Freddie Mercury

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Freddie Mercury
Ilustracja
Freddie Mercury podczas koncertu w New Haven (1977)
Imię i nazwisko

Farrokh Bulsara

Pseudonim

Freddie Mercury, Freddie Bulsara, Larry Lurex, Alfred Mason

Data i miejsce urodzenia

5 września 1946
Stone Town

Data i miejsce śmierci

24 listopada 1991
Londyn

Instrumenty

instrumenty klawiszowe, gitara, perkusja

Typ głosu

baryton (4 oktawy)

Gatunki

rock, hard rock, rock progresywny, pop-rock, glam rock

Zawód

wokalista, muzyk

Aktywność

1969–1991

Wydawnictwo

Columbia Records, Polydor Records, EMI, Parlophone, Hollywood Records

Powiązania

Montserrat Caballé, David Bowie, Michael Jackson, Elton John, Mott the Hoople

Zespoły
Queen
Faksymile
Strona internetowa
Dom, w którym wokalista spędził swoje pierwsze lata życia

Freddie Mercury (ur. jako Farrokh Bulsara[1][2] 5 września 1946 w Stone Town, zm. 24 listopada 1991 w Londynie[2]) – brytyjski muzyk, piosenkarz rockowy i autor tekstów.

Karierę muzyczną rozpoczął w zespole Ibex (później przemianowanym na Wreckage). Od 1970 wokalista zespołu Queen, który uznawany jest za jedną z najlepszych i najbardziej wpływowych grup muzycznych wszech czasów. Wydali razem 14 albumów studyjnych: Queen (1973), Queen II (1974), Sheer Heart Attack (1974), A Night at the Opera (1975) A Day at the Races (1976), News of the World (1977), Jazz (1978), The Game (1980), Hot Space (1982), The Works (1984), A Kind of Magic (1986), The Miracle (1989), Innuendo (1991) i Made in Heaven (1995). Dla zespołu napisał wiele przebojów, m.in. „Killer Queen”, „Bohemian Rhapsody”, „Crazy Little Thing Called Love” czy „We Are the Champions”.

Od 1984 także artysta solowy, nagrał dwa albumy: Mr. Bad Guy (1985) i Barcelona (1988) w duecie z Montserrat Caballé. Pierwszą płytę promował przebojami: „I Was Born to Love You” i „Living on My Own”, na drugiej znalazł się tytułowy hit. Wielokrotnie wyróżniany tytułem jednego z najlepszych wokalistów w historii muzyki popularnej[3][4][5].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako Farrokh Bulsara 5 września 1946 w szpitalu rządowym w Stone Town na Zanzibarze, ówczesnej kolonii brytyjskiej[6]. Jego rodzice, brytyjski urzędnik Bomi oraz Jer Bulsara, byli Parsami z Gudźaratu[7] i wyznawcami zaratusztrianizmu[8]. Pochodzili z Zanzibaru, mieszkali także w Indiach, a w 1964 osiedlili się w Wielkiej Brytanii[9]. Przez długi czas mieszkali w Feltham. W dorosłym życiu jego rodzice przeprowadzili się do Nottingham, żeby być bliżej swojej córki Kashmiry[10], młodszej o sześć lat od brata. Ich ojciec zmarł 26 grudnia 2003[11][12] w wieku 95 lat, a matka – 13 listopada 2016 w wieku 94 lat.

Jako pierwszy publiczny występ młodego Farrokha można uznać pozowanie do zdjęcia, za które fotograf na Zanzibarze otrzymał miejscową nagrodę za najlepszą fotografię 1947. W wieku pięciu lat Bulsara zaczął uczęszczać do szkoły prowadzonej przez brytyjskie zakonnice. Następnie został wysłany do dużej brytyjskiej szkoły z internatem w Panchgani (około 200 km na południowy wschód od Bombaju) w Indiach, gdzie nazywano go Freddie. Szkołę charakteryzowała dyscyplina, czego przykładem była kara obcięcia chłopcu długich włosów z powodu bójki z kolegą.

W okresie szkolnym Bulsara wykazywał talent muzyczny i dzięki swojej ciotce[13] uczył się gry na fortepianie. Następnie zaczął grać w swoim pierwszym rock and rollowym zespole – The Hectics – który współtworzyli z nim: Derrick Branche, Bruce Murray, Farang Irani i Victory Rana. Poza muzyką, w szkole interesował się także sztuką oraz sportem – krykietem, boksem oraz biegami długodystansowymi. W wieku 10 lat wygrał szkolny turniej tenisa stołowego, poza tym angażował się w zajęcia chóru oraz teatru. Mimo że nie widywał swoich rodziców często[14], to w przeciwieństwie do wielu innych gwiazd muzyki rockowej dobrze wspominał czasy szkolne[15]. W Indiach mieszkał także ze swoją ciotką i babką i uczęszczał do Cathedral and John Connon School oraz St. Mary’s High School w Bombaju. W 1963 wrócił do Zanzibaru, by kontynuować naukę w szkole przy klasztorze św. Józefa.

W 1964, w wieku 18 lat, ze względu na wojnę domową w Zanzibarze wraz z rodzicami i młodszą siostrą Kashmirą wyjechał do Anglii i zamieszkał w Feltham, w Hounslow – mieście aglomeracji zachodniego Londynu. W przeciwieństwie do rodziców, był bardzo zadowolony z przeprowadzki do Europy – już w Zanzibarze interesował się zachodnim światem muzyki i mody[16]. W 1964 ukończył Isleworth Polytechnic (obecnie West Thames College)[17], gdzie wystąpił w sztuce Arnolda Weskera pt. The Kitchen. Następnie rozpoczął studia w Ealing College of Art[18] na wydziale grafiki. W 1969 uzyskał dyplom ze sztuki grafiki i projektowania. W tym czasie zarabiał jako sprzedawca w sklepie z używaną odzieżą w Kensington Market w Londynie, gdzie pracował razem z Rogerem Taylorem. Wcześniej w czasie wakacji dorabiał w dziale cateringu na lotnisku Heathrow, które znajdowało się blisko jego domu.

Przed Queen[edytuj | edytuj kod]

Podczas nauki w Ealing Art College poznał Tima Staffela, a dzięki niemu w 1968 – pozostałych członków zespołu Smile, czyli Briana Maya oraz Rogera Taylora. Zespół był pod wpływem wykonawców, takich jak Jimi Hendrix, Led Zeppelin i Cream. Mercury dobrze czuł się w otoczeniu członków grupy, coraz częściej przebywał w ich towarzystwie, bywał na koncertach, doradzał im, a sam po raz pierwszy od przyjazdu do Anglii zaczął grać[19]. Pierwszą poważną próbą wokalisty był zespół Ibex, którego członkami byli również Mike Bersin, John „Tupp” Taylor i Mick „Miffer” Smith. Debiutancki występ nowego wokalisty miał miejsce 23 sierpnia, a wśród zagranych piosenek był cover Elvisa PresleyaJailhouse Rock”. W listopadzie 1969 zmienili nazwę na Wreckage.

W lutym 1970, po odpowiedzi na ogłoszenie prasowe i przesłuchaniu, Mercury dołączył do mało znanej grupy Sour Milk Sea (pozostali jej członkowie to Chris Dummett, Jeremy Gallop, Paul Milne i Robert Tyrell). W związku z nieporozumieniami na tle muzycznym rozpadła się ona w ciągu około dwóch miesięcy. Niewiele później, w związku z brakiem rozwoju Smile, Staffel odszedł do grupy Humpy Bong. Mercury przekonał dwójkę pozostałych członków zespołu, że powinni razem kontynuować granie, dołączył do nich, zaproponował nową nazwę formacji – Queen – i stworzył jej logo. Na gitarze basowej początkowo grał Mike Grose, następnie Barry Mitchell, a w lutym 1971 po przesłuchaniach do grupy na stałe dołączył John Deacon.

Po napisaniu piosenki „My Fairy King” z debiutanckiego albumu zespołu artysta przybrał pseudonim artystyczny Freddie Mercury. Jak twierdzi Brian May, Freddie oznajmił członkom zespołu, że w utworze jest mowa o jego własnej matce, i postanowił zmienić nazwisko Bulsara na Mercury. Uważał, że nowe nazwisko nawiązujące do rzymskiego boga lepiej pasuje do gwiazdy muzyki, którą zamierzał zostać.

Queen stali się szeroko rozpoznawalni po sukcesie utworu „Bohemian Rhapsody”, który uznawany jest za jeden z najlepszych w historii rocka. Mercury, wielokrotnie pytany o przesłanie utworu, twierdził, że nie lubi tego tłumaczyć, lub odpowiadał, że nie wie[20].

Był zafascynowany baletem. Jesienią 1979 Derek Dean i Wayne Eagling zaprosili go do występu z Royal Ballet podczas gali dobroczynnej. 7 października zatańczył, śpiewając na żywo „Bohemian Rhapsody” i „Crazy Little Thing Called Love”, co publiczność nagrodziła owacją na stojąco. Podczas prób poznał garderobianego Petera Freestone’a, który został później jego asystentem[21].

Na scenie[edytuj | edytuj kod]

Mercury, choć był nieśmiały i skryty[22][23][24], to na scenie był energicznym i charyzmatycznym wykonawcą, uznawanym za jednego z najlepszych showmanów w historii muzyki rockowej. Nie uważał się za lidera zespołu, twierdząc, że wszyscy jego członkowie są równi, ale to na nim skupiona była uwaga publiczności.

W liście, który Kurt Cobain napisał przed swoją śmiercią w 1994, można przeczytać:

Czuję się w tych kwestiach winny bardziej, niż to można wyrazić – np. gdy jesteśmy za kulisami i gasną światła, i zaczyna się ryk tłumu, nie działa to na mnie w taki sposób jak na Freddiego Mercury’ego, który wydawał się kochać i rozkoszować miłością i uwielbieniem tłumu[25].
Mercury podczas koncertu we Frankfurcie w 1984

Wspólnie z Mayem, Taylorem i Deaconem zagrał ponad 700 koncertów na całym świecie. Do jego najsłynniejszych występów z Queen należą: koncert na stadionie Wembley w ramach trasy Magic Tour (11 i 12 lipca 1986), występ za żelazną kurtyną w Budapeszcie (27 lipca 1986)[26], rekordowe pod względem zgromadzonej publiczności (130 tys. widzów) show w Ameryce Południowej (São Paulo, 20 marca 1981). Jednym z najsłynniejszych wydarzeń podczas kariery muzycznej Mercury’ego był również 20-minutowy występ z Queen na charytatywnym widowisku Live Aid (1985), który zaliczany jest do najlepszych koncertów w historii muzyki rockowej[27]. Bezpośrednio po nim Elton John żartobliwie powiedział, że Queen „zdominowali cały koncert”[28], a organizator koncertu Bob Geldof wiele lat później stwierdził, że „Mercury urodził się właśnie po to, żeby zagrać przed 1,6 mld ludzi, którzy oglądali koncert w telewizji”[29]. 9 sierpnia 1986 w Knebworth Park zagrał ostatni koncert z Queen, na którym było obecnych 150 tys. widzów.

Mercury jest autorem większości piosenek Queen, w tym pierwszego utworu zespołu, który znalazł się na brytyjskiej liście przebojów – „Seven Seas of Rhye”, pierwszego wielkiego hitu – „Killer Queen” oraz najsłynniejszego utworu grupy – „Bohemian Rhapsody”. Spośród 17 utworów na płycie Greatest Hits, frontman jest autorem dziesięciu („Seven Seas of Rhye”, „Killer Queen”, „Bohemian Rhapsody”, „Somebody to Love”, „Good Old-Fashioned Lover Boy”, „We Are the Champions”, „Bicycle Race”, „Don’t Stop Me Now”, „Crazy Little Thing Called Love”, „Play the Game”). Pisał utwory nie tylko rockowe i popowe, ale również disco, a nawet w stylu rockabilly.

Przez kolejne lata zespół Queen piął się w górę, a momentem przełomowym był sukces singla „Bohemian Rhapsody”. Kolejne albumy i utwory trafiały na szczyty list przebojów na całym świecie.

Działalność solowa[edytuj | edytuj kod]

Mr. Bad Guy[edytuj | edytuj kod]

Mercury w 1985

Pod koniec 1982 członkowie Queen postanowili skupić się na realizacji solowych projektów. Mercury myślał o nagraniu solowej płyty od dłuższego czasu i w końcu miał taką możliwość. Prace w studiu Musicland w Monachium rozpoczęły się na początku 1983. W tym czasie poznał Giorgio Morodera, który pracował nad reedycją niemego filmu Fritza Langa, Metropolis z 1926. Mercury zgodził się współpracować przy nagraniu ścieżki dźwiękowej do obrazu, czego owocem był utwór „Love Kills” wydany jako singel 10 września 1984.

9 kwietnia 1985 wydał utwór „I Was Born to Love You”, którym zapowiadał swój debiutancki, solowy album. Mr. Bad Guy ukazał się 20 dni później. Mercury nazwał album „bardzo osobistym”, sam skomponował wszystkie 11 utworów, z których większość to łagodne ballady. Materiał zamieszczony na płycie nagranej z Reinholdem Mackiem był bardzo różnorodny – od dyskotekowego „Living on My Own” po monumentalny „Made in Heaven” (z teledyskiem nawiązującym do piekła Dantego). Album poniósł komercyjną porażkę, rozchodząc się w zaledwie 160 tys. egzemplarzy.

Barcelona[edytuj | edytuj kod]

W lutym 1983 usłyszał katalońską śpiewaczkę operową Montserrat Caballé w operze Un ballo in maschera Giuseppe Verdiego. Oczarowany jej głosem, zapragnął ją poznać. Ich pierwsze spotkanie odbyło się dopiero dwa lata później w hotelu Ritz w Barcelonie[30]. Mercury wówczas zaprezentował jej utwór „Exercises in Free Love” (napisany z Mikiem Moranem), na co Caballé odpowiedziała propozycją nagrania wspólnej płyty[30]. Przedtem spotkali się ponownie w posiadłości Mercury’ego o nazwie Garden Lodge, a spotkaniem zakończyli improwizowanym koncertem[31].

Nagrania odbywały się w Town House Studios[32]. Rejestracja materiału przebiegała zupełnie inaczej, niż wyobrażała to sobie śpiewaczka – była bowiem przekonana, że w krótkim czasie nagra kilka napisanych i gotowych piosenek, poza tym nie wiedziała, że w momencie rozpoczęcia nagrań materiał nie będzie gotowy, a to ze względu na styl pracy Mercury’ego, który na bieżąco tworzył i poprawiał nagrywane kompozycje w celu uzyskania jak najlepszego efektu[33]. Ostatecznie zgodziła się na tę metodę[33], po latach uznała, że Mercury „wydobył z jej głosu więcej”, niż wydawało się to możliwe”[34], a samą płytę uznała za „jeden za swoich największych sukcesów zawodowych”. Choć w kolejnych latach otrzymywała liczne propozycje o podobnym charakterze, konsekwentnie je odrzucała, twierdząc, że więź łącząca ją z Mercurym była „wyjątkowa”. Po nagraniu albumu Mercury mówił w wywiadach, że zalicza Caballé do „bardzo wąskiego grona przyjaciół”.

30 maja 1987 Mercury i Caballé wystąpili premierowo z utworem „Barcelona” podczas festiwalu Ibiza ’92 urządzonego z okazji ogłoszenia decyzji o organizacji w Barcelonie Letnich Igrzysk Olimpijskich 1992[35]. Koncert odbył się w klubie „Ku Club” w San Antonio przed publicznością liczącą ok. 500 osób[35].

W październiku 1987 nakręcili w Londynie oficjalny teledysk do piosenki, Mercury był już wówczas w pogarszającym się stanie zdrowia spowodowanym AIDS[36]. Kontynuowali także nagrania całego albumu[36]. Barcelona ukazała się w październiku 1988.

Inne projekty[edytuj | edytuj kod]

Mercury w 1977

W 1973, w czasie, gdy zespół Queen pracował nad debiutanckim albumem, Mercury uczestniczył w projekcie producenta Robina Geoffreya Cable’a. Pod nazwą Larry Lurex nagrał dwa utwory: „I Can Hear Music” (cover The Ronettes i The Beach Boys) i „Goin’ Back” (hit Dusty Springfield).

W 1986 nagrał dwa utwory do musicalu rockowego Dave’a Clarka Time, który wystawiany był w Dominion Theatre w Londynie[37]. Ich znajomość zaowocowała kolejnym utworem, „In My Defence”, który w maju 1986 trafił na 32. miejsce na liście przebojów. W kwietniu 1988 wystąpił w Dominion Theatre podczas charytatywnego przedstawienia Time, z którego dochód został przekazany fundacji Terrence Higgins Trust na rzecz badań nad AIDS[38].

W lutym 1987 wydał singel „The Great Pretender”, który stał się przebojem[39], m.in. dotarł do czwartego miejsca na liście UK Singles Chart. W teledysku Mercury, Roger Taylor i przyjaciel wokalisty Peter Straker ubrani byli w stylu drag queens[39]. Mercury, aby uczynić klip jeszcze bardziej efektownym, planował przelot nad białymi klifami w Dover, ale z powodów logistycznych pomysł ten porzucono.

Współpracował z Michaelem Jacksonem[40], z którym nagrał utwory: „There Must Be More to Life Than This”, „State of Shock” i „Victory”. Pierwsze dwie piosenki wyciekły do internetu (z czego pierwszy z nich został wydany wiele lat później jako singel na albumie Queen Forever), trzecia jest natomiast niedostępna publicznie. Mercury mógł także zaśpiewać w najlepiej sprzedającym się albumie wszech czasów, czyli „Thrillerze”, jednak z powodów różnych zobowiązań obojga wokalistów, a także braku czasu, do nagrania nie doszło, czego Mercury potem żałował. Z podobnych powodów zespół The Jackson 5 nagrał utwór „State of Shock” z Mickiem Jaggerem.

Wziął udział w nagraniach także kilku innych artystów, takich jak: Eddie Howell („Man from the Manhattan”), Ian Hunter („You Nearly Did Me In”), Billy Squier („Emotions in Motion”, „Lady with the Tenor Sax”, „Love is the Hero”). Brał udział w nagraniach piosenek z solowego albumu Rogera Taylora („Killing Time”) i jego zespołu The Cross („Heaven for Everyone”) i był producentem płyty Petera Strakera This One’s on Me.

16 listopada 1992, prawie rok po śmierci wokalisty, wydana została płyta The Freddie Mercury Album zawierająca siedem remiksów solowych nagrań oraz cztery utwory z poprzednich płyt. Singel z tej płyty, remiks „Living on My Own”, trafił na pierwsze miejsce listy przebojów w USA. W 2000 w Wielkiej Brytanii ukazało się wydawnictwo pt. Freddie Mercury: Solo, które zawiera prawie wszystkie solowe dokonania wokalisty włącznie z utworami w wersjach demo i instrumentalnych, na 10 płytach CD. Set wzbogacono dwiema płytami DVD, zawierającymi film Untold Story i zbiór teledysków artysty The Freddie Mercury Video Collection. 11 października 2019 ukazał się box Never Boring, zawierający reedycje solowych albumów wokalisty[41].

Charakterystyka muzyczna[edytuj | edytuj kod]

Zasłynął z charakterystycznej i niezwykłej dla rockowych wokalistów barwy głosu oraz skali, która wynosiła cztery oktawy[42]. Choć śpiewał czysto technicznie oraz w różnych stylach, to utrzymywał, że nigdy nie uczył się śpiewu. Jego naturalnym głosem był baryton, lecz śpiewał tenorem[43]. Podczas występów na żywo śpiewał zazwyczaj niższym głosem niż podczas nagrań studyjnych. Na prośbę Montserrat Caballé zaśpiewał barytonem utwór „Ensueño” z płyty Barcelona[43]. Jego głos zmieniał się z biegiem lat – obniżał się i był bardziej chrypliwy, na co wpływ miały m.in. papierosy, które Mercury zaczął palić podczas sesji do albumu The Game w 1979. Stałym elementem jego występów scenicznych była zabawa polegająca na powtarzaniu fraz śpiewanych przez Mercury’ego, m.in. „eeooo” czy „deeeeoooo”.

Przez wiele lat borykał się ze zdrowotnymi skutkami zawodowego śpiewania, tzn. guzkami głosowymi[26]. Odmawiał jednak interwencji chirurgicznej i wspierał się parowym inhalatorem oraz pastylkami.

Grał na fortepianie, syntezatorach oraz organach (w studiu). Choć nie był wirtuozem instrumentów klawiszowych, to jego kompozycje na tym instrumencie były oryginalne, ze szczególnym naciskiem na rytm. Od lat 60., kiedy był fanem Jimiego Hendriksa, grał na gitarze, ale nie był zadowolony z efektów. Podczas koncertów, przed utworem „Crazy Little Thing Called Love”, podczas którego grał na tym instrumencie, często mówił do mikrofonu, że nie umie grać, np. „Ta gówniana gitara nigdy nie wygrywa takich akordów, jakie chcę” (Live at Wembley Stadium) czy „Dziesięć lat temu umiałem zagrać na gitarze trzy akordy. Teraz, w 1982, znam trzy akordy na gitarze” (Queen on Fire – Live at the Bowl).

Wizerunek[edytuj | edytuj kod]

Freddie Mercury
Portret Mercury’ego wykonany z taśm klejących przez Kerry Mott
Mercury z wąsami w 1981
Mercury w ekstrawaganckiej kreacji scenicznej podczas koncertu

Na początku kariery myślał o usunięciu tyłozgryzu, czego nie uczynił z powodu braku czasu i obaw o zmianę głosu. Później jednak żałował, że nie poddał się operacji. Żartował, mówiąc: Poza zębami jestem idealny. Często żartobliwie mówił, że z Rodem Stewartem i Eltonem Johnem może założyć zespół o nazwie Zęby, Włosy i Nos[44].

Od początku kariery scenicznej przywiązywał dużą wagę do swojego wizerunku. Był silnie przekonany, że ma muzycznemu światu wiele do zaoferowania, chodził w rzucających się w oczy strojach, które sam projektował. Na scenie pojawiał się w kostiumach z głębokimi wycięciami i falbanami, a także pokrytymi cekinami. Nie unikał makijażu i malował paznokcie lewej dłoni.

Nieodłącznym elementem scenicznego show były charakterystyczne stroje Mercury’ego, które projektowały dla niego m.in. Zandra Rhodes[45] i Diana Moseley, np. białe spodnie, obcisłe kostiumy rodem z baletu, żółta skórzana kurtka z trasy koncertowej Magic Tour czy koronacja na koniec koncertu przy dźwiękach „God Save the Queen”. Od czasu gry we Wreckage, kiedy 12 grudnia 1969 odkręcił ciężką podstawę statywu mikrofonu, która utrudniała mu poruszanie się po scenie, używał połowy statywu, co z czasem stało się jego kolejnych znakiem rozpoznawczym.

W 1980 zmienił wizerunek – ściął włosy i zapuścił wąsy, które miał w tamtym okresie prawie każdy członek środowiska gejów, w którym obracał się Mercury. W odpowiedzi fani przysyłali mu maszynki do golenia, żyletki oraz lakiery do paznokci. Z czasem zarost stał się nierozerwalnym elementem jego wizerunku. W klasyfikacji All Media Guide wąsy wokalisty zostały nagrodzone w kategorii Best overall, a w ich opisie można przeczytać, że odczytywane były jako „czyste machismo, ostentacyjne wyuzdanie lub po prostu coś brytyjskiego”[46].

Po zachorowaniu na AIDS ukrywał ślady po wypalaniu mięsaków Kaposiego pod mocnym makijażem[47], poza tym zapuścił krótki zarost[48] (widoczny m.in. w teledyskach z albumu The Miracle: „I Want It All”, „Breakthru”, „The Invisible Man”, „Scandal”, „The Miracle”). Wskutek choroby znacznie stracił na wadze[49].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Ulubionym instrumentem Mercury’ego był fortepian. Spośród muzyków najbardziej cenił Jimiego Hendriksa, The Jacksons, Johna Lennona, Lizę Minnelli, George’a Michaela oraz Arethę Franklin. Szczególnie podobały mu się prace Salvadora Dalego[50], cenił twórczość pisarki Beatrix Potter. Uwielbiał czarno-białe filmy i komedie, jego ulubionymi reżyserami byli bracia Marx[51], aktorami – Burt Reynolds[52] i Timothy Dalton, a ulubionym filmem – Pół żartem, pół serio.

Najbardziej lubił pić szampana Vintage Crystal[53] oraz wódkę Stolicznają[54], palił papierosy Silk Cut Mild[54]. Brał kokainę[55]; autorzy filmu Freddies Millions wyliczyli, że w ciągu swojego życia wydał 500 tys. funtów na narkotyki. Jego ulubionymi kwiatami były frezje[56] i azalie, a kosmetykami – Lancaster[57].

Aby zachować anonimowość, podczas rezerwacji miejsc w hotelu używał nazwiska Alfred Mason[58], tę taktykę stosowali także pozostali członkowie Queen[59][60]. Lubił także nadawać żeńskie przydomki osobom ze swojego otoczenia – Peter Freestone nazywany był „Phoebe”, Joe Finelli – „Liza”[61], Brian May – „Maggie”, Roger Taylor – „Betty”, a John Deacon – „Jackie”. Dla siebie przeznaczył imię „Melina” na cześć Meliny Mercouri, greckiej aktorki i piosenkarki[61]. Zwracając się do innych osób, także podczas wywiadów, używał zwrotów „skarbie” i „kochanie”[potrzebny przypis]. Mówił tak do kolegów już podczas edukacji w Indiach, wywołując zdziwienie wśród nauczycieli.

Związki[edytuj | edytuj kod]

Deklarował się otwarcie jako osoba biseksualna[62], choć w niektórych wywiadach określał siebie również jako geja[63].

Przez sześć lat związany był z Mary Austin, którą poznał dzięki Brianowi Mayowi. Jednocześnie miał liczne kontakty homoseksualne, w tym także przypadkowe, m.in. z Kennym Everettem, które przyczyniły się do rozpadu związku w 1977, niemniej pozostali bliskimi przyjaciółmi. Był związany także ze swoim kucharzem Joe Fannellim[64] i romansował z niemieckim restauratorem Winnie’em Kirkenbergerem[65].

W 1985 związał się z irlandzkim fryzjerem Jimem Huttonem, z którym był do końca swojego życia. Hutton przez sześć lat mieszkał z Mercurym[66] i opiekował się nim podczas śmiertelnej choroby[67], a w 1994 ukazała się jego książka pt. Freddie Mercury i ja, w której opisał swoje życie z artystą. W początkowym okresie związku z Huttonem flirtował także z innymi mężczyznami[68].

Swoich kochanków, zarówno w USA, jak i w Europie obdarowywał drogimi prezentami[69]. W gejowskim seksie był kochankiem uniwersalnym, ze skłonnościami do bycia pasywnym[70]. Do czasu zachorowania na AIDS uprawiał seks bez zabezpieczeń[71].

Majątek[edytuj | edytuj kod]

Zdjęcia posiadłości Garden Lodge
Tył domu Freddiego Mercury’ego
Dom Freddiego Mercury’ego od frontu

Przez dłuższy czas mieszkał w londyńskim mieszkaniu przy Stafford Terrace 12 w Kensington[72]. Miał również apartament w Nowym Jorku[73] i Monachium[74]; mimo dwóch lat mieszkania w Bawarii, nie posługiwał się językiem niemieckim[75]. Przez wiele lat, z powodów podatkowych, mógł przebywać w Anglii tylko 60 dni w roku[76].

W ostatnich latach życia mieszkał w Garden Lodge, georgiańskim 28-pokojowym domu z dużym ogrodem, który to kupił od bankierskiej rodziny Hoare[77] za 500 tys. funtów wypłaconych w gotówce. Twierdził, że z powodu braku czasu dom kupił jedynie na podstawie zdjęć[78]. W Garden Lodge mieszkali także jego życiowy partner Jim Hutton (który po zwolnieniu się z pracy w zakładzie fryzjerskim „Savoy” został ogrodnikiem w willi[79]), asystent Peter Freestone, kucharz Joe Fannelli (zmarł na AIDS krótko po Mercurym[80]) i kierowca Terry Giddings. Pod koniec lat 80. Mercury wykupił za 300 tys. funtów dwa domy, które graniczyły z jego posiadłością, a kiedyś do niej należały, i zaczął je przebudowywać[81]. Oprócz domowników, w domu żyło kilka kotów: Oscar, Tiffany, Delilah, Goliat, Miko, Romeo i Lily[82]. Dwóm pierwszym kotom Mercury dedykował swój pierwszy solowy album pt. Mr. Bad Guy[52], a z myślą o ulubionej kotce napisał i wydał w 1990 utwór „Delilah”[83] (wydany na albumie Innuendo). Według swojego wieloletniego asystenta, Petera Freestone’a, kotom poświęcał więcej uwagi niż ludziom[84].

Szczególną sławą cieszyły się imprezy organizowane przez Mercury’ego w Garden Lodge. Tradycją było nieliczenie się z kosztami przez gospodarza, który płacił za najdroższe jedzenie, trunki oraz używki. 39. urodziny wokalisty w monachijskim klubie „Henderson’s” zostały przedstawione w klipie do utworu „Living on My Own[85]. Koszt tamtej tematycznej, czarno-białej imprezy wyniósł 50 tys. funtów, a Mercury miał na sobie kurtkę zaprojektowaną przez Davida i Elizabeth Emanuelów, którzy stworzyli także m.in. suknię ślubną księżnej Diany[86]. Autorzy filmu Freddies Millions (BBC 3, 2004) twierdzą, że w ciągu swojego życia Mercury wydał na organizację imprez blisko 5 mln funtów.

Wiele czasu spędzał także w Montreux, gdzie Queen nagrywał w swoim Mountain Studios. Mieszkał wtedy w położonym nad Jeziorem Genewskim domu, który z powodu dużej liczby łabędzi w pobliżu nazywano „The Cygnets” (Taylor nazywał go nawet „Duckingham Palace”, nawiązując do królewskiego Pałacu Buckingham)[87]. Pod koniec życia kupił apartament na dachu budynku La Tourelle w Montreux, ale nie zdążył go urządzić.

Był zafascynowany japońską kulturą i obyczajami. Zgodnie z relacją Jima Huttona, podczas wakacji w tym kraju miał wydać ponad 1 mln funtów[88], z czego podczas półgodzinnej wizyty w sklepie „Seibu” wydał kolejne 250 tys. funtów[89], a kolejne pół miliona funtów kosztowały go zakupy lokalnych antyków i ozdób[90]. Choć z większości z nich nigdy nie korzystał, kupował je z myślą o swoim domu Garden Lodge, którego urządzaniem zajmował się pod koniec życia[88]. Na terenie posiadłości zorganizował przydomowe oczko wodne z karpiami koi[91].

Posiadał samochody, choć nie miał prawa jazdy[92]. W jego kolekcji znajdował się m.in. Mercedes 450 SEL Saloon i Rolls-Royce Silver Shadow 1, który w 2013 został kupiony na licytacji przez Wierkę Serdiuczkę[93][94].

Choroba[edytuj | edytuj kod]

Jim Hutton w swojej książce Mercury and Me podał, że Freddie Mercury dowiedział się, że jest chory na AIDS wiosną 1987[95]. Pomimo widocznych objawów choroby, m.in. mięsaków Kaposiego na dłoniach i twarzy, zaprzeczał, że cokolwiek mu dolega. Aby ukryć mięsaki Kaposiego i ślady ich wypalania, nosił makijaż[47] oraz krótki zarost[48]. Wskutek choroby miał coraz poważniejsze problemy z chodzeniem[96] i znacznie stracił na wadze[49]. Na kilka tygodni przed śmiercią przestał przyjmować leki[97], oprócz tych o działaniu przeciwbólowym[98]. Również z powodu choroby miał prawie zupełnie stracić wzrok[99], czemu jednak zaprzeczył jego życiowy partner Jim Hutton w książce Freddie Mercury i ja[100].

Po raz ostatni wystąpił publicznie z Montserrat Caballé 8 października 1988 na La Nit Festival, imprezie zorganizowanej na cześć przejęcia flagi olimpijskiej przez Barcelonę[101]. Razem z orkiestrą filharmonii barcelońskiej odtworzyły trzy utwory ze wspólnej płyty: „How Can I Go On”, „The Golden Boy” i „Barcelona[101][102]. W związku z problemami z głosem Mercury’ego zastosowano playback, co z powodu złego odtworzenia taśmy od razu wyszło na jaw[103]. Ostatnim teledyskiem, w jakim wystąpił Mercury, był klip do utworu „These Are the Days of Our Lives”, na którym wyraźnie widać, jak choroba zmieniła ciało artysty[104]. Aby zapewnić mu komfort, ekipę techniczną ograniczono do minimum, a twarz pokryto grubą warstwą makijażu[104]. 14 października 1991 został wydany singel Queen o wymownym tytule „The Show Must Go On”. Z powodu stanu Mercury’ego w teledysku skompilowano stare nagrania wideo.

Mercury unikał rozmów na temat AIDS. Po poinformowaniu tylko kilku swoich przyjaciół o chorobie, nie rozmawiał już z nimi na ten temat[105]. 4 maja 1986 na łamach dziennika „The Sun” ukazał się artykuł pt. AIDS zabija dwóch kochanków Freddiego opatrzony komentarzem Paula Prentera, który ujawnił gazecie za 32 tys. funtów, że Mercury lęka się przed zachorowaniem[106]. Artysta uznał wyznanie menedżera za zdradę i wkrótce po tym zerwał z nim znajomość[107].

Dopiero dzień przed śmiercią, 23 listopada 1991, wydał oświadczenie, w którym napisał o swojej chorobie[99]. Tekst komunikatu stworzył dzień wcześniej wspólnie ze swoim menedżerem Jimem Beachem, napisał:

W związku z licznymi doniesieniami prasowymi w ciągu ostatnich dwóch tygodni pragnę poinformować, że test na HIV był pozytywny i jestem chory na AIDS. Uważałem za właściwe utrzymać tę informację w tajemnicy, aby chronić swą prywatność. Jednak teraz nadszedł czas, aby powiedzieć prawdę. Mam nadzieję, że lekarze i wszyscy ludzie dobrej woli na całym świecie połączą się ze mną w walce z tą straszną chorobą. Moja prywatność zawsze była bardzo ważna dla mnie i słynę z braku wywiadów ze mną. Proszę zrozumieć, iż ta polityka będzie kontynuowana.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Zmarł w swoim domu Garden Lodge w Londynie 24 listopada 1991 ok. godz. 19:20[108] na grzybicze zapalenie płuc w związku z osłabieniem odporności wywołanym AIDS[109]. Miał 45 lat. Zwłoki zostały skremowane w londyńskim krematorium 27 listopada[110]. Podczas pogrzebu, który odbył się trzy dni po śmierci, odtworzono utwory Arethy Franklin „You’ve Got a Friend” i arię z opery Verdiego w wykonaniu Montserrat Caballé. Ceremonia miała charakter prywatny, uczestniczyło w niej 35 osób[111], w tym rodzina, członkowie Queen i najbliżsi przyjaciele artysty, m.in. Elton John[112]. Uroczystość trwała ok. 25 minut[113] i odbyła się zgodnie z zasadami zaratusztrianizmu[8][114][115]. Miejsce pochowania urny z prochami artysty nie jest powszechnie znane[116]. Legenda głosi, że prochy Mercury’ego zostały wrzucone do Jeziora Genewskiego, inna wersja głosi, że znajduje się ona pod fałszywym nazwiskiem na jednym z cmentarzy w Anglii[117]. Jim Hutton w książce Freddie Mercury i ja stwierdził, że urna najprawdopodobniej spoczęła pod wiśnią w ogrodzie jego domu Garden Lodge w Londynie, co miało być życzeniem jego partnera wyrażonym na kilka miesięcy przed śmiercią[116].

Mercury przekazał w testamencie: po 500 tys. funtów swojemu życiowemu partnerowi Jimowi Huttonowi, kucharzowi Joe Fannelliemu i osobistemu asystentowi Peterowi Freestone’owi[118] oraz po 100 tys. funtów kierowcy i ochroniarzowi Terry’emu Giddingsowi. Połowę pozostałego majątku oraz przyszłych dochodów zapisał Mary Austin, a po 25% – swojej matce Jer oraz siostrze Kashmirze. Austin odziedziczyła również jego dom Garden Lodge w Kensington w Londynie[119], gdzie zamieszkała ze swoją rodziną[120].

Wizerunek artysty z okładki płyty Hot Space na ulicznym murze.

Po śmierci artysty fani pokryli mur otaczający jego dom setkami napisów, a na chodniku położyli morze kwiatów, co wykorzystano potem w klipie Heaven for Everyone. Choć mur jest regularnie czyszczony, cały czas pojawiają się na nim napisy osób, które chcą uczcić Mercury’ego.

Śmierć Mercury’ego uświadomiła milionom osób na całym świecie, że AIDS jest realnym zagrożeniem, i zwiększyła poziom wiedzy na temat choroby oraz wirusa HIV. Choć w testamencie wokalista nie przekazał pieniędzy na cele charytatywne lub walkę z AIDS, był osobą bardzo hojną, nie tylko dla swoich przyjaciół. Mary Austin ujawniła, że przed śmiercią wokalista przeznaczał spore kwoty na rzecz walki z tą chorobą[121].

20 kwietnia 1992 na stadionie Wembley w Londynie zorganizowano The Freddie Mercury Tribute Concert, który miał na celu uczczenie pamięci artysty oraz zebranie środków na walkę z AIDS. Dochód z imprezy przekazano fundacji założonej przez trzech pozostałych członków zespołu – The Mercury Phoenix Trust. Koncert obejrzało 72 tys. ludzi na stadionie oraz kilkaset milionów przed telewizorami.

Popularność i wpływ na popkulturę[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Mercury’ego w Montreux
Pomnik Freddiego Mercury’ego w Montreux
Tył pomnika Freddiego Mercury’ego w Montreux

W listopadzie 1996 w Montreux został odsłonięty pomnik Mercury’ego autorstwa czeskiej rzeźbiarki Ireny Sedleckiej. Zdjęcie rzeźby zostało umieszczone na okładce albumu Queen Made in Heaven, który został wydany po śmierci Mercury’ego.

Sława i popularność wokalisty znajduje swoje odbicie w wielu plebiscytach i głosowaniach:

  • Dwa utwory autorstwa Mercury’ego – „We Are the Champions[122] i „Bohemian Rhapsody[123] – zostały w dwóch różnych głosowaniach uznane za najlepsze utwory w historii.
  • W milenijnym głosowaniu, w którym wzięło udział 600 tys. Brytyjczyków (Music of the Millenium Poll), w kategorii „najlepszy utwór” zwyciężył „Bohemian Rhapsody”. Mercury zajął szóste miejsce w głosowaniu na najlepszego męskiego wokalistę, a zespół Queen w kategorii „najlepszy zespół” ustąpił pola jedynie grupie The Beatles[124].
  • W 2006 azjatycka edycja magazynu „Time” określiła go jako jednego z najbardziej wpływowych Azjatów ostatnich 60 lat[potrzebny przypis].
  • W 2002 zajął 58. miejsce w głosowaniu na 100 największych Brytyjczyków pod patronatem BBC[125].
  • Na liście najlepszych wokalistów XX wieku śpiewających w języku angielskim, stworzonej przez radio BBC, Mercury zajął 10. miejsce, najwyższej spośród wokalistów hardrockowych. Natomiast na liście MTV 22 najlepszych głosów ostatnich 25 lat znalazł się na miejscu drugim.
  • W 2006 został sklasyfikowany na 6. miejscu listy 100 najlepszych wokalistów wszech czasów według Hit Parader[126].

Jego zdjęcie znalazło się na jednym z milenijnych znaczków pocztowych wyemitowanych przez brytyjską Pocztę Królewską. Znaczek wzbudził kontrowersje, ponieważ w tle widać perkusistę Rogera Taylora, a obowiązujące wówczas zasady nie pozwalały umieszczać na znaczkach osób żyjących, z wyjątkiem członków brytyjskiej rodziny królewskiej. Wizerunek wokalisty znalazł się również na znaczkach w kilkunastu innych krajach[127].

Dopóki rodzice Mercury’ego mieszkali w swoim starym domu, docierały do nich listy od fanów artysty, zaadresowane jedynie „Mama i tata Freddiego Mercury’ego, Feltham”[10].

Wiele z solowych singli wokalisty stanowi gratkę dla kolekcjonerów na całym świecie. Oryginalna płyta singla japońskiej edycji „Guide Me Home” jest warta ok. 1000 funtów[128].

W 2010 ogłoszono, że powstanie film fabularny opowiadający historię zespołu Queen, skupiający się głównie na wokaliście i frontmanie grupy. Początkowo rolę Mercury’ego miał zagrać Sacha Baron Cohen[129], lecz ostatecznie w roli frontmana został obsadzony Rami Malek, znany m.in. z filmu Noc w muzeum[130][131][132]. Film nosi tytuł Bohemian Rhapsody (pochodzący od jednego z najpopularniejszych utworów grupy), którego światowa premiera odbyła się 24 października 2018 w Wielkiej Brytanii[133], a film w Polsce ukazał się 2 listopada 2018. Bohemian Rhapsody zarobił ponad 216 mln dol. w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie oraz ponad 687 mln dol. w innych krajach świata, a łączny przychód ze sprzedaży biletów wyniósł blisko 904 mln dol. (przy budżecie wynoszącym około 52 mln), czyniąc produkcję najbardziej dochodowym filmem biograficznym w historii kinematografii[134][135].

Imieniem i nazwiskiem Mercury’ego nazwano m.in.:

Statua Mercury’ego przy wejściu do Dominion Theatre, gdzie grany był musical We Will Rock You

W 2006 ustanowiono nagrodę Freddie Mercury Award for Live Music. Jako pierwsi dostali ją członkowie zespołu The Who.

Obchody 60-lecia jego urodzin w Zanzibarze wzbudziły protesty islamskiej organizacji UAMSHO, która podnosiła kwestię homoseksualizmu artysty oraz to, że nie był muzułmaninem. W rezultacie imprezy rocznicowe zostały odwołane.

25 listopada 2019 na warszawskim Ujazdowie otwarto Aleję Freddiego Mercury’ego, która znajduje się niedaleko Ambasady Wielkiej Brytanii i ulic Johna Lennona i Georga Harrisona[139]. 24 lutego 2020 w Feltham, gdzie Mercury się wychował, otwarto ulicę Freddie Mercury Close[140][141].

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

Koncerty solowe[edytuj | edytuj kod]

Instrumenty używane przez Mercury’ego[edytuj | edytuj kod]

Klawiszowe[edytuj | edytuj kod]

Fortepiany:

  • Baldwin SD10 (koncertowy – Concert Grand)
  • Bechstein D (koncertowy)
  • Bechstein S (salonowy – Baby Grand)
  • Bösendorfer Imperial (koncertowy)
  • Kawai RX7 (koncertowy)
  • Steinway D (koncertowy)
  • Steinway S (salonowy)
  • Biały fortepian salonowy, marka nieznana
  • Yamaha C1 (salonowy)
  • Yamaha C7 (koncertowy)
  • Yamaha CFIIIS (koncertowy)
  • Chappell
  • Fortepian, marka nieznana

Pianina elektryczne:

Syntezatory i samplery:

  • E-mu Emulator II+
  • Fairlight CMIIIS
  • Korg M1
  • Kurzweil K250
  • Oberheim OB8
  • Oberheim OBX
  • Oberheim OBXA
  • Roland Jupiter 8
  • Yamaha DX7

Inne klawiszowe:

Gitary[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

  • Mikrofon Shure 565D

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Farrokh Bulsara: The Indian heritage of Freddie Mercury, „BBC News” [dostęp 2021-10-08] (ang.).
  2. a b Freddie Mercury, Biography.com [dostęp 2021-10-08] (ang.).
  3. „Freddie Mercury Biography” (ang.). allmusic.com. [dostęp 2008-02-18].
  4. „Sinatra is voice of the century” (ang.). BBC News. [dostęp 2008-02-18].
  5. „MTV's 22 Greatest Voices in Music” (ang.). listology.com. [dostęp 2008-02-18].
  6. Akt urodzenia
  7. Freddie Mercury: Fani świętują urodziny wokalisty Queen, muzyka.interia.pl [dostęp 2021-10-08] (pol.).
  8. a b Starożytna i zapomniana religia Freddiego Mercury'ego - zaratusztrianizm. W Polsce także są jej wyznawcy, kobieta.wp.pl, 24 listopada 2018 [dostęp 2021-10-08] (pol.).
  9. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 183.
  10. a b Sunday Times Magazine: „Freddie & His Best Friends” (ang.). freddie.ru. [dostęp 2008-02-18].
  11. Queen People.
  12. news2003.
  13. Freddie Mercury, The Untold Story (ang.).
  14. Julie Webb: HIGHLY -STRUNG? WE FIGHT OVER HAIRSPRAY! (ang.). mr-mercury.co.uk. [dostęp 2008-02-18].
  15. Rick Sky: The Show Must Go On: The Life of Freddie Mercury (ang.). adherents.com. [dostęp 2008-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (7 maja 2011)].
  16. Freddie Mercury, the Untold Story, film 2000 r
  17. Stefan Kyriazis: Freddie Mercury’s teenage public Nudity will make you smile – WHY did he do it? (ang.). „Daily Express”, 2019-12-01. [dostęp 2022-02-22].
  18. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 221.
  19. Record Collector, 1996: „Queen before Queen” (ang.). freddie.ru. [dostęp 2008-02-18].
  20. Champions of the World, film 1995 r
  21. „Freddie Mercury: A Royal Dancer” (ang.). Freddie Mercury – Music? Not only.... [dostęp 2008-02-18].
  22. Mail on Sunday: „The Great Pretender” (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  23. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 139.
  24. Melody Maker: Freddie Mercury Interviews (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  25. "Kurt Cobain suicide note", popmusic.com
  26. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 75.
  27. Queen win greatest live gig poll (ang.). BBC News. [dostęp 2008-02-18].
  28. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 41.
  29. „Is this real life? Rockumentary”, program TV
  30. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 129.
  31. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 130.
  32. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 157.
  33. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 131.
  34. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 132.
  35. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 141.
  36. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 155.
  37. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 63.
  38. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 176.
  39. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 128.
  40. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 202.
  41. Never Boring – opis wydawnictwa, lp, box, dvd, Absolutnie Queen, 05/09/2019
  42. Characteristics of his voice, f-mercury.com.ar [dostęp 2013-08-24] [zarchiwizowane z adresu 2009-04-16] (ang.).
  43. a b Peter Freestone: Freddie Mercury (Paperback Edition): An Intimate Memoir by the Man who Knew Him Best. Omnibus Press, 2010, s. 163. ISBN 978-0-85712-127-1.
  44. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 220.
  45. Circus Magazine: „Queen’s Freddie Mercury Shopping For An Image In London” (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  46. AMG Presents the Stachies: Sixteen of Music’s Best, Boldest, and Bushiest Mustaches” (ang.). allmusic.com. [dostęp 2008-02-18].
  47. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 144.
  48. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 204.
  49. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 231.
  50. Circus Magazine: Queen’s Freddie Mercury Shopping For An Image In London” (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  51. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 33.
  52. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 23.
  53. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 156.
  54. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 43.
  55. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 27.
  56. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 20.
  57. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 147.
  58. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 73.
  59. A. Queen Of Magic, Resérveme una noche de hotel para Alfred, Brian, Jason y Roy, A QUEEN OF MAGIC, 11 marca 2018 [dostęp 2020-10-28] (hiszp.).
  60. Peter Hince, Queen Nieznana Historia, 2019.
  61. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 21.
  62. 1991: Giant of rock dies
  63. 04-04-1974 – NME
  64. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 14.
  65. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 30–31.
  66. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 53.
  67. Jim Hutton: „Freddie and Jim: A Love Story” (ang.). queen.peoples.ru. [dostęp 2008-02-18].
  68. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 55–56.
  69. Freddie's Loves, film 2004 r., Channel 5
  70. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 26.
  71. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 135.
  72. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 18.
  73. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 201.
  74. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 14, 22.
  75. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 111.
  76. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 52.
  77. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 34.
  78. „Brainy Quote: Freddie Mercury” (ang.). brainyquote.com. [dostęp 2008-02-18].
  79. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 28, 143.
  80. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 313.
  81. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 150.
  82. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 160, 164–165.
  83. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 226.
  84. Fancy Cat: „Freddie & His Best Friends” (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  85. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 45.
  86. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 45–49.
  87. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 187–188.
  88. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 98.
  89. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 103.
  90. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 116.
  91. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 135–136.
  92. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 172.
  93. VERKA SERDUCHKA BUYS FREDDIE MERCURY'S ROLLS-ROYCE, OIKOTIMES, 28 stycznia 2013 [dostęp 2020-11-02] (ang.).
  94. Samochody – Freddie Mercury – Queen – Polski Fanklub Queen [dostęp 2020-11-02] (pol.).
  95. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 132–133.
  96. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 223.
  97. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 263.
  98. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 267.
  99. a b Elton John, Miłość jest lekarstwem. O życiu, pomaganiu i stracie, William Jefferson Clinton (red.), Agata Moroz, The Elton John AIDS Foundation, Wydawnictwo SQN, 2014, s. 54–55, ISBN 978-83-7924-156-9.
  100. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 314.
  101. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 189.
  102. Record Collector: Freddie Mercury: biography (ang.). freddie.ru. [dostęp 2008-02-18].
  103. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 190.
  104. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 262.
  105. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 134–135.
  106. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 136–137.
  107. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 137.
  108. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 281.
  109. Akt zgonu [dostęp 2016-04-13] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-13].
  110. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 288.
  111. Stefan Kyriazis, Freddie Mercury: The most 'HEARTBREAKING' thing about Queen star's funeral, Express.co.uk, 22 listopada 2019 [dostęp 2021-10-08] (ang.).
  112. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 290.
  113. Private funeral service held for Freddie Mercury, UPI.com [dostęp 2021-10-08] (ang.).
  114. Zoroastrianism, History.com [dostęp 2021-10-08] (ang.).
  115. Alfonso Casas, Freddie Mercury: An Illustrated Life, University of Texas Press, 2020, s. 108 (ang.).
  116. a b Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 315.
  117. Freddie Mercury – Biografia. rmf.fm.
  118. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 292.
  119. Hutton i Wapshott 1994 ↓, s. 295.
  120. Daily Mail Weekend Magazine: „The Shy Woman Who Was Left The Mercury Millions” (ang.). mr-mercury.co.uk. [dostęp 2008-02-18].
  121. Rick Sky: „The Show Must Go On: The Life of Freddie Mercury” (ang.). adherents.com. [dostęp 2008-02-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (7 maja 2011)].
  122. „We Are The Champions' voted world's fave song” (ang.). queenarchives.com. [dostęp 2008-02-18].
  123. BBC News: „The top 100 number one singles” (ang.). bbc.co.uk. [dostęp 2008-02-18].
  124. „Music of the Millenium Poll” (ang.). mr-mercury.co.uk. [dostęp 2008-02-18].
  125. BBC reveals 100 great British heroes (ang.). BBC News. [dostęp 2008-02-18].
  126. Hit Parader’s Top 100 Metal Vocalists of All Time (ang.). hearya.com. [dostęp 2010-06-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-29)].
  127. Freddie Mercury & Telecoms (ang.). Freddie Mercury – Music? Not only.... [dostęp 2008-02-18].
  128. Tim Jones, Record Collector: „How Great Thou Art...King Freddie” (ang.). freddie.ru. [dostęp 2008-02-18].
  129. Sacha Baron Cohen to play Mercury, „BBC News”, 17 września 2010 [dostęp 2018-07-16] (ang.).
  130. Mike Fleming jr., Queen Movie Amping Up With Bryan Singer & Rami Malek As Freddie Mercury, „Deadline”, 4 listopada 2016 [dostęp 2018-07-16] (ang.).
  131. Justin Kroll, ‘Mr. Robot’ Star Rami Malek to Play Freddie Mercury in Queen Biopic, „Variety”, 4 listopada 2016 [dostęp 2018-07-16] (ang.).
  132. Anita Busch, Queen Pic ‘Bohemian Rhapsody’ Finds Bandmates In Ben Hardy, Gwilym Lee & Joe Mazzello, „Deadline”, 21 sierpnia 2017 [dostęp 2018-07-16] (ang.).
  133. Dino-Ray Ramos, 20th Century Fox Shuffles Release Dates For ‘Bohemian Rhapsody’, ‘Dark Phoenix’ & More, „Deadline”, 27 marca 2018 [dostęp 2018-07-16] (ang.).
  134. Bohemian Rhapsody (ang.). boxofficemojo.com. [dostęp 2019-10-21].
  135. Bohemian Rhapsody becomes highest-grossing biopic of all time (ang.). indianexpress.com. [dostęp 2019-10-21].
  136. „The Freddie Mercury Rose” (ang.). pemcom.demon.co.uk. [dostęp 2008-02-18].
  137. „Freddie Mercury Star” (ang.). Freddie Mercury – Music? Not only.... [dostęp 2008-02-18].
  138. (17473) = 1991 FM3 = 1982 VC9 = 1999 JE127 (ang.). [dostęp 2016-09-07].
  139. Sandra Gozdur, Aleja Freddiego Mercury'ego oficjalnie otwarta. "To wielki zaszczyt dla Warszawy" [ZDJĘCIA], Warszawa Nasze Miasto, 25 listopada 2019 [dostęp 2020-04-21] (pol.).
  140. The Jakarta Post, 'Freddie Mercury Close': London street named after Queen singer, The Jakarta Post [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  141. By Lilit Marcus CNN, London street named for Freddie Mercury, CNN [dostęp 2020-04-22] (ang.).
  142. Queen Concertography,

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]