Przedbórz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Przedbórz
Herb
Herb Przedborza
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat radomszczański
Gmina Przedbórz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1405
Burmistrz Miłosz Naczyński
Powierzchnia 6,13 km²
Wysokość ok. 300 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

4076
665 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 44
Kod pocztowy 97-570
Tablice rejestracyjne ERA
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Przedbórz
Przedbórz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Przedbórz
Przedbórz
Ziemia 51°05′N 19°53′E/51,083333 19,883333Na mapach: 51°05′N 19°53′E/51,083333 19,883333
TERC
(TERYT)
1101312114
Urząd miejski
ul. Mostowa 29
97-570 Przedbórz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Przedbórzmiasto w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, położone na Wyżynie Przedborskiej nad rzeką Pilicą. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Przedbórz.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[1].

Według danych z 2010 roku miasto liczyło 4076 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Od XIII wieku miasto związane było z ziemią sandomierską, a od czasu zjednoczenia ziem Polski przez Władysława Łokietka weszło w skład woj. sandomierskiego. Stan taki przetrwał do roku 1795, kiedy to Przedbórz po ostatnim rozbiorze znalazł się w granicach cesarstwa austriackiego. Pilica stała się wtedy rzeką graniczną między Prusami i Austrią. Po pierwszej wojnie światowej miasto włączono wraz z powiatem koneckim do woj. kieleckiego. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej 1 kwietnia 1939 roku Przedbórz i powiat konecki przyłączono do woj. łódzkiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego, a przed 1975 r. do województwa kieleckiego.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta Przedbórz może pochodzić od topografii okolicy albo od imienia założyciela lub dzierżawcy osady.

Pochodzenie topograficzne może wskazywać na naturalne właściwości terenu, na którym osada była zakładana. Miejsce ulokowane było przed borami, ponieważ miasto w momencie swego powstawania leżało na granicy z przepastnymi lasami Puszczy Świętokrzyskiej i Puszczy Nadpilickiej. Niewykluczone jest, że pierwotna nazwa miasta brzmiała Przedborze, jednak brak potwierdzenia tej nazwy w tekstach źródłowych.

Bardziej prawdopodobnym jest pochodzenie nazwy od imienia Przedbor, czyli że nazwa miasta jest nazwą osobową lub dzierżawczą, pochodzącą od imienia założyciela bądź też dzierżawcy osady i ziemi, na której ona się znajdowała. Przedbor to imię dość powszechne na terenie Polski w epoce średniowiecza.

Utworzone z członów przed- znaczącego też naj- oraz wyrazu bor, pochodzącego od prasłowiańskiego bьrаti, bor'ǫ, borišь, słowa znaczącego tyle co walka lub konkurowanie. Łatwo więc stwierdzić, iż imię Przedbor/Przedbór oznaczać miało człowieka walecznego lub też stawiającego ponad wszystko walkę. Rodem, w którym imię to było dość rozpowszechnione i często nadawane, był ród Zadorów. Rodzina ta posiadała w swym władaniu wiele posiadłości na zachodnim brzegu Pilicy. Należały do nich m.in. Chełmo, Bąkowa Góra czy Wielgomłyny. Być może jeden z Zadorów – protoplastów rodziny Lanckorońskich – o imieniu Przedbor był założycielem Przedborza, bądź panem ziem, na których osada powstała.

Za nazwą osobową przemawiają zapisy Przedborza w dokumentach średniowiecznych, tzw. Falsyfikacie Trzemeszeńskim noszącym datę 1145 oraz dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego w 1239 roku. W obu tych dokumentach widnieje nazwa Predbor.

Znane są też inne zapisy nazwy Przedbórz w średniowiecznych dokumentach, np. Predbrij z dokumentu wystawionego przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1241 r., czy też Pridborz (1388 r.), Przedborzs (1426 r.) – z dokumentów króla Władysława Jagiełły. W odpisie aktu nadania praw miejskich (1405 r.) z 1508 roku widnieje nazwa Przedborze. Różne formy zapisu nazwy miasta widnieją też na mapach z wieku XVI czy XVIII. Spotykamy więc: na mapie z 1525 r. nazwę Pfedbors, Przedbors na mapie z 1750, Przedhore – na niemieckiej mapie z 1782 r. Jednak, jako że są to mapy autorstwa cudzoziemców, dowolność w zapisie nazwy miasta wydaje się jak najbardziej zrozumiała.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości nad Pilicą pochodzi z 1145 roku z tzw. Falsyfikatu Trzemeszeńskiego. W r. 1239 wymieniany jest tutejszy gród warowny, który w połowie XIV w. Kazimierz Wielki rozbudował do postaci zamku. Ze względu na urodzajność przedborskich lasów częstym gościem zamku bywał król Kazimierz Wielki, który w 1370 roku nadał miejscowości prawa miejskie. Bardzo często bywał na tutejszym zamku także król Władysław Jagiełło. Pierwszy raz był w Przedborzu 1 maja 1388 roku, a podczas drugiej wizyty 2 kwietnia 1405 roku odnowił miastu prawa miejskie. Król przebywał w zamku w Przedborzu ponownie roku 1406, 1409, 1418, 1419, 1420, 1425, 1436, 1428, 1430, 1433. W dniu 29 lipca 1423 roku właśnie tutaj Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie wsi Łodzia (obecnie – Łódź).

W 1512 roku w mieście istniała szkoła, miasteczko było dużym ośrodkiem piwowarstwa. Koniec pomyślnego okresu w dziejach miasta przypieczętował potop szwedzki, który w 1655 przyniósł zniszczenia miastu i zamkowi.

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej od 1793 na Pilicy przebiegała wschodnia granica Prus; w 1795 rzeka stała się granicą prusko-austriacką. W 1807 i 1809 tereny po obu stronach rzeki zostały włączone do Księstwa Warszawskiego, następnie do tzw. Królestwa Kongresowego.

Wiek XIX przyniósł rozwój przemysłu, w 1823 roku Wojciech Lange założył fabrykę sukna; w latach 1838-1840 zbudowany został ratusz. W czasie powstania styczniowego 15 stycznia 1863 r. do miasteczka wkroczyły oddziały Antoniego Jeziorańskiego[3], a 27 czerwca 1863 roku oddział Józefa Oxińskiego stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. Podczas I wojny światowej miasto znalazło się pod bardziej liberalną okupacją austriacką. Przedborzanie mogli wtedy ufundować w parku pomnik Tadeusza Kościuszki.

W okresie międzywojennym miasto było ośrodkiem handlu dla okolicznych wsi. Wydawany był „Głos Przedborza”. W mieście, podobnie jak w wielu innych miastach w centrum i na wschodzie kraju, zamieszkiwała ludność żydowska.

Czas II wojny światowej przyniósł straty w ludności i zniszczenia w zabudowie. Wielu ludzi w tym okresie brało czynny udział w walce poprzez działania partyzanckie, m.in. w oddziale majora Hubala Dobrzańskiego, któremu mieszkańcy miasteczka i okolicznych wsi pomagali w prowadzeniu działań partyzanckich. Na terenie obwodu Radomsko stacjonował i działał 74 Górnośląski Pułk Piechoty, który przeprowadził liczne akcje dywersyjne. 10 lutego 1944 roku zaatakowano Przedbórz i przeprowadzono akcje w urzędzie gminnym, na poczcie, w mleczarni oraz w magazynach. Dowodził ppor. Skóra-Skoczyński "Robotnik". 10 czerwca w mieście podpalono tartak i stoczono walkę z jego osłoną. Akcją dowodził ppor. Kasza-Kowalski "Alm". W mieście znajdował się hitlerowski obóz pracy przymusowej przeznaczony dla Żydów.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

  • tkactwo ludowe
  • kowalstwo artystyczne, galanteria metalowa
  • turystyka: Przedborski Park Krajobrazowy i Muzeum Ludowe. Wiele gospodarstw agroturystycznych.
  • produkcja maszyn rolniczych

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru zabytków NID[4] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół św. Aleksego z 1278 r. rozbudowany w 1341 i 1659 r., nr rej.: 447 z 27.02.1957 oraz 306 z 18.02.1967
  • ratusz z 1820 roku w stylu klasycystycznym, ul. Mostowa, nr rej.: 769 z 30.05.1972
  • karczma z XVIII wieku, przebudowana w 1898 roku (obecnie muzeum), ul. Kielecka 7, nr rej.: A-437 z 13.06.1993
  • dom z przełomu XVII/XVIII w., nr rej.: 769 29.01.1958 oraz 643 z 14.01.1972
  • pozostałości zamku z XIV w., wzniesionego nad Pilicą przez króla Kazimierza Wielkiego. Zamek został spalony podczas Potopu szwedzkiego w 1655 roku. Opuszczony całkowicie został w 1765 i rozebrany w wieku XIX. Wznosił się między ulicami Mostową, Podzamczem i Konecką. Do dzisiaj zachował się jedynie fragment muru z XIV wieku przy ul. Podzamcze i muru z XVII wieku od ulicy. W latach 1978-1980 na terenie zajmowanym dawniej przez zamek prowadzono badania archeologiczne pod kierunkiem dr. Tadeusza Poklewskiego, natomiast w roku 1991 przez Jerzego Augustyniaka.
  • park, nr rej.: 722 z 20.12.1957
  • układ urbanistyczny, 1 poł. XIV w., nr rej.: 403 z 20.09.1988

W Przedborzu zachował się unikatowy zespół barokowych kapliczek typu słupowego, powszechnie nazywanych „kapliczkami cholerycznymi”. Zostały one wzniesione dla ochrony miasta przed epidemiami cholery, szalejącymi w okolicach Przedborza w XVII wieku. Kapliczki te ustawiano przy wjazdach do miasta, aby zarówno wjeżdżający, jak i wyjeżdżający z niego mogli się pod nimi modlić do Boga o odsunięcie groźby zarażenia się tą chorobą. Do dzisiaj przetrwało w Przedborzu aż pięć takich kapliczek. Można je znaleźć przy ulicach: Kościelnej, Podzamcze i Koneckiej. Mają one wiele wspólnych cech: są wsparte na wysokich podstawach, mają wysokie słupy (okrągłe lub prostopadłościenne), a ich zwieńczenie stanowią tzw. latarnie (jedno– lub dwukondygnacyjne). Umieszczano w nich figurki i wizerunki świętych. Kapliczki przykrywane były murowanymi daszkami z metalowym krzyżem. W podobny sposób broniono się w dawnym Przedborzu przed innymi plagami. Stawiano tutaj również kapliczki dla ochrony przed pożarami, gnębiącymi to miasto w XVII wieku. Świadczy o tym kapliczka, znajdująca się u wjazdu do miasta przy ul. Cmentarnej, a poświęcona św. Florianowi. Posiada ona niemal identyczną formę, jak opisane wcześniej „kapliczki choleryczne”. Warto zwiedzić tutejsze Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej (ulica Kielecka, naprzeciw kościoła). Muzeum gromadzi wiele eksponatów związanych z dawną kulturą przedborską oraz z historią miasta Przedbórz.

zabytki niezachowane:

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • W Przedborzu w 1917 roku wydawano znaczki pocztowe.
  • W Przedborzu nagrano 2 sceny filmu "Austeria", jedną na ul. Cmentarnej, drugą na łąkach przy ul. Krakowskiej.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest położone po obu stronach rzeki Pilicy, na Wyżynie Przedborskiej. W granicach miasta znajduje się Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy "Majowa Góra"[5]. Od wschodu Przedbórz jest otoczony rozległymi lasami, przez które prowadzą drogi w kierunku Skotnik, Końskich, Gór Mokrych, Włoszczowy. Część tego obszaru jest objęta granicami Przedborskiego Parku Krajobrazowego. Na zachód od miasta dominuje krajobraz rolniczy – okolice wiosek Korytno, Wielgomłyny i Chełmo. W odległości około 13 km na północ od miasta, w Skotnikach, znajduje się południowy kraniec Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, a nieco dalej – Rezerwat przyrody Diabla Góra. Pozostałe rezerwaty to Rezerwat przyrody Góra Chełmo koło wsi Chełmo, Rezerwat przyrody Jawora na południe od Dobreniczek, Rezerwat przyrody Wielkopole w bliskim sąsiedztwie wsi o tej samej nazwie, Rezerwat przyrody Murawy Dobromierskie koło Dobromierza i Bukowa Góra w Przedborskim Parku Krajobrazowym.

Przedborski Park Krajobrazowy wraz z Sulejowskim Parkiem Krajobrazowym wchodzą w skład Zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

szlak turystyczny czerwony Szlak partyzancki – czerwony[edytuj | edytuj kod]

długość: 220 km

trasa: RadomskoOjrzeńEwinarezerwat JasieńKobiele Wielkie – Góra Chełmno – Przedbórz – Bąkowa GóraSulejówPrzygłówWitówPiotrków TrybunalskiMeszczePolichnoSwolszewice DużeNagórzyceTomaszów MazowieckiSpałaAnielinPoświętne – Radzice PKP – SzydłowiecSkarżysko-Kamienna

Szlak wodny Pilicy[edytuj | edytuj kod]

długość: 228 km

trasa: Zarzecze k. Szczekocin – Przedbórz – FaliszewSkotniki (powiat piotrkowski)SulejówZalew SulejowskiTomaszów MazowieckiSpałaInowłódzŻądłowiceGrotowiceDomaniewiceNowe Miasto nad PilicąBiałobrzegiWarka – ujście Pilicy Stopień trudności według klasyfikacji międzynarodowej: CL I (przejazd łatwy), miejscami CL II (przejazd trudniejszy – wąskie koryto, znaczny spadek, kamieniste dno).

szlak turystyczny niebieski Pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy[edytuj | edytuj kod]

długość: 122 km

Przez miasto przebiega szlak turystyczny niebieski pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Przedborzu istnieje klub MKS Pilica Przedbórz[6]. W sezonie 2010/2011 klub grał w III lidze łódzko-mazowieckiej. Obecnie klub gra w IV lidze łódzkiej.

11 maja 2009 r. otwarto kompleks boisk sportowych w ramach programu Orlik 2012[7].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Osobistości związane z Przedborzem[edytuj | edytuj kod]

  • Aldona Orman (ur. 1968 w Przedborzu) – aktorka, grała między innymi w Klanie (jako Barbara Milecka), Plebanii (jako Wiola) oraz w filmie Quo vadis
  • Abraham Pisarek (ur. 1901 w Przedborzu, zm. 1983 w Berlinie) – niemiecki fotograf pochodzenia żydowskiego, pracował głównie w Berlinie jako fotograf prasowy, jego specjalnością były zdjęcia ze scen teatralnych[9].
  • Marian Wnuk (ur. 1906 w Przedborzu, zm. 1967 w Warszawie) – polski rzeźbiarz i pedagog.
  • Jakub Izaak Rabinowicz (ur. 1766 w Przedborzu, zm. 1814 w Przysusze), zw. „Świętym Żydem” – wybitny przywódca chasydzki, od którego wywodzi się chasydzka dynastia Biala.
  • Jolanta Szymanek-Deresz (ur. 1954 w Przedborzu) – polska polityk, prawnik, posłanka na Sejm V i VI kadencji, były Szef Kancelarii Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego. Zginęła 10 kwietnia 2010 r. w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiem.

Bogate wiadomości o innych wybitnych przedborzanach znajdują się na stronie Przedborskiego słownika biograficznego

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Drogami przebiegającymi przez miasto są:

Komunikację w Przedborzu i okolicach zapewnia PKS Radomsko. Przedbórz posiada bezpośrednie połączenie z Łodzią, Katowicami, Lublinem, Kielcami, Częstochową, Radomskiem, Krakowem, Włocławkiem, Piotrkowem Trybunalskim, Chełmem, Radomiem, Końskimi, Jędrzejowem i Włoszczową.

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie: Příbor (płn.-wsch. Morawy)[potrzebne źródło]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). , 2009. GUS, Departament Badań Statystycznych. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118 (pol.). 
  3. Zob. S. Zieliński, Bitwy i potyczki 1863-1864, Rapperswil 1913, s. 219. [1]
  4. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 18 września 2008].
  5. Wojewódzki Inspektorat Środowiska: Raport o stanie środowiska w woj. łódzkim w 2010 r.: Rozdz. VIII „Elementy Przyrody”. [dostęp 2012-06-22].
  6. Strona klubowa MKS „Pilica” Przedbórz. [dostęp 2010-05-11].
  7. Orlik otwarty!. [dostęp 2010-05-11].
  8. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 3 lutego 2013.
  9. Abraham Pisarek – Biografisches (niem.). W: Deutschen Fotothek [on-line]. [dostęp 2010-05-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Stolecki, Kościół św. Aleksego w Przedborzu, Kluczbork 2007, wyd. II popr., ISBN 978-83-925977-0-4.
  • Józef Śmiałowski, Wojciech Lange (1783 – 1830). Dzieje jednego awansu, Łódź 2000, s. 91-92, ISBN 83-88529-05-6.
  • Stanisław Cynarski, Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XVI do XVIII wieku, Warszawa 1996.
  • Maria Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa 2003.
  • Tadeusz Milewski, Ze studiów nad atroponimią europejską, „Onomastica” nr 5, r. III, z. 2, Wrocław 1957.
  • Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984.
  • Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1987.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]