Nils Gustaf Dalén

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nils Gustaf Dalén
Nils Gustaf Dalén
Podpis Nils Gustaf Dalén
Data i miejsce urodzenia 30 listopada 1869
Stenstorp, gmina Falköping
Data i miejsce śmierci 9 grudnia 1937
Lidingö
Zawód inżynier
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Nils Gustaf Dalén (ur. 30 listopada 1869 w Stenstorp, gmina Falköping, zm. 9 grudnia 1937 w Lidingö)[1][2]szwedzki inżynier-wynalazca, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w roku 1912 „za wynalezienie automatycznych regulatorów do stosowania w połączeniu z zasobnikami gazu do zasilania światłem latarni morskich i pław świetlnych”, jedyny laureat Nagrody Nobla, który założył grupę przemysłową (Aktiebolaget Gasaccumulator AGA, ang. Gas Accumulator Company).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się na farmie rodziców – Johanssonów ze Stenstorp w prowincji Västergötland – jako czwarte z pięciorga dzieci[3] (według innych źródeł – najmłodsze z czworga rodzeństwa[4]). Matka, Lovisa Johansson, zachęcała dzieci do nauki. Przypuszcza się, że z tego powodu syn przyjął jej panieńskie nazwisko – Dalén[3].

W szkole nie był dobrym uczniem. Zapamiętano przede wszystkim, że chętnie konstruował pomysłowe gadżety. Duże zainteresowanie otoczenia wzbudziło m.in. urządzenie pomagające 13-letniemu chłopcu w porannym wstawaniu z łóżka. Był to stary zegar ścienny, przerobiony na budzik z gongiem i dodatkowym urządzeniem, które 15 minut przed pobudką zapalało lampę naftową, oświetlającą pokój i ogrzewającą dzbanek z kawą na śniadanie[5].

Gustaf Dalén skończył miejscową szkołę rolniczą[1]. Miał zamiar pozostać w gospodarstwie rodziców. Tam zorganizował sklep ogrodniczy oraz skup nasion i mleka. W roku 1892 skonstruował urządzenie do oceny jakości dostarczanego mleka – tester zawartości tłuszczu[3]. Gustaf de Laval (zob. dysza de Lavala) – znany wynalazca, któremu Dalén zaprezentował to urządzenie w Sztokholmie – stwierdził, że podobne rozwiązanie jest już opatentowane[a], ale docenił zdolności młodego wynalazcy-samouka i zachęcił go do podjęcia studiów technicznych[3][4].

Dalén sprzedał farmę i rozpoczął studia w Chalmer's Institute of Technology[3][1]. Uczelnię tę ukończył w roku 1896, po czym spędził rok w Szwajcarii, kontynuując studia na Polytechnische Hochschule in Zurich (ETH). Jego opiekunem był Aurel Stodola, prawdopodobnie współpracownik de Lavala oraz Adolfa Hurwitza, zajmujący się problemami turbin parowych[6], a zwłaszcza regulatorami ich prędkości[7].

Praca zawodowa[edytuj | edytuj kod]

AGA – boja Gustafa Daléna gotowa do dostawy[8]
Budynek mieszkalny pracowników firmy AGA w Lidingö (budowa ok. 1914)
Okres przed rokiem 1912

Po powrocie do Szwecji Gustaf Dalén pracował przez pewien czas w Sztokholmie, jako projektant w firmie de Laval Ångturbin (turbiny parowe de Lavala) ; prowadził też badania i zajmował się doradztwem inżynierskim w Göteborgu. Wspólnie z Henrikiem Celsingiem założył Dalén & Celsing. Wkrótce (1901) został dyrektorem technicznym firmy Svenska Karbid- och Acetylen A.B. (ang. Swedish Carbide and Acetylene, Ltd.), przekształconej w następnych latach w Svenska Aktiebolaget Gasaccumulator (AGA, Swedish Gas Accumulator Ltd.). W roku 1906 objął stanowisko naczelnego inżyniera tej firmy[1][3].

Zajmując się wdrażaniem w Szwecji technik wymagających stosowania acetylenu (np. spawanie, oświetlenie) podjął próby zmniejszenia ryzyka wybuchów (w czasie jego produkcji, przechowywania i transportu) oraz zmniejszenia zużycia[9].

Acetylen przechowywano i transportowano wówczas (od przełomu XIX i XX w.) w butlach ciśnieniowych, w postaci roztworu w acetonie, „acetylen dissous”[b], co miało na celu ograniczenie niebezpieczeństwa wybuchów. Technologia została opracowana w roku 1896 przez francuskich naukowców, G. Claude'a i Alberta Hessa. Ponieważ fala detonacyjna nie może rozprzestrzeniać się w przewodach o średnicy mniejszej od 1 mm, wynalazcy polecali wypełnianie butli z „acetylen dissous” materiałami porowatymi z kapilarami[c]. Stosowane ówcześnie materiały nie były jednak wystarczająco bezpieczne i trwałe. Gustaf Dalén opracował i wdrożył do produkcji w AGA (1906) materiał nazwany Agamassan. Masę wytwarzano mieszając w odpowiednich urządzeniach granulowaną lub sproszkowaną ziemię okrzemkową lub inny materiał porowaty (np. azbest, wypalona glina, pumeks) z określonymi rodzajami cementu, wypełniającymi przestrzenie między grudkami materiału porowatego (mieszanie pasty do jej utwardzenia)[10]. Tak otrzymana masa skutecznie pochłania roztwór acetylenu i jest trwała (zachowuje niezbędną wąskoporowatość w różnych warunkach klimatycznych). Firma zaczęła cieszyć się uznaniem w świecie[1][2][9].

Zmierzając do ograniczenia zużycia acetylenu w lampach gazowych, stosowanych m.in. w latarniach morskich, Dalén wprowadził istotną modyfikację konstrukcji palników (m.in. światło migające) oraz zaprojektował i rozpoczął produkcję (1907) „zaworów słonecznych” (szw. solventil, ang. sun valve, solar valve), automatycznie gaszących światło latarni po wschodzie słońca i zapalających je po zmierzchu. Pierwszy z takich zaworów zainstalowano w latarni Furuholmen[11], między Sztokholmem i Vaxholm. Zawory nie wymagały innego zasilania poza energią promieniowania słonecznego; były poza tym uważane za niezawodne i nie wymagające konserwacji. Projektem bardzo zainteresował się Thomas Alva Edison (wyrażając swoje zaskoczenie skutecznością prostej konstrukcji), a Urząd Patentowy w Berlinie zażądał pokazu przed zatwierdzeniem patentu[12].

Solventil otwierał się i zamykał dzięki różnej absorpcji termicznej i różnej rozszerzalności cieplnej dwóch materiałów. Roboczymi elementami były cztery pręty: trzy błyszczące – odbijające światło – pręty metalowe otaczały jeden czarny i matowy. Po świcie pręt wewnętrzny rozszerzał się bardziej od zewnętrznych, co powodowało zamknięcie wylotu gazu (pozostawał zapalony mały płomyk „pilota”). Gdy słońce zachodziło, długość czarnego pręta zmniejszała się, a wypływający gaz zapalał się od płomienia pilota. Wprowadzenie wynalazków pozwoliło zmniejszyć zużycie gazu o 94%[12].

O uznaniu dla latarni morskich firmy AGA, projektowanych przez Gustafa Daléna, świadczy m.in. zlecenie tej firmie w roku 1911 budowy systemu oświetlenia całego Kanału Panamskiego (kwota 150 tys. dolarów US)[3].

Rok 1912

We wrześniu 1912 roku, w czasie eksperymentów z acetylenem, Gustaf Dalén uległ groźnemu wypadkowi. Jego życie uratowano, jednak stracił wzrok. W związku z tym nie mógł osobiście odebrać Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki, którą w tymże roku został wyróżniony[1][2]

„za wynalezienie automatycznych regulatorów do stosowania w połączeniu z zasobnikami gazu do zasilania światłem latarni morskich i pław świetlnych”

Nagrodę odebrał prof. Albin Dalén, który w czasie uroczystego bankietu (10 grudnia 1912) podziękował Królewskiej Akademii Nauk w imieniu swojego brata mówiąc, że wyróżnienie ułatwi mu zachowanie równowagi po ciężkim wypadku i będzie silną motywacją do dalszej pracy w tej samej dziedzinie[13].

1
Informacja prasowa z 29 września 1912 o wypadku Gustafa Dalena w czasie eksperymentów z acetylenem w Alby, gmina Botkyrka
2
Dalén laboratorium AGA
(Lidingö, 1916)

Wyróżnienia za dokonania praktyczne nie były wcześniej przyznawane (tradycyjnie nagradzano osiągnięcia teoretyczne; zob. lista laureatów), mimo że Alfred Nobel napisał w swoim testamencie, że nagroda w dziedzinie fizyki powinna być przyznawana[14]:

to the person who shall have made the most important discovery or invention within the field of physics

— (osobie, która dokona najważniejszego odkrycia lub wynalazku)

Nominacja Daléna wyróżniała się spośród wcześniejszych również z innego powodu. Tematem komentarzy, dotyczących Nagrody Nobla z roku 1912, był fakt wycofania przez Komitet Noblowski wcześniejszej decyzji o przyznaniu nagrody Nikoli Tesli i Thomasowi A. Edisonowi. Komitet nie ujawnił – zgodnie z własnymi zasadami – przyczyny tej decyzji. Przypuszczano, że u jej podstaw leżały nieporozumienia, do których doszło między oboma nominowanymi (według części źródeł N. Tesla odmówił przyjęcia nagrody, prawdopodobnie nie chcąc jej dzielić z Edisonem)[15][16][17].

Praca po roku 1912
Gustaf i Elma Dalen (1937)

W latach następnych, do roku śmierci (1937), Nils Gustaf Dalén nadal kierował firmą AGA oraz uczestniczył w działalności społecznej, co było możliwe dzięki sile jego optymizmu (do którego wszystkich zachęcał) oraz dzięki pomocy współpracowników i rodziny. Uzyskał też wsparcie ze strony Arvida Lindmana. Dokładał wszelkich starań, aby zapewnić bezpieczeństwo pracownikom firmy, z którymi podzielił się Nagrodą Nobla[3][18].

Interesował się wieloma różnymi zagadnieniami technicznymi (otrzymał ok. 100 patentów[3][5]), m.in.[18]:

  • techniką radiową (np. nawigacją radiową) – w AGA wykonano pierwsze doświadczenia w tym zakresie w latach 1915 i 1916,
  • techniką cieplną – w latach 1924–1929 Dalén opracował wyjątkowo efektywną kuchenkę węglową, w której zachodziło oszczędne i bezdymne spalanie i która nie wymagała doglądania przez 24 godziny,
  • budową głośników,
  • budową aparatury medycznej (np. pierwsze w Europie płucoserce, aparatura anestezjologiczna),
  • techniką lotniczą – Dalén był w czasie I wojny światowej partnerem Enocha L. Thulina w fabryce samolotów w Landskronie.

W latach 20. AGA uruchomiła produkcję samochodów AGA (fabryki w Berlinie i Landskronie) i pierwszego w Szwecji sprzętu dla filmu dźwiękowego (1929)[18].

Wyróżnienia i upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Poza Nagrodą Nobla został wyróżniony[1]:

Otrzymał Morehead Medal od International Acetylene Association. Uczestniczył debatach National Society of Economics. Przez niemal 20 lat był członkiem rady miasta Lidingö[1].

Dowodami trwałej pamięci są m.in. ekspozycje w Gustaf Dalén Museum w Stenstorp[4][19] i nadanie nazwy Dalénum obszarowi przemysłowemu w Lidingö. Jednym z eksponatów jest tabliczka z napisem Var Opitimist (Bądź optymistą), które ustawiane były z inicjatywy Daléna na terenie zakładu AGA w czasie poważnych trudności finansowych firmy spowodowanych wielkim kryzysem (kopia tabliczki jest sprzedawana jako pamiątka z muzeum)[20].

1
Gustaf Dalén Museum w Stenstorp[4][19]
2
DalénumLidingö
1
Obszar przemysłowy DalénumLidingö
2
Popiersie twórcy AGA
3
Muzealne elementy regulatorów Daléna

Życie rodzinne[edytuj | edytuj kod]

N.G. Dalén ożenił się w roku 1901 z Elmą Persson. Mieli czworo dzieci – dwóch synów (Gunnar i Anders) i dwie córki. Gunnar Dalén (inżynier) zastąpił ojca na stanowisku dyrektora AGA. Młodszy syn, Anders Dalén, został lekarzem-okulistą, profesorem w Instytucie Karolinska[1][2].

Uwagi

  1. W roku 1890 metodę określania zawartości tłuszczu w mleku opracował Stephen Moulton Babcock (metoda Babcocka).
  2. Pod ciśnieniem 10 atm. w jednym litrze acetonu rozpuszcza ok. 250 litrów gazowego acetylenu.
  3. Analogiczny sposób transportu i magazynowania acetylenu jest stosowany współcześnie (zob. przechowywanie acetylenu oraz linki zewnętrzne: Marzena Półka i wsp.).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Gustaf Dalén - Facts (ang.). W: The Nobel Prize in Physics 1912 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-02]., Biographical
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Gustaf Dalén (ang.). W: Notable Names Database (NNDB) [on-line]. [dostęp 2014-05-02].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Gustaf Dalén (ang.). W: AGA > History [on-line]. www.aga.com. [dostęp 2014-05-02].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Björn Bellander (text and picture): Dahlén museum (ang.). W: Museum Official website [on-line]. www.bjorns-story.se. [dostęp 2014-05-03].
  5. 5,0 5,1 Gustaf Dalén (szw.). W: Tekniska Museet > Swedish inventors [on-line]. www.tekniskamuseet.se. [dostęp 2014-05-02].
  6. Steam Turbines Classification (ang.). W: Portal Mass Engineers [on-line]. www.massengineers.com. [dostęp 2014-05-04].
  7. Robert N. Clark: Nils Gustaf Dalén Inventor, Experimenter, Engineer, and Nobel Laureate (ang.). W: IEEE Control Systems Magazine : 0272-1708/03/$17.00©2003IEEE [on-line]. ieeecss.org, 3 sierpnia 2003. [dostęp 2014-05-04]. s. 68-70.
  8. Helene Broms, Nina Enström: AGA - människorna, fabriken och uppfinningarna (szw.). W: Kulturarv Stockholm [on-line]. Stockholms läns museum, Stockholms stadsmuseum, Stockholms läns hembygdsförbund. [dostęp 2014-05-07]., w tym m.in.: „Lite gas och korta blänk”, Till Lidingö – Katastrof och triumf, AGA-spisen var en av Gustaf Daléns, „Vi kunna icke uraktlåta att säga ifrån”, Filmindustrin bad AGA om hjälp.
  9. 9,0 9,1 Acetylene dissolved in acetone (ang.). W: Strona internetowa AGA > History [on-line]. www.aga.com. [dostęp 2014-05-07].
  10. Gustaf Dalen (wynalazca), pierwotny właściciel: American Gasaccumulator Compan: Porous mass for the storage of explosive gases and method of making same (ang.). W: Patent US 1767514 A [on-line]. 24 czerwca 1930 (zgłoszenie priorytetowe: 27 maja 1924?). [dostęp 2014-05-07].
  11. Furuholmen C 6544 (pol.). W: Latarnie morskie [on-line]. www.gola.burkhard.pl. [dostęp 2014-05-05].
  12. 12,0 12,1 The Sun Valve (ang.). W: AGA > History [on-line]. www.aga.com. [dostęp 2014-05-02].
  13. Gustaf Dalén - Banquet Speech (szw.). W: The Nobel Prize in Physics 1912 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-02].
  14. Alfred Nobel's Will (ang.). Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-02].
  15. A Biography of Nikola Tesla (ang.). W: Portal 'Rich's Tribute to Nikola Tesla' [on-line]. home.earthlink.net. [dostęp 2014-05-05]., Tesla
  16. Thomas Alva Edison Biography (1847-1931) (ang.). www.madehow.com. [dostęp 2014-05-05].
  17. Michael Michalko: The Incredible Genius that America Ignored (ang.). W: Creative Thinking Articles and Techniques [on-line]. creativethinking.net. [dostęp 2014-05-05].
  18. 18,0 18,1 18,2 History (ang.). W: Strona internetowa AGA > History [on-line]. www.aga.com. [dostęp 2014-05-02].
  19. 19,0 19,1 Från sjöfart till sjukvård och radio (szw.). W: Strona internetowa muzeum w Stenstorp [on-line]. www.dalenmuseet.se. [dostęp 2014-05-05].
  20. Optimistnålen (szw.). W: Strona internetowa muzeum w Stenstorp [on-line]. www.dalenmuseet.se. [dostęp 2014-05-08].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]