Olejek lawendowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lavandula angustifolia
Lavandula angustifolia
Opactwo Cystersów w Abbaye de Sénanque,
jedna z „trzech sióstr Prowansji”
przed zbiorami lawendy
przed zbiorami lawendy

Olejek lawendowy (łac. Oleum Lavandulae) – olejek eteryczny pozyskiwany z lawendy wąskolistnej, zwanej też lekarską lub prawdziwą (Lavandula angustifolia), uprawianej przede wszystkim w południowej Francji[a]. Olejki są pozyskiwane metodą destylacji z parą wodną lub ekstrakcji rozpuszczalnikami lotnymi. Wśród licznych składników mieszanin związków chemicznych, jakimi są destylaty i ekstrakty, dominują octan linalilu i linalol. Olejek lawendowy jest stosowany jako składnik perfum, wód toaletowych, mydeł toaletowych i leków oraz jako przyprawa[1][2].

Uprawa i zbiory lawendy[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Lawenda wąskolistna.

Lawenda (łac. Lavandula L.) to rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych, który obejmuje ponad 40 gatunków[3] pochodzących z obszaru śródziemnomorskiego. Gatunek Lavandula angustifolia (lawenda wąskolistna) jest olejkodajną krzewinką, uprawianą na dużą skalę np. w Prowansji, w Dystrykcie Trashigang w Bhutanie (gdzie jest obok ryżu jednym z dwóch głównych produktów rolnych) lub na chorwackiej wyspie Hvar, nazywanej „wyspą lawendową”. Może być uprawiana również na wyższych szerokościach geograficznych. W Polsce obszary jej potencjalnej uprawy prawie pokrywają się z obszarami uprawy rzepaku ozimego. Wskazana jest południowa wystawa pola, osłonięcie od wiatrów, gleba przepuszczalna o dużej zawartości wapnia, na podłożu wapiennym, np. rędzina, less, gleby próchnicze. Gleba powinna być głęboko przeorana i racjonalnie nawożona (nie jest zalecane nawożenie obornikiem)[4].

Rośliny można rozmnażać:

z nasion
Nasiona są wysiewane do inspektów lub rozsadników. W czasie jesiennego siewu do rozsadnika stosuje się ok. 4 kg nasion na 1 ha planowanego pola. Sadzonki są wysadzane na miejsca stałe wiosną drugiego roku po posianiu[4].
metodami wegetatywnymi
Metody te są stosowane przy rozmnażaniu cennych odmian rośliny. Stosuje się ukorzenianie pędów zielnych lub kopczykowanie. Po dwóch latach wzrostu sadzonek w inspektach i rozsadnikach są one wysadzane na pole rzędowo, w liczbie ok. 32 tys. na 1 ha. Pozostają na tym samym polu (okresowo nawożone, przerzedzane i odmładzane przez przycinanie) przez 6–8 lat[4].

Zbiory rozpoczyna się najwcześniej w drugim roku od założenia plantacji, ścinając kwiaty ręcznie lub maszynowo, po rozwinięciu się ok. 50% pączków. Są przekazywane odbiorcom w stanie świeżym lub po wysuszeniu w temperaturze nie przekraczającej 40 °C. Wydajność kwiatów i olejku, uzyskiwanego z jednego hektara w dużym stopniu zależy od odmiany rośliny i warunków uprawy. Przeciętna wydajność olejku otrzymywanego z Lavendula officialis wynosi 0,7–0,9%[2]. Na Węgrzech w latach 60. XX w. uzyskiwano przeciętny plon 30–40 q/ha (10–15 kg olejku/ha), jednak uprawiając nowe „rody hodowlane” osiągnięto plon ok. 100 q/ha (> 20 kg olejku/ha)[4].

Pozyskiwanie olejku lawendowego[edytuj | edytuj kod]

Ruchomy alembik do destylacji olejku z parą wodną (zobacz – filmy: zbiory i destylacja[5][6]

Olejek jest najczęściej pozyskiwany z rozwiniętych kwiatów, ściętych razem z łodygą. Stosuje się:

destylację z parą wodną
Metoda destylacyjna jest najbardziej popularna. Początkowo kwiaty były zalewane wodą w kotłach bezpośrednio ogrzewanych na ogniu. Uzyskiwano olejki o stosunkowo małej zawartości estrów (ulegają one zmydlaniu). Większa wydajność olejków o najwyższej jakości (największej zawartości estrów) jest osiągana w urządzeniach, w których kwiaty są poddawane działaniu pary wytwarzanej w odrębnym kotle (alembik)[5][6]. Wskazane jest stosowanie kwiatów świeżych, ponieważ w czasie suszenia ulatnia się, poza wodą, część olejku – przede wszystkim terpeny. Powoduje to, że produkt destylacji mają większy ciężar właściwy i większą względną zawartość estrów[1].
ekstrakcję rozpuszczalnikami lotnymi
Kwiaty lawendy są poddawane ekstrakcji np. benzenem lub eterem naftowym. Po odparowaniu rozpuszczalników z ekstraktu (tynktura, łac. tinctura) pozostaje olejek stały lub półstały (konkret, łac. concrèt), uzyskiwany z wydajnością 1,5–2,2%[1]. Z niego, po oddzieleniu wosków, jest otrzymywany ciekły olejek absolutny (wydajność 50–60%)[1].

Skład chemiczny[edytuj | edytuj kod]

Olejek lawendowy

Głównymi składnikami olejku lawendowego są octan linalilu i linalol[1][2].

Francuski olejek lawendowy otrzymywany metodą destylacyjną zawiera zwykle 30–60% octanu linalilu[7] z domieszkami odpowiednich estrów kwasu masłowego, walerianowego i kapronowego[1]. W skład kolejnej grupy związków, stanowiącej 28–46% olejku, wchodzą: L-linalol i inne alkohole (np. alkohol amylowy, borneol, geraniol, lawandulol, nerol). Stwierdzono też obecność małych ilości furfuralu, beta-ocymenu, ketonu etylowo-n-amylowego, α-pinenu, eukaliptolu, octanu D-bornylu, kariofilenu i kumaryny oraz przypuszczalną obecność aldehydu walerianowego, karwonu i tymolu[1].

W olejkach ekstrakcyjnych stwierdza się dużo większe ilości kumaryny. Zidentyfikowano też eter metylowy umbeliferonu[1]. Brytyjski olejek lawendowy (produkowany w dużo mniejszych ilościach) charakteryzuje się mniejszą zawartością estrów. Może zawierać eukaliptol[1].

Właściwości fizykochemiczne i organoleptyczne[edytuj | edytuj kod]

Olejki otrzymywane w wyniku destylacji z parą wodną lawendy francuskiej są cieczami o żółtawym lub żółtawo-zielonawym zabarwieniu o przyjemnym zapachu i silnym aromatycznym smaku (lekko gorzkawym). Olejki wytwarzane w skali laboratoryjnej i półtechnicznej z lawendy hodowanej w Polsce mają podobne właściwości organoleptyczne i fizykochemiczne. Zapach destylatów nieco różni się od zapachu świeżych kwiatów. Większe podobieństwo osiąga się stosując metodę ekstrakcyjną. Konkret (concrète) jest produktem stałym lub półstałym o zabarwieniu ciemnozielonym (bywa poddawany odbarwianiu). Jest częściowo rozpuszczalny w olejkach eterycznych i alkoholu etylowym o stężeniu 95°[1].

Angielski olejek lawendowy ma zapach z nutą kamforowo–eukaliptusową, mniej słodki od zapachu olejku francuskiego.

Porównanie właściwości olejków lawendowych[1]
Właściwość Olejki francuskie
różnego pochodzenia
(według Gildemeistra i Hoffmanna)
Olejki francuskie,
typ pośredni
(według Guenthara)
Olejki krajowe,
surowiec świeży,
skala półtechniczna
(Kazuń Polski)
gęstość wzgl. wody, d d15/15 = 0,880–0,896 d25/25 = 0,880–0,886 d15/15 = 0,8883
skręcalność αD −3° do −11° −7°58' do −8°45' −8°75'
współczynnik załamania światła nD 1,458–1,464 1,4588–1,4607 1,4632
zawartość estrów w przeliczeniu na octan linalilu zwykle 30–40%
(niekiedy >50%)
44,8–48,8% 43,2%
rozpuszczalność w alkoholu etylowym 70° zwykle 1 obj. / 2–3 obj.
(niekiedy > 10 obj. ze zmętnieniem)
1 obj. / 2–3 obj.
(niekiedy więcej, z opalizacją)
1 obj. / 15 obj.
(ze słabym zmętnieniem)

Zastosowania[edytuj | edytuj kod]

W perfumiarstwie olejek lawendowy był w poprzednich stuleciach bardzo popularny. W XVIII w. niemal wszystkich europejskich dworach królewskich i książęcych korzystano z „Eau de Cologne” – wody kolońskiej Fariny, która rozsławiła Kolonię jako miasto perfum. W skład modnej przez wieki kompozycji wchodziły olejki[8]:

bergamotowy, cytrynowy, pomarańczowy – nuta głowy,
– lawendowy, rozmarynowy – nuta serca,
neroli (kwiat gorzkiej pomarańczy) – nuta bazy.

W latach 1910–1915 powstały znane brytyjskie kompozycje zapachowe pierwszych męskich wód toaletowych: „English Lavender” Atkinsona i „Old English Lavender” Yardleya, zastąpionych w 1934 roku przez „Pour un homme” Carona. W tych jednokwiatowych kompozycjach stosowano olejek pozyskiwany z brytyjskiej odmiany lawendy (Lavandula spica)[9].

Obecnie zapach lawendy jest przez perfumiarzy wykorzystywany rzadziej, co tłumaczy się zbyt silnym jego skojarzeniem z zapachem proszków do prania. Olejek stosuje się w kompozycjach męskich wód toaletowych jako składnik świeżej nuty początkowej[9]. Jest ceniony w gospodarstwie domowym, jako środek odświeżający, lub przyprawa kuchenna.

W farmacji olejek lawendowy jest stosowany, jako środek zapachowy, do wyrobu spirytusu lawendowego (Spiritus Lavendulae, F.P.III) i spirytusu mydlanego (Spiritus Saponis kalini', F.P.III) oraz dodatek do leków galenowych, np. Acetum profumatum, Mixtura oleoso-balsamica, Spiritus Rosmarini compositus i inne[1]. Jest też składnikiem soli trzeźwiących. Olejkowi przypisuje się różnego rodzaju oddziaływania fitofarmakologiczne, np. uspokajające i nasenne, pobudzające wydzielanie soków trawiennych, antyseptyczne, przeciwwzdęciowe, moczopędne. Olejek jest też polecany do wcierania miejscowego, jako środek o działaniu przeciwzapalnym i przeciwbólowym[10]. Zależność między chemicznym składem olejków i ich biologiczną aktywnością jest wciąż przedmiotem badań[11][12].

Uwagi

  1. Według R. Klimka (1957) olejek lawendowy (łac. Oleum Lavandulae, fr. Essence de Lavande) jest wytwarzany z lawendy prawdziwej, zwanej również lekarską lub wonną (Lavandula angustifolia Mill., Lavandula officinalis Chaix, Lavandula vera DC, Lavandula spica var. α L., Lavenda angustifolia Munch.). Osobno zostały opisane:
    • olejek spikowy (łac. Oleum Spicae, fr. Essence d'Aspic, s.436–437) – produkowany głównie w Hiszpanii, z rośliny nazywanej lawenda spika, rosnącej dziko w dużych ilościach w południowo-wschodnich prowincjach Hiszpanii (w małych ilościach – w Alpach Morskich, w Dalmacji i we Włoszech),
    • olejek lawandynowy (fr. Essence de Lavandin, s. 358) – produkowany głównie we Francji, z rośliny nazywanej „lawandyną”, bardzo plennej i łatwej w uprawie krzyżówki lawendy prawdziwej i lawendy spiki.
    Nazwą lawandyny, właściwą ze względów nomenklaturowych, jest „lawenda wielka” (Lavandula ×hybrida Reverchon). Według zasad taksonomii powinna być określana jako krzyżówka lawendy wąskolistnej (Lavandula angustifolia Mill.) i lawendy spiki (Lavandula latifolia Medik.) [Kołdowski M. i in. „Rośliny olejkowe i olejki naturalne”, PWRiL Warszawa 1955].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 Romuald Klimek: Olejki eteryczne. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1957, s. 359–365.
  2. 2,0 2,1 2,2 Substancje zapachowe i smakowe. W: Atanazy Boryniec, Stefan Chudzyński, Stanisław Porejko, Stanisław Malinowski: Technologia chemiczna organiczna. T. II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 624. (pol.)
  3. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-08-19].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Lawenda wąskolistna. W: Antonina Rumińska: Rośliny lecznicze. Podstawy biologii i agrotechniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973, s. 213–222. (pol.)
  5. 5,0 5,1 Lushcosmetics: Lavender Oil (zbiór lawendy we Francji) (ang.). www.youtube.com, 1 paź 2008. [dostęp 2011-02-05].
  6. 6,0 6,1 gk4uhyd: Aromatic Oil Distillation Plant (8:22 min bez narracji) (ang.). www.youtube.com, 23 gru 2009. [dostęp 2011-02-05].
  7. OECD / SIDS: Linalyl acetate (CAS no 115–95–7) (ang.). Paris, UNEPS Publications; SIDS Initial Assesment Report for SIAM 14, 28 March 2002. [dostęp 2011-02-16].
  8. Peter Kolakowski: 300-lecie "Wody kolońskiej" (pol.). Panorama, 13.07.2009. [dostęp 2011-08-19].
  9. 9,0 9,1 Fabienne Paria (tłum. Krystyna J. Dąbrowska): Wielka księga perfum. Warszawa: Wydawnictwo książkowe „Twój Styl”, 1998. ISBN 83-7163-072-7.
  10. Henryk Różański: Medycyna dawna i współczesna: Olejek lawendowy (pol.). 2008-09-25. [dostęp 2011-08-18].
  11. Azucena González-Coloma, Fernanda Delgado, Jesus M. Rodilla, Lucia Silva i inni. Chemical and biological profiles of Lavandula luisieri essential oils from western Iberia Peninsula populations. „Biochemical Systematics and Ecology”. Article in Press, Corrected Prof.. Elsevier Ltd. doi:doi:10.1016/j.bse.2010.08.010 (ang.). [dostęp 2011-02-09]. 
  12. H, Cavanagh, J. Wilkinson. Lavender essential oil: a review. „Australian Infection Council”. 10 (1), March 2005 (ang.). 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.