu sięgają IV wieku p.n.e. Celtowie osiedlili się w południowej części dorzecza, nad górnym i środkowym Sanem, w okolicach dzisiejszego Sanoka. Na terenie tym do chwili obecnej zlokalizowano 26 stanowisk archeologicznych z materiałami, które należy przypisać kulturze celtyckiej. Do najlepiej przebadanych należą osady w miejscowościach Pakoszówka, Sanok-Biała Góra oraz Trepcza. Na stanowisku w miejscowości Trepcza jeszcze w latach 60. XX w. znaleziono m.in. złotego statera celtyckiego.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/02018_0319_Eine_Eisenzeit-H%C3%BCtte_im_keltischen_Dorf_am_San_in_Sanok%2C_Skansen.jpg/220px-02018_0319_Eine_Eisenzeit-H%C3%BCtte_im_keltischen_Dorf_am_San_in_Sanok%2C_Skansen.jpg)
Przed okresem wędrówek ludów tereny znajdujące się w dorzeczu Sanu należały do związku plemiennego Lugiów. W pierwszych dziesięcioleciach IX wieku obszar ten był siedzibą Lędzian, którzy następnie dostali się pod panowanie koczowniczych Madziarów. W późnym średniowieczu dolne dorzecze Sanu zostało skolonizowane przez polskich Mazurów[16] oraz Niemców ze Śląska i Saksonii – „Cały obszar Podgórza od Dołów Sanockich po Gorlice, Szymbark i Pilzno, skolonizowany był przez Sasów i do dziś jeszcze lud nazywa tę okolicę „Na Głuchoniemcach”[17].
Lud tutejszy nie grzeszy zbytnią urodą, ale jest rosły, silny i wytrwały w pracy, a przytem uczciwy i moralny, w czem przedstawia zupełne przeciwieństwo z sąsiadującymi z nim ludnością ruską i mazurską, która nie posiada w tym stopniu żadnej z powyższych zalet, choć pod zewnętrznym względem przedstawia typ o wiele idealniejszy. Iwoniczanin, osiadły w górach przejął zwyczaje ludu górskiego; zamieszkuje on jak oni kurne chaty i ciężkim trudem około jałowej roli zdobywa sobie kęs chleba
Do kolonizacji ziem w górnym dorzeczu Sanu głównie na prawie wołoskim prowadzonej przez rody Balów, Kmitów i Herburtów, doszło dopiero na przełomie XIV i XV wieku. Osadnictwo wołoskie dało początek zamieszkującym te tereny grupom etnicznym wschodniosłowiańskiej proweniencji: Łemkom i Bojkom. W wyniku powojennych przesiedleń oraz akcji „Wisła” górne i środkowe dorzecze Sanu opuściła ludność tych ziem pochodzenia ukraińsko-ruskiego. Rozproszone enklawy tej grupy pozostały w dorzeczu Osławy. Obecni mieszkańcy tego regionu to głównie ludność polska pochodząca z terenów obecnego województwa podkarpackiego oraz przybysze z dużych miast Polski.
Najstarszymi miejscowościami położonymi nad Sanem i odnotowanymi w źródłach historycznych przed rokiem 1340 są: Przemyśl, Trepcza, Sanok i Jarosław, a w latach przed naszą erą w Leżajsku znajdowało się starożytne stanowisko żeglugi[19][20].
W latach 70. XX wieku opracowano projekt budowy kaskady górnego Sanu, w skład której miały wchodzić (oprócz dwóch istniejących zbiorników): zapora i zbiornik wodny w Niewistce, zbiornik wyrównawczy w Dynowie oraz stopnie wodne w Wybrzeżu, Kupnej i Tarnawcach. Projekt ten został jednak zarzucony[21].
San jako droga wodna
[edit | edit source]San był w przeszłości intensywnie wykorzystywany jako droga wodna. Prowadzony był na nim zarówno spław, jak i żegluga. Wincenty Pol w swej pracy „Rzut oka na północne stoki Karpat” (1851) pisał: Spławnym może być San od Smolnika, ale spławy chodzą dopiero od Liska [tj. Leska] właściwie. (…) Spławy chodzą takie same po Sanie, jak i po Wisłoce (…), tj. tafle składające się z 6-8-10 sztuk okrągłego drewna o długości około 4 sążni. Tratwy takie ładowano zwykle dodatkowo drewnem opałowym, deskami i gontami. Jeśli chodzi o żeglugę, to W. Pol podawał: Galary małe chodzą po Sanie od Dynowa w dół, a w górę po Jarosław i Przemyśl, niekiedy na większej wodzie[22].
Znacznie intensywniejsza żegluga odbywała się w dolnym biegu rzeki, gdzie pływały galary, szkuty, dubasy i berlinki. Okres żeglugi ograniczały pory roku i warunki hydrologiczne. Wody gościnne bywają o ś. Janie i ś. Jakubie, powódź nie trwa na Sanie nad dwa do trzech dni, od Dynowa poczyna już wylewać szeroko (…). Przy pomyślnej wodzie i pogodzie może się dobyć spław do Wisły z Liska w dniach 12 do 14. Od Wisły w górę do Jarosławia w dniach 8–20 przy spokojnym czasie. Dróg nadbrzeżnych nie ma, statki ciągną tedy ludzie mocą swoją pod wodę – zaznaczał W. Pol. Głównym towarem spławianym statkami było zboże, ale ładowano na nie również płótno, wyroby garncarskie, owoce (suszone), anyż i inne produkty spożywcze[22].
Oprócz już wspomnianych miast znaczenie w żegludze na Sanie miały Leżajsk i Ulanów, w których budowano statki rzeczne. Ulanów był ponadto największym ośrodkiem flisackim na Sanie. Jeszcze w latach międzywojennych drewno, dostarczone tu Sanem i jego dopływem, Tanwią, spławiano w dużych ilościach Wisłą do Gdańska[23].
Hydronimia
[edit | edit source]Nazwa rzeki ma etymologię prawdopodobnie praindoeuropejską, w znaczeniu ‛wartki, bystry strumień’ (taki San właśnie jest na odcinku aż do Przemyśla). W języku Gallów san znaczyło ‛rzeka’. Nazwy rzek Shannon (irl. Siannan), Saona, Seine i San mają wspólny źródłosłów[24][25][26][27][28].
Według Witolda Taszyckiego nazwa rzeki ma swoje źródło w języku gockim, podobnie jak pobliskie rzeki Wiar i Strwiąż. Nazwami górskimi pochodzenia gockiego są według tego autora również Beskid, Beskidy i Bieszczady, gdzie swój początek bierze rzeka San[29].
Według różnych interpretacji dzieła Ptolomeusza Geografia dorzecze Sanu we wczesnym średniowieczu II / III w. n.e. mogło być siedzibami celtyckich plemion Anartów i Saboków[30]. W źródłach nazwę rzeki podawano jako Sanъ, reku Sanъ, k Sanovi, nad Sanomъ (1152), Sanu (1287), San (1339), Szan (1406), Sanok (1438), Saan (1439), Sayn (1445), San (1467), Szan (1517), Schan (1526)[31].
Upamiętnienie
[edit | edit source]- W wielu polskich miastach dorzecza Sanu została ustanowiona ulica Sanowa (w kolejności biegu rzeki): w Lesku[32], w Bykowcach[33], w Sanoku (1867, zob. ul. Sanowa)[34], w Przemyślu[35], w Jarosławiu[36], w Leżajsku[37], w Nisku[38].
- W 2002 wydano nr 2 periodyku „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej” pt. San, rzeka ziemi sanockiej (redaktor wydania: Franciszek Oberc)[39].
Kultura masowa
[edit | edit source]- Gyóni Géza – „Tylko jedna noc” (węg. Csak egy éjszakára) poemat
- Pawło Czubynski – Hymn Ukrainy, 1862
- Kalman Segal. A shṭeṭl baym San. 1965. (opowiadanie)
- Marian Pankowski. U starszego brata na przyzbie. 2005 (opowiadanie)
- KSU – „Moje Bieszczady”, utwór muzyczny
Zobacz też
[edit | edit source]Przypisy
[edit | edit source]- ↑ a b San, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2018-02-12] .
- ↑ Sikora 2008 ↓.
- ↑ a b Piotr Bednarek , Fragmentacja rzek w północnej części Kotliny Sandomierskiej, 2020, DOI: 10.13140/RG.2.2.26410.64968 [dostęp 2020-12-01] (słow.).
- ↑ Grzegorz Radtke i inni, Czy tama we Włocławku nadal wpływa na ichtiofaunę dolnej Wisły?, „Roczniki Naukowe PZW”, 2018 .
- ↑ Stanisław Cios , Informacje historyczne dotyczące głównych gatunków ichtiofauny w dorzeczu Sanu, „Roczniki Naukowe Polskiego Związku Wędkarskiego”, 2017 .
- ↑ Wylewy i powodzie Czas 1913 nr 362 z 7 sierpnia s.3 [1].
- ↑ Powodzie Czas nr 358 z 5 sierpnia s. 3 [2].
- ↑ Katastrofalny wylew Sanu Nowości Illustrowane 1913 nr 32 s. 15–16 (zdjęcia) [3].
- ↑ [4], obok zdjęcia 2.
- ↑ [5] 2 akapit, 15 wers.
- ↑ [6]. piskorowice.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-03)]., ost. akapit.
- ↑ Powódź. Groźne wody Wisłoka i Sanu, „Gazeta Wyborcza”, Rzeszów, 26–27 lipca 2008, s. 1–3.
- ↑ „Tygodnik Sanocki” nr 31 (873).
- ↑ Sanok. Stan alarmowy na rzece San przekroczony na str. Korsosanockie.pl.
- ↑ „Rozlany” San 23.06.2020r.
- ↑ „Mazowsze zasługuje na uwagę ze względu uzdolnień kolonizacyjnych ludności, które to plemię zapędzały na Ruś Czerwoną, w ziemię bialską, więc w sadyby dawnych Jaćwingów, na Podole. Wszędzie jednakże swoje plemienne cechy, a chociażby nazwę Mazurzy. Do dziś dnia (Tatomir, Geografija Galicji, 1876, s. 59) między Rabą a lewym brzegiem Sanu ludność miejscowa nosi nazwę Mazurów, z których część pod nazwą Grębowiaków (Lisowiaków al. Borowców) siedzi między Wisłą, dolnym Sanem po Mielec, i Leżajsk. Mamy zaś ślady, że w 1373 w Sanockiem nad Sanem, z daru księcia Władysława Opolczyka, a wówczas pana Rusi (lwowskiej) otrzymał wieś Jabłonicę Przybysław syn Fala z ziemi łęczyckiej (AGZ t. VII, s. 15–16)...”, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom VI. III. Etnografia i stosunki społeczne, s. 191.
- ↑ Lud. Rys ludoznawstwa polskiego, [w:] Jan Aleksander Karłowicz, Aleksander Walerian Jabłonowski, Polska. Obrazy i opisy, t. I, Lwów 1906, s. 69–215 .
- ↑ Władysław Bełza, Iwonicz i jego okolice, Warszawa–Lwów–Kraków 1885, s. 32 .
- ↑ Słowo o stosunkach handlowych mieszkańców Scytyi Zachodniej w wiekach przed Chrystusem, ze względem na stanowiska żeglugi na rzece Sanie, a w szczególności Leżajsk [online], 3 lutego 2020 [dostęp 2020-02-03] .
- ↑ Drogi handlowe greckie i rzymskie [online], 3 lutego 2020 [dostęp 2020-02-03] ., s. 93.
- ↑ Paweł Wład , Województwo przemyskie. Zarys geograficzny, Przemyśl 1996, ISSN 0239-6602 .
- ↑ a b Wincenty Pol: „Rzut oka na północne stoki Karpat (Prelekcye)”, wyd. kolejne Lwów 1877; tu wg reprintu wyd. Libra, 2015 ISBN 978-83-63526-66-5, tablica pt. „Wykaz i opis rzék spławnych wpadających do Wisły od prawego jéj brzegu na górnym biegu”.
- ↑ Stanisław Kłos: Województwo rzeszowskie. Przewodnik. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Sport i Turystyka, 1973, s. 172.
- ↑ „Celtyckie nazwy rzek, głównie dopływów Wisły, jak Raba, Ropa, San i inne”. „Światowit. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej”. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1962. 254.; „[...] cytowane w literaturze, a więc: San, Raba, Ropa oraz braha albo bryja, sługa, hak, szczęka (patrz prace Mikołaja Rudnickiego, Jana Rozwadowskiego: Nazwy Wisły i jej dorzecza. Monografia Wisły. 2; Studia nad nazwami rzek słowiańskich, I. Rozprawa. PAU. XLIII; przypisy tamże)”, [w:] Janina Rosen-Przeworska: Tradycje celtyckie w obrzędowości Protosłowian. Ossolineum. 1964, s. 117. „Pierwiastek celtycki sań, sen, od którego wywodzi się nazwa rzeki San (tak samo, jak i Sekwany)” – „Kultura”. Instytut Literacki (Paris, France) 1987. s. 175.; „[...] na linii na wschód po rzekę San, i dalej wznosząc łańcuch imponujących fortec położonych na wzgórzach. [...] W okolicach Krakowa celtyckie nazwy miejscowości i rzek – takie jak Tyniec czy Soła [...]”, [w:] Norman Davies, Elżbieta Tabakowska, Boże igrzysko, Znak, 1989, s. 77; „[...]San (lateinische Graphie wie bei Sandomierz, Santok usw.). Vgl. altind. sindhu- 'Fluß', den irischen GN ‘Shannon’ und den Maizzufluß ‘Sinn’”, [w:] Irena Kwilecka: Etnolingwistyczne i kulturowe związki Słowian z Germanami. Instytut Słowianoznawstwa PAN. 1987. ISBN 83-04-02472-1, s. 64.
- ↑ „Puisqu’il est impossible de les enumerer tous citons moins: Brda, Brenna, Bzura, Drwęca, Mroga, Nida, Raba, San etc. Bzura selon Jan Michał Rozwadowski correspond avec Brigulos, Drwęca aves Druentia, Durance, Nida avec Nidder, Raba avec Raab, San avec Sadne et Sein.” „Ethnologia Polona”. Instytut Historii Kultury Materialnej (Polska Akademia Nauk). 1981. p. 49.
- ↑ „An adouci en san, eau, rivière; stach, sinueux, qui tourne. Allusion au cours sinueux de la Charente”. op. cit. Antiq. de France. [in:] Revue des ëtudes historiques. Société des études historiques. 1835, s. 242.; Senne, nom propre de rivière. – Scène, ». L liou on l’on joue. – Seine, sf, sorte de «lot. 17. Cen», sm, impôt. – San, np Sen», sm, jugement [...]”. [in:] Dictionnaire de pédagogie et d’instruction primaire. Ferdinand Edouard Buisson. 1883. p. 980.
- ↑ „Le terme sawn « cleft, gully » est rapproché du breton san, saon s.f. « aqueduct, san-dour ».” Études celtiques. Société d’Éditions „Les Belles Lettres”, 1985, s. 337.
- ↑ „La racine san est à la base des patronymes: Sangnier, Sagne, Sagnolle, Lassassaigne et Delassassaigne dont un ancentre a habitè près d’un marais.” [in:] Paul Bailly. „Toponymie en Seine-et-Marne: noms de lieux”. Editions Amatteis, 1989, s. 77.
- ↑ Witold Strzelczyk, Goci Rzeczywistość i legenda, s. 86 .
- ↑ „Sa-boki, San-boki (Sanianie, mieszkańcy rzeki San) [Ptolomeusz. Geogr. 1. II. s. 11.] „Časopis Českého Museum”, 1835, s. 309; „als Sa-boki statt San-boki (die am Flusse San Wohnenden). „Jahrbücher für Wissenschaftliche Kritik”, 1843; „Saboki pour Sanboki (les riverains de la San); Nouvelles annales des voyages. LES PAPES GÉOGRAPHES et la Cartographie du Vatican. (Ptolémée), 1852, ser. v. 136. Pt. 32, s. 238.; „Właśnie też Szafarzyk kładzie nawet według Ptolomeusza w tych stronach bo nad Sanem, naród mniejszy i mało znany Saboków. Saboci – Sabokoi (Σαβοχοι); mieniąc, że nazwa ta z dwóch jest wyrazów złożona; Sa (zamiast San) i boki – jak Naliboki, Wisłoboki, i podobne. Słówko więc: bok znaczące tyle co brzeg (ripa) w złączeniu z Sa (San) nadawało wtedy nazwę Żupie, czyli ziemi nad Sanem – którą cudzoziemcy obrócili na lud tego nazwiska. (Sz. I. P. 10.9) „Czas. Dodatek miesięczny”, 1856, s. 526.; Pavel Josef Šafařík: Slovanské starožitnosti. Oddíl dějepisný. Okres 1,2, 1862, s. 501.; „Südlich von den Avareni (in Galizien) setz Ptolom. die Anartophracti (südlich von den Ombrones). Auf die Burgiones folgen die Arsiaetae, dann die Saboki (am San), die Piengitae [...]”. „Zeitschrift für Ethnologie”. Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, Deutsche Gesellschaft für Völkerkunde. V. 3, 1871, s. 481.
- ↑ Wszystkie zapisy nazw rzeki potwierdzają, jak wykazuje historyk, profesor Jerzy Nalepa, dawne pierwotnie zachodniosłowiańskie pochodzenie osadnictwa nad tą rzeką. w: Jerzy Nalepa, Polacy nie przejęli od Ukraińców nazwy rzeki San: ze studiów nad najdawniejszym pograniczem polsko-ruskim. „Język Polski” 1997, z. 2/3 s. 150–162.
- ↑ Lesko, Sanowa. mapa.livecity.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ Bykowce, Sanowa, Ulica. mapa.targeo.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ Alojzy Zielecki: W epoce autonomii galicyjskiej. Struktury organizacyjne miasta. W: Sanok. Dzieje miasta. Feliks Kiryk (red.). Kraków: Secesja, 1995, s. 377. ISBN 83-86077-57-3.
- ↑ Przemyśl, Sanowa. mapa.livecity.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ Jarosław, Sanowa. mapa.livecity.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ Leżajsk, Sanowa. mapa.livecity.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ Nisko, Sanowa. mapa.livecity.pl. [dostęp 2022-09-08].
- ↑ „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”. Nr 2: San, rzeka ziemi sanockiej, 2002. Archiwum Ziemi Sanockiej. ISSN 1731-870X.
Bibliografia
[edit | edit source]- Adam Fastnacht, Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Kraków 2002, ISBN 83-88385-14-3 .
- Bieszczady. Mapa turystyczno-nazewnicza, Krosno: Wydawnictwo Ruthenus, 2008 .
- Wojciech Blecharczyk, Walory przyrodnicze dorzecza Sanu, Rzeszów–Sanok 2005, ISBN 83-905142-8-1 .
- Zbigniew Sikora , Źródło Sanu – gdzie jest naprawdę?, „Płaj. Almanach Karpacki”, nr 32 (wiosna), Towarzystwo Karpackie, 2006, ISSN 1230-5898 .
- Zbigniew Sikora , Główne źródło Sanu znajduje się pod Piniaszkowym, „Płaj. Almanach Karpacki”, nr 37, Towarzystwo Karpackie, 2008, ISSN 1230-5898 .