Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn
Ilustracja
Dziedziniec główny kopalni Saturn w Czeladzi
Założyciel(e) Hugo zu Hohenlohe-Öhringen[1]
Data założenia 1887[1]
Data likwidacji 1996
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Siedziba ul. Dehnelów 2 (dyrekcja)
Branża górnictwo
Produkty węgiel kamienny
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn
Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn
Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn
Ziemia50°18′26″N 19°04′12″E/50,307222 19,070000
Wieża wyciągowa przedziału klatkowego szybu I, fot. 2012 r.

Kopalnia Węgla Kamiennego Saturn (latach 1950[1]-1990 Czerwona Gwardia) – zlikwidowana kopalnia węgla kamiennego w Czeladzi. Działała od 1887 roku[1]. W 1993 roku postawiona w stan likwidacji i zamknięta z końcem 1996 roku. Obecnie w dawnej kopalnianej elektrowni mieści się Galeria Sztuki Współczesnej „Elektrownia”; sama kopalnia jest elementem śląskiego „Szlaku Techniki”.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Do I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia powstała w II połowie XIX wieku na terenie dawnego folwarku plebańskiego w Czeladzi. W tym czasie w Czeladzi funkcjonowała już (od 1860 r.), na tzw. Piaskach w południowej części miasta, kopalnia „Czeladź”, zarządzana przez kapitał francuski.

W roku 1869 folwark został sprzedany warszawskiemu adwokatowi Ludwikowi Kozłowskiemu. Nowy właściciel ok. 1872 r. rozpoczął poszukiwania węgla kamiennego[1] na który natrafił na głębokości 122 m. Dwa lata później sprzedał majątek księciu Christianowi Hohenlohe, który kontynuował dalsze poszukiwania węgla docierając około 1880 roku do bardziej wydajnych pokładów na poziomie 150 m. Dzięki temu kopalnia osiągnęła 2,6 tys. ton wydobycia. W następnych latach produkcja szybko wzrastała, dochodząc w 1898 roku do 400 tys. ton. Kopalnia otrzymała pompy i maszyny wyciągowe z napędem parowym, a w tym czasie pracowało w niej 1160 robotników, z czego 887 pod ziemią.

1 kwietnia 1899 r. książę Christian Hohenlohe sprzedał kopalnię Towarzystwu Górniczo-Przemysłowemu „Saturn” (z kapitałem 5 mln rb.), założonemu przez grupę największych łódzkich przemysłowców: Karola Scheiblera juniora, Annę Scheibler (wdowę po Karolu Scheiblerze seniorze), Alfreda Biedermanna, Juliusza Heinzla, Edwarda Herbsta oraz Stanisława Reichera z Sosnowca z inspiracji i pod przewodnictwem ówczesnego lidera łódzkiej burżuazji – Juliusza Kunitzera[2].

Zakup kopalni wiązał się z tym, że właściciele największych łódzkich fabryk włókienniczych postanowili zapewnić sobie własne źródło dostaw węgla, uniezależniając się tym samym od wahań rynkowych jego ceny, których źródło widzieli w postępowaniu zagłębiowskich przedsiębiorców górniczych. Towarzystwo „Saturn” było jednym z nielicznych przedsiębiorstw zagłębiowskich prezentujących kapitał krajowy. Jednocześnie było jedyną tego rodzaju inicjatywą na terenie Królestwa Polskiego o charakterze antymonopolowym. Początkowo siedziba zarządu Towarzystwa mieściła się w Łodzi przy ul. Spacerowej (ob. al. T. Kościuszki) 17, a w 1906 r. została przeniesiona do Czeladzi, do siedziby specjalnie zbudowanej w tym celu (obecnie zespół hotelowo-konferencyjno-rekreacyjny „Pałac Saturn – Termy Rzymskie”).

Budynek Tow. „Saturn” w Czeladzi, obecnie „Pałac Saturna” Spa, ul. Dehnelów 2

Pierwszym dyrektorem kopalni Towarzystwa „Saturn” został wybitny fachowiec inż. Hieronim Kondratowicz, przed przyjęciem tej funkcji przez 12 lat pełniący obowiązki inżyniera okręgowego w Zagłębiu Dąbrowskim. W 1906 roku ustąpił ze stanowiska dyrektora i został powołany do rady zarządzającej „Saturna”. Jego miejsce zajął Alfons Surzycki, a kierownictwo techniczne kopalni powierzono jej dotychczasowemu zawiadowcy – inż. Brzostowskiemu. Przedsiębiorstwo rozwijało się pomyślnie, wykazując do I wojny światowej duże zyski, dostarczając na rynek Królestwa Polskiego, głównie do Łodzi, 12% jego zapotrzebowania na węgiel[3].

W 1904 r. pogłębiono I szyb do poziomu 188 m, poza tym przebito szyby pomocnicze „Hieronim”, „Aleksander” i „Antoni”. W tym samym roku rozpoczęto modernizację odwadniania sprowadzając pompy odśrodkowe z elektrycznym napędem, a w kilka lat później zelektryfikowano też maszyny wyciągowe na szybach I i II. W 1911 roku zakończono prowadzoną w kilku etapach modernizację i mechanizację sortowni. Rok później na niektórych trasach wprowadzono podziemny przewóz elektryczny. Wszystko to stawiało kopalnię na jednym z pierwszych miejsc w Zagłębiu pod względem nowoczesności. Jej wydobycie doszło w 1910 r. do 666 tys. ton, a w 1913 r. do 833 tys. ton. Ułatwieniem dla zbytu była budowa bocznicy kolejowej łączącej kopalnię z siecią Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.

Załoga kopalni osiągnęła w 1913 roku liczbę 2270 osób. Na potrzeby załogi zbudowano domy mieszkalne dla robotników i urzędników oraz szkoły, utrzymywano też szpital i dwa ambulatoria. W gmachu wybudowanej w 1908 r. gospody otwarto w 3 lata później „Dom Ludowy” dla pracowników wraz z biblioteką i czytelnią. W samej kopalni już w 1903 r. zbudowano łaźnię dla załogi. W 1906 r. przy kopalni miało też początkowo swoją siedzibę Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Czeladzi, które przez cały okres międzywojenny było sponsorowane przez zakład[4]. Od 1908 r. zaczęto zaopatrywać górników pracujących pod ziemią w sztywne skórzane kapelusze, które miały ich chronić przed urazami głowy[5].

Po zakończeniu I wojny światowej rozwój kopalni odbywał się pod znaczącym kierownictwem łódzkiego fabrykanta Alfreda Biedermanna, który w niejasnych okolicznościach porzucił działalność w Łodzi.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Warsztaty mechaniczne, fot. 2012 r.
Wieża szybu II, fot. 2012 r.

W 1950 roku zmieniono nazwę kopalni na KWK „Czerwona Gwardia”. Z dniem 1 stycznia 1973 roku kopalnie „Milowice” i „Czeladź” zostały połączone, przyjmując nazwę KWK „Milowice-Czeladź”. 1 stycznia 1976 roku przyłączono ją do kopalni „Czerwona Gwardia”[1]. Z dniem 1 stycznia 1990 roku, zmiana nazwy na „Saturn”.

Decyzją Ministra Przemysłu i Handlu nr 168/92/Org z 5 października 1992 r. Zakład Górniczy pod nazwą KWK „Saturn” w Czeladzi z dniem 1 I 1993 r. został postawiony w stan likwidacji: zakończenie działalności produkcyjnej (wydobycie węgla i bentonitu) ustalono na dzień 31 grudnia 1995 r., a zakończenie likwidacji kopalni na dzień 31 grudnia 1996 r.

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

„Pałac Saturna” – Termy Rzymskie, widok ogólny; X 2012.

Dawna kopalnia „Saturn” jest istotnym elementem śląskiego „Szlaku Techniki” jako „Galeria Sztuki Współczesnej Elektrownia[6]. Elektrownia to jeden z nielicznych obiektów, będący świadkiem złotego wieku kopalni „Saturn”. Jej wnętrze przypomina czasy maszyn parowych i pierwszych urządzeń elektrycznych. Istnieje m.in. parowy wyciąg szybowy z 1897 r., który tłoczył powietrze dla pracujących pod ziemią górników. W 1958 r. rozdzielnię przebudowano, instalując na osi wału bębna linowego dwa silniki elektryczne. Pozwoliło to na eksploatację urządzenia zarówno na napędzie elektrycznym, jak i parowym. Dzięki temu maszyna przetrwała w niemal niezmienionym stanie do dnia dzisiejszego. Na terenie kopalni znajdują się również wieże szybu I (przebudowana wieża typu Malakov; zachowała się zastrzałowa wieża jednego z przedziałów, druga została rozebrana) oraz II (Malakov) wraz z maszynowniami. Zachowały się maszyny wyciągowe obydwu szybów – dla szybu I dawniej parowy wyciąg szybowy z 1897, przebudowany w 1958 (zainstalowano na osi wału bębna linowego dwa silniki elektryczne) oraz elektryczna maszyna szybu II.

W budynku głównym dyrekcji kopalni, a wcześniej zarządu Tow. „Saturn”, powstało centrum hotelowo-konferencyjne „Pałac Saturna”[7], a w jego podziemiach powstał kompleks saunowo-basenowy „Termy Rzymskie”[8].

W przyszłości na terenie kopalni planowane jest utworzenie muzeum techniki.

Dla upamiętnienia działalności łódzkich przemysłowców w kopalni „Saturn” w jej pobliżu dwie ulice noszą nazwy: Karola Scheiblera i Alfreda Biedermana.

Przypisy

  1. a b c d e f Jaros 1984 ↓.
  2. Oświadczenie Rady Zarządzającej Tow. „Saturn” opublikowane (w jęz. polskim i niemieckim) w miejscowych gazetach w Zagłębiu Dąbrowskim, [w:] Arch. Państw. Katowice, akta Tow. Górniczo-Przemysłowe „Saturn” sygn. 86.
  3. Kazimierz Badziak, Juliusz Kunitzer – symbol Łodzi wielonarodowościowej i wielkoprzemysłowej, [w:] Polacy, Niemcy, Żydzi. Sąsiedzi dalecy i bliscy. Pod red. Pawła Samusia; Łódź 1997, s. 220–221.
  4. Praca zbiorowa, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Czeladzi. „1906-1936 Jednodniówka jubileuszowa Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Czeladzi”. , 1936. Czeladź (pol.). 
  5. Historia Czeladzi. Pod red. Jana Drabiny. Czeladź 2012.
  6. Galeria Sztuki Współczesnej Elektrownia. zabytkitechniki.pl. [dostęp 2015-01-25].
  7. Historia Pałacu. palacsaturna.pl. [dostęp 2015-01-25].
  8. Termy Rzymskie. palacsaturna.pl/termy-rzymskie. [dostęp 2015-01-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]