Delaware

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy amerykańskiego stanu. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Delaware
State of Delaware
stan
1. stan od 7 grudnia 1787
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Liberty and Independence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Dover
Kod ISO 3166-2 US-DE
Gubernator John Carney Jr. (D)
Powierzchnia 6452 km²
Populacja (2000)
• liczba ludności

917 092 (2012)
• gęstość 179 os./km²
Strefa czasowa UTC-5:00
UTC-4:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Piramida wieku
Delaware
Pieczęć Delaware

Ten artykuł jest częścią serii:
Polityka stanu
Delaware

Delaware (wymowa:/ˈdɛləwɛər/ i) – stan na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, w regionie Stanów Środkowoatlantyckich, na Nizinie Atlantyckiej, nad zatoką Delaware. Na zachodzie i południu graniczy ze stanem Maryland, na północy ze stanem Pensylwania, a na północnym wschodzie z New Jersey. Jeden z trzynastu stanów pierwotnych. Leży na obszarze Niziny Nadbrzeżnej i obok Florydy jest najniżej położonym stanem USA. Nazwa stanu pochodzi od Thomasa Westa, trzeciego hrabiego De La Warr, angielskiego arystokraty i pierwszego gubernatora kolonialnego stanu Wirginia[1].

Delaware znajduje się w północno-wschodniej części półwyspu Delmarva. Jest drugim od końca co do wielkości, szóstym od końca pod względem zaludnienia i szóstym pod względem gęstości zaludnienia stanem USA. Delaware dzieli się na trzy hrabstwa: New Castle, Kent i Sussex. W hrabstwach Sussex i Kent największą rolę w gospodarce odgrywa rolnictwo, natomiast w New Castle – przemysł.

Przed przybyciem Europejczyków w XVI w., Delaware był zamieszkany przez plemiona Lenni Lenape (na północy) i Nanticoke (na południu). W 1631 r. przybyli tu pierwsi Europejczycy, którymi byli Holendrzy. Zamieszkiwali obszar położony w pobliżu dzisiejszego miasta Lewes, który został przyłączony do kolonii Zwaanendael.

Duża część ziem uprawnych leży poniżej 18 m n.p.m. Na południu tereny bardziej piaszczyste i mniej urodzajne.

Drugi od końca pod względem powierzchni stan USA po Rhode Island. Pierwszy, który ratyfikował Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Stąd przydomek: First State.

Historia[edytuj]

  • 1609 – na teren zajmowany dzisiaj przez stan dotarła ekspedycja Henry’ego Hudsona, angielskiego żeglarza i odkrywcy
  • po 1638 – powstało pierwsze osiedle (zbudowane przez Szwedów) – Fort Christine (obecnie Wilmington)
  • 1655 – kolonia przeszła na własność Holendrów z Nowego Amsterdamu (dziś Nowy Jork)
  • 1664 – obszar Delaware został przyłączony do Prowincji Pensylwanii (kolonia stała się własnością Wielkiej Brytanii)
  • 1703 – kolonia Delaware otrzymał ograniczoną autonomię
  • 1776 – kolonia została przekształcona w stan po uzyskaniu niepodległości przez Stany Zjednoczone
  • 1787 – na terenie stanu został wprowadzony zakaz sprowadzania murzyńskich niewolników
  • 7 grudnia 1787 – zgromadzenie stanowe ratyfikowało Konstytucję Stanów Zjednoczonych (kolonia stała się pierwszym stanem USA)
  • 1861-1865 – wojna secesyjna. Mimo, że był to stan niewolniczy Delaware walczył po stronie Unii

Etymologia[edytuj]

Pochodzi od nazwiska Tomasza Westa, lorda De La Warr, pierwszego gubernatora Kompanii Wirginijskiej. Początkowo nazwano tak rzekę, później nazwę nadano zamieszkującemu te tereny plemieniu Indian[2].

Geografia[edytuj]

Mapa stanu Delaware
Diagram dwunastomilowego łuku, linii Mason-Dixon i „klinu”. Niebieskie i białe obszary znajdują się w całości w stanie Delaware, oprócz małego skrawka terenu na zachodnim skraju niebieskiego kola, należącego do stanu Maryland.
Staw Blackbird znajdujący się na terenie lasu stanowego Blackbird, w hrabstwie New Castle
Łąka znajdująca się na północ od Fox Den Rd., wzdłuż Szlaku Delawarów, w Obszar naturalny Middle Run Valley, obszarze naturalnym Middle Run Valley.
Zachód słońca w Woodbrook (hrabstwo New Castle)

Delaware jest drugim od końca pod względem wielkości stanem USA – jego długość wynosi 154 km, natomiast szerokość od 14 do 56 km, co daje powierzchnię 5060 km2.

Granice Delaware są wyznaczone przez granicę ze stanem Pensylwania od północy, rzekę Delaware i Ocean Atlantycki od wschodu, a od zachodu i południa przez stan Maryland. Niewielkie obszary stanu są też usytuowane za wschodnią stroną estuarium rzeki Delaware, i te obszary graniczą na lądzie z New Jersey. Określenie północnej granicy stanu jest nietypowe. Większość z niego to łuk o okręgu o promieniu 12 mil (19.3 km) i środku w kopule budynku sądu w New Castle i jest znany jako Twelve Mile Circle. Jest to jedyna zaokrąglona granica międzystanowa w USA.

Granica ta rozciąga się od brzegu stanu New Jersey, po czym biegnie łukiem o długości 19 km wzdłuż rzeki Delaware. W pobliżu doliny, w sąsiedztwie stanu Maryland, granica zmierza na zachód. Około kilometr dalej granica ta kieruje się na południe. W pobliżu drogi międzystanowej U.S. Route 50 granica kieruje się na wschód, do wybrzeża Oceanu Atlantyckiego w mieście Ocean City. Klin o powierzchni 3 km, leżący w północno-zachodniej części stanu Delaware, przy zbiegu granic stanów Maryland i Pensylwania, na skutek problemów wiążących się z osiemnastowiecznymi technikami pomiarowymi stał się przedmiotem ciągnącego się przez wiele lat sporu pomiędzy otaczającymi go stanami, rozstrzygniętego na korzyść Delaware dopiero w 1921 roku.

Stan Delaware, razem z hrabstwami wschodniego wybrzeża należącymi do Maryland i dwoma hrabstwami Wirginii, tworzą Półwysep Delmarva, który rozciąga się wzdłuż Oceanu Atlantyckiego.

Topografia[edytuj]

Ukształtowanie powierzchni stanu Delaware ma charakter równinny. Stan ten posiada najniższą średnią wysokość ze wszystkich stanów USA[3]. Jego najwyższym wzniesieniem jest Ebright Azimuth, znajdujący się w pobliżu szkoły Concord High School - jego wysokość wynosi 137 m n.p.m.[3] W północnym krańcu Delaware znajduje się płaskowyż Piedmont, charakteryzujący się pofałdowanym terenem oraz licznymi wzgórzami. Resztę obszaru Delaware zajmuje Nizina Atlantycka charakteryzująca się płaskim, piaszczystym i, w niektórych miejscach, bagnistym terenem[4]. Granica między Piedmontem a Niziną Atlantycką biegnie wzdłuż drogi stanowej Delaware Route 2 biegnącej między miastami Newark i Wilmington. Wzdłuż zachodniej granicy Delaware biegnie grzbiet o wysokości od 23 do 24 metrów, który oddziela dorzecza rzeki Delaware od wschodu i zatoki Chesapeake.

Klimat[edytuj]

Delaware znajduje się w strefie przejściowej między wilgotnym klimatem subtropikalnym i klimatem kontynentalnym. Pomimo niewielkich rozmiarów (ok. 160 km długości z północy na południe) istnieją znaczne różnice w średniej temperaturze oraz opadach śniegu między hrabstwami Sussex i New Castle. W południowej części stanu panuje łagodniejszy klimat i dłuższy okres wegetacyjny niż w jego północnej części. Najwyższa temperatura powietrza w Delaware, zanotowana 21 lipca 1930 r. w Millsboro, wynosiła 43 °C. Najniższa temperatura, zanotowana 17 stycznia 1893 r. również w Millsboro, wynosiła -27 °C.

Środowisko[edytuj]

Przyroda stanu Delaware jest dosyć zróżnicowana. Hrabstwo New Castle jest porośnięte przez lasy nadbrzeżne północno-wschodnich Stanów Zjednoczonych (składające się głównie z lasów mieszanych) oraz mieszane lasy dębowe, typowe dla tej części Stanów Zjednoczonych[5]. Hrabstwa Sussex i Kent są porośnięte przez środkowoatlantyckie lasy nadbrzeżne, składające się z lasów iglastych[6]. Park stanowy Trap Pond jest jednym z najbardziej wysuniętych na północ miejsc w USA, gdzie rosną cypryśniki błotne.

Zarządzanie środowiskiem[edytuj]

Stan Delaware zapewnia subwencję w celu odtworzenia środowiska skażonego przez odpady[7].

Demografia[edytuj]

Delaware ma 767 303 mieszkańców (2005). Najpowszechniej używanymi językami są:

Religia[edytuj]

Dane z 2008 roku[9][10]:

Hrabstwa Delaware[edytuj]

Nazwa Rok założenia Stolica Ludność Powierzchnia (km²) Nazwane od Strona WWW
Kent 1680 Dover 126 697 1103 Hrabstwo Kent, Anglia [1]
New Castle 1664 Wilmington 500 265 1528 Miasto New Castle [2]
Hrabstwo Sussex 1680 Georgetown 156 638 2429 Hrabstwo Sussex, Anglia [3]
SUMA 783 600 5061

Uczelnie[edytuj]

Mapa stanu Delaware

Inne informacje[edytuj]

  • Klimat: umiarkowany ciepły, na pograniczu z podzwrotnikowym morskim; opady roczne ok. 1140 mm, średnia dobowa temperatura powietrza (na północy stanu) od 30 st.C w lipcu do -5 st.C w zimie.
  • Główne rzeki: Delaware, Brandywine, Christiana
  • Roślinność:
  • Liczba parków stanowych: 13
  • 5 największych miast: Wilmington, Dover, Newark, Milford, Seaford (rok 2000)
  • Dewiza: Liberty and Independence (Wolność i niepodległość)
  • Symbole: kurak błękitny, ostrokrzew amerykański, kwiat brzoskwini
  • Przemysł i bogactwa naturalne:
    • chemiczny (barwniki, nylon, wyroby petrochemiczne)
    • rolnictwo: hodowla drobiu, uprawa soi, kukurydzy, fasoli i szparagów
    • turystyka (liczne zabytki)
    • Kanał Chesapeake i Delaware – główna arteria komunikacyjna, dostępna nawet dla statków oceanicznych
  • Sławni ludzie: Joe Biden, Annie Jump Cannon, Howard Pyle, Oliver Evans


Przypisy

  1. ''Delaware'', Online Etymology Dictionary
  2. Władysław Kopaliński „Drugi kot w worku – czyli z dziejów nazw i rzeczy”, str.115, KAW Warszawa 1987, ​ISBN 83-03-02492-2
  3. a b „Elevations and Distances in the United States”, United States Geological Survey
  4. A Summary of the Geologic History of Delaware, Delaware Geological Survey
  5. Olson, D. M, E. Dinerstein et al. (2001). „Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth”.BioScience 51 (11): str. 933–938. doi:10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA 2.0.CO;2.] ISSN 0006-3568.
  6. Olson, D. M, E. Dinerstein et al. (2001). „Terrestrial Ecoregions of the World: A New Map of Life on Earth”.BioScience 51 (11): str. 933–938. doi:10.1641/0006-3568(2001)051[0933:TEOTWA 2.0.CO;2.] ISSN 0006-3568.
  7. Montgomery, Jeff (May 14, 2011). „Cleaning up contamination”. The News Journal [[The News Journal|]](New Castle, Delaware: Gannett). DelawareOnline
  8. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  9. Religious Affi liation by State in the U.S str.100.
  10. The Association of Religion