Wolbórz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wolbórz
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu
Pałac Biskupów Kujawskich w Wolborzu
Herb Flaga
Herb Wolborza Flaga Wolborza
Państwo  Polska
Województwo  łódzkie
Powiat piotrkowski
Gmina Wolbórz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1273-1870; 2011
Burmistrz Elżbieta Ościk
Powierzchnia 15,18[1] km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

2282
150 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 44
Kod pocztowy 97-320
Tablice rejestracyjne EPI
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Wolbórz
Wolbórz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wolbórz
Wolbórz
Ziemia 51°30′03″N 19°49′56″E/51,500833 19,832222Na mapach: 51°30′03″N 19°49′56″E/51,500833 19,832222
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Pałac Biskupów
Kolegiata św. Mikołaja
Szkoła podstawowa im. Władysława Jagiełły

Wolbórzmiasto w centralnej Polsce, położone w województwie łódzkim, w powiecie piotrkowskim, w gminie Wolbórz. Miejscowość jest siedzibą gminy Wolbórz. Do 1953 roku miejscowość była siedzibą gminy Bogusławice. Był miastem duchownym[2].

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 2282 mieszkańców[1].

Nazwa Wolbórz pojawiła się na dobre w dwudziestoleciu międzywojennym XX w., wcześniej miejscowość nazywano Woybor, Voibor, Woibor, Wojbor, Olbórz, a w XVI w. pojawiły się nazwy Woyborz i Wolborz.[potrzebne źródło]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość położona jest w rozwidleniu rzek Wolbórki i Moszczanki, przy trasie szybkiego ruchu nr 8 z Warszawy do Katowic i Wrocławia, pomiędzy Tomaszowem Mazowieckim a Piotrkowem Trybunalskim.


W latach 1975-1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa piotrkowskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prace wykopaliskowe pokazują, że na terenie dzisiejszego Wolborza osadnictwo istniało już 4 tysiące lat temu. Pierwsza udokumentowana wzmianka o Wolborzu pojawiła się w falsyfikacie mogileńskim antydatowanym na 1065 r. Wolbórz był wtedy centrum opola, a później został przekształcony w kasztelanię.

W latach 1123-1125 Wolbórz stał się drugą stolicą biskupstwa kujawskiego, później stał się miastem rezydencjonalnym biskupów włocławskich. W XIII w. był już znaczącą osadą, co potwierdziło uzyskanie praw miejskich (na prawie średzkim) w 1273 r. (16 lat po Krakowie) z nadania Leszka Czarnego.

Lokacja została potwierdzona w 1357 r. (tym razem na prawie magdeburskim), a miasto stało się centrum okolicy. Miasto miało komorę celną i własne władze samorządowe. Rozwijał się handel, rzemiosło i oświata. Wolborzanie jeździli do Krakowa, by kształcić się w tamtejszej Akademii lub korzystali z jej filii zorganizowanej w Wolborzu. Filia ta miała 6 profesorów oraz rektora i udzielała stopni naukowych: bakałarza filozofii i nauk wyzwolonych.

9 września 1409 r. Władysław Jagiełło wydał w Wolborzu odezwę skierowaną do duchowieństwa, panów świeckich i książąt chrześcijańskich, przedstawiającą 29 artykułów obwiniających zakon krzyżacki. Miasto było również miejscem koncentracji dla rycerstwa z Małopolski i wschodnich ziem Korony zarówno przed bitwą pod Grunwaldem, jak i przed kolejnymi wyprawami króla Jagiełły przeciwko Krzyżakom.[3]

Wiek XV i XVI to dalszy rozwój Wolborza, głównie gospodarczy. Miasto posiadało około 100 warsztatów sukienniczych, liczne warsztaty piwowarskie, rozwijały się inne cechy, zbudowano 6 młynów. Okręg powiększył się terytorialnie o kilka wsi, którym przyznawano prawa lokacyjne.

W 1521 r. Wolbórz posiadał 5 kościołów:

  • kościół farny św. Mikołaja
  • kościół św. Krzyża
  • kościół szpitalny św. Leonarda nad Wolbórką (szpital istniał w mieście od 1446 r.)
  • kościoły św. Trójcy i św. Ducha (przy obu istniały szpitale)

W późniejszym czasie wybudowano jeszcze kościół św. Anny. Wszystkie świątynie, oprócz kościoła farnego, były małe i drewniane - niektóre dokumenty nazywają je kaplicami.

W 1536 i 1548 r. miasto było niszczone przez pożary. Jego odbudowę ułatwiły zwolnienia z podatków dotyczące zarówno miasta jak i jego mieszkańców, a także zapomogi przekazywane przez lenników królewskich (m.in. księcia pruskiego Albrechta). W 1538 r. kościół św. Mikołaja stał się prepozyturą, a później (w 1544) kolegiatą.

W 1553 r. wójtem Wolborza został Andrzej Frycz Modrzewski.

Po II rozbiorze Wolbórz znalazł się w granicach Królestwa Pruskiego, w którym pozostawał aż do 1807, kiedy to znalazł się w Księstwie Warszawskim. Gdy kongres wiedeński w 1815 zdecydował o powstaniu Królestwa Kongresowego, Wolbórz znalazł się w jego granicach.

W 1819 r. zaborczy rząd carski, żeby ukarać wolborzan za ich patriotyzm, odebrał świątyni św. Mikołaja tytuł kolegiaty, który odzyskała dopiero w 2008 r.[4]

Mieszkańcy Wolborza brali czynny udział w powstaniu styczniowym, za co karą była utrata praw miejskich. Miasto objął ukaz carski z 30 maja 1870 zmniejszający liczbę miast w guberniach Kraju Priwiślańskiego. Ukaz działał wstecz i odbierał prawa z dniem 23 stycznia przyłączając jednocześnie Wolbórz do gminy Bogusławice.

Podczas okupacji niemieckiej Niemcy mordowali Polaków a także wywieźli do łódzkiego getta miejscowych Żydów.

1 stycznia 2011 r. po 140 latach Wolbórz odzyskał prawa miejskie[5].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Interesujące jest zabytkowe i nieczęsto spotykane założenie urbanistyczne starej części Wolborza – w formie tak zwanej owalnicy umiejscowionej w widłach dwóch rzek, Moszczanki i Wolbórki, między którymi położona jest najstarsza część Wolborza.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Ludzie związani z Wolborzem[edytuj | edytuj kod]

  • Antoni Bonawetura Majewski (1783-1843) – polski wojskowy, major WP, komendant inwalidów w Wolborzu
  • Edward Mąkosza (1886-1974) – polski kompozytor, pedagog, dyrygent, organista, etnomuzykolog, twórca chóru mieszanego i orkiestry dętej w Wolborzu
  • Andrzej Frycz Modrzewski (1503-1572) – polski twórca i pisarz polityczny okresu renesansu (urodzony i zmarły w Wolborzu)
  • Waldemar Goszcz (1973-2003) – polski piosenkarz, aktor, model (urodzony w Wolborzu, pochowany na miejscowym cmentarzu)
  • Marek Ojrzanowski - generał WP
  • Bolesław Wróblewski (1862-1951) – polski duchowny katolicki, poseł na Sejm Ustawodawczy II RP, proboszcz wolborski w latach 1906-1910, prezes Ochotniczej Straży Pożarnej w Wolborzu

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  2. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15.
  3. A. Nadolski, Grunwald 1410, Bellona (wydawnictwo), (wyd. II, 2008 r.), str. 34.
  4. Abp 022-776/08 Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r.
  5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2010 r. (Dz. U. z 2010 r. Nr 138, poz. 929)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Siniarski, Kalendarz z dziejów Wolborza 1065-1982, Warszawa 1984.
  • red. Zenon Puchała, "Wolbórz w latach 1983-2007. Kalendarium, Wolbórz 2009.
  • Halina Irena Szumił, Wolbórz na przestrzeni wieków, Wolbórz-Lublin 2003. ISBN 83-7300-290-1
  • Władysław Ziółek, Dekret w sprawie przywrócenia kościołowi św. Mikołaja w Wolborzu tytułu kolegiaty, Łódź 6 lipca 2008 r. Abp 022-776/08

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons