Krakusi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Krakusi Polscy
Krakus
HONNEUR ET PATRIE
(Honor i Ojczyzna)
Historia
Państwo Polska
Sformowanie 1812
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Krakus
Patron Książę Józef Antoni Poniatowski herbu Ciołek.
Tradycje
Święto 20 grudnia Dekret Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego z dnia 20 grudzień 1812 rok.
Rodowód Krakusów Napoleońskich
Dowódcy
Pierwszy mjr. Kajetan Rzuchowski
Ostatni rtm. rez. Stanisław Młodzianowski
Działania zbrojne
1813 - 1939
Organizacja
Dyslokacja Kraków
Rodzaj wojsk Jazda
Skład Pułk
Krakusi Księstwa Warszawskiego
Krakusi w 1814 roku
Jeździec 2 Pułku Krakusów Konnych w czasie powstania listopadowego
Jan Nepomucen Umiński
Generał Józef Dwernicki na czele szwadronu krakusów im. ks. Józefa Poniatowskiego
Szarża krakusów na Rosjan w Proszowicach w 1846, akwarela Juliusza Kossaka

Krakusipułk lekkiej kawalerii o charakterze narodowym[1].

Księstwo Warszawskie[edytuj | edytuj kod]

Za początek powstania formacji Krakusów należy uznać wydane przez Radę Ministrów Księstwa Warszawskiego Dekret 20 grudnia 1812 poboru z jeźdźców 50 dymowych z departamentów: krakowskiego, poznańskiego, kaliskiego i radomskiego do wojsk księstwa warszawskiego. W trakcie tego poboru uzupełniono stany pułków kawalerii liniowej oraz piechoty. Z nadwyżek jakie pozostały, na rozkaz Wodza Naczelnego wojsk polskich ks. Józefa Poniatowskiego z 2000 jeźdźców zorganizowano nowy rodzaj kawalerii, której członków nazwano Krakusami. Pułk ten organizował pośpiesznie major Kajetan Rzuchowski, przy pomocy dzielnego kpt. Boki. Nowością w wojsku stali się Krakusi, spadkobiercy kosynierów kościuszkowskich. Improwizowana jazda lekka na wytrzymałych konikach, która oddała nieocenione usługi Napoleonowi i zyskała miano „polskich kozaków”.

Kampania Saksońska[edytuj | edytuj kod]

Pułk Krakusów dowodzony od 20 marca 1813 roku przez płk Aleksandra Oborskiego wyruszając z Krakowa 07 maja 1813 roku do Saksonii w składzie VIII korpusu (polskiego) pod komendą ks. Józefa Poniatowskiego miał 4 szwadrony po 220 koni. Pułk Krakusów wspólnie z 14 Pułkiem Kirasjerów, wszedł w skład 27 Brygady Kawalerii lekkiej Jazdy Straży Przedniej generała Jana Nepomucena Umińskiego. Ks. Józef Poniatowski poprowadził kilkunastotysięczną armię przez Austrię do Saksonii, gdzie jako dowódca VIII korpusu Wielkiej Armii, walczył pod Lützen, następnie bronił pasma gór czeskich i walczył na lewym brzegu Łaby. 9 września pod Löbau VIII (polski) Korpus stoczył bitwę z przeważającą siłą i utrzymał się na pozycjach. 10 października pod Zedtlitz generał Pahlen usiłował zatrzymać maszerujące polskie kolumny. Poniatowski poprowadził szarżę kawalerii i w krwawej bitwie wziął 500 jeńców, przełamał opór przeciwnika i umożliwił sobie dalszy postęp w kierunku Lipska. 12 października, już blisko Lipska z Muratem, zostali przy śniadaniu zaskoczeni przez oddziały wroga. Poniatowski wskoczył na konia, przebił się i sprowadziwszy na czas kawalerię polską uratował sytuację. Zarekomendowany przez Murata, został w pierwszym dniu bitwy pod Lipskiem, 16 października, mianowany przez Napoleona marszałkiem Francji, co było jedynym takim wyróżnieniem dla cudzoziemca.

Strój Krakusów[edytuj | edytuj kod]

Krakusi wyróżniali się strojem który składał się z chłopskiej sukmany w kolorze granatowym lub białym, czapki rogatywki w kolorze czerwonym z kwadratowym wierzchem obramowanej czarnym barankiem na otoku. Uzbrojenie Krakusów składało się z lanc wzoru kozackiego pozbawionych proporczyków, szabli różnych wzorów i pistoletów noszonych na smyczy. Strój Krakusów uległ zmianie w 1814 roku, po przejęciu Krakusów przez płk Józefa Dwernickiego kiedy w Sedanie otrzymali oni kurtki tzw. wołoszki w kolorze granatowym, lamowane srebrną lub białą taśmą, z karmazynowymi kołnierzami i wyłogami oraz ozdobami z białych (oficerowie – srebrnych) sznurów. Na kurtkach na wzór ludów kaukaskich naszyto kieszenie na ładunki wzoru czerkieskiego. Otrzymali wtedy też okrągłe czapki koloru karmazynowego ozdobione promieniście sznurami srebrnymi lub białymi oraz kitkami z białych piór. Spodnie mieli koloru granatowego, obcisłe z karmazynowymi lampasami (oficerowie – srebrnymi). Uzbrojenie zwiększono do dwóch pistoletów, a na lancach zakładano proporce w kolorze karmazynowo-białym.

Krakusi w wojsku Księstwa Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Pułk Krakusów wojsk Księstwa Warszawskiego, składający się czterech szwadronów po 220 jeźdźców każdy stoczył swoją pierwszą walkę 12 marca 1813 r. pod Skarszewem. Następnie w składzie VIII Korpusu Polskiego pod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiego walczył od sierpnia do października 1813 roku na terenie Czech i Saksonii. Toczył bitwy i potyczki m.in. pod Friedlandem (17 sierpnia), Georgenwaldem (4 września), Strohweidem (9 września), Neustadtem (15 września), Frohburgiem (29 września), Luntzenauem (30 września), Zehmą (4 października), Rothą (8 października), Zetlitzem (9 października) i Wachau (16 października). Wziął udział w bitwie pod Lipskiem (19 października), gdzie był w eskorcie ks. Józefa Poniatowskiego.

Następnie od (01 stycznia 1814 r.) pułk pod dowództwem płk. Józefa Dwernickiego walczył na terenie Francji do marca 1814 r. (m. in. pod Claye w połowie marca 1814), kończąc swój szlak bojowy pod Paryżem (30 marca) [2]. Po abdykacji Napoleona I pułk wrócił do Polski. Część pułku stanowiła honorową eskortę trumny z prochami ks. Józefa Poniatowskiego w czasie przewożenia ich z Lipska do Warszawy. Pod koniec 1814 roku część żołnierzy Pułku Krakusów wcielono do 1 Pułku Ułanów, a resztę zdemobilizowano.

Krakusi w Powstaniu Listopadowym[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu powstania listopadowego została z ochotników odtworzona formacja Krakusów - utworzone dwa pułki, jeden samodzielny dywizjon oraz trzy samodzielne szwadrony. Ubiór Krakusów zależał od okolic, gdzie tworzył się poszczególne pułk czy szwadron, lecz nawiązywał on do barw Pułku Krakusów Księstwa Warszawskiego. Składał się on z białej sukmany z karmazynowym kołnierzem i wyłogami oraz kartuszami na piersiach, szarych spodni z lampasem karmazynowym, rogatywek z białym lub czarnym barankiem na otoku i brunatnych opończ. W ubiorze zachowano naszywane ładownice na piersiach. Uzbrojenie Krakusów składało się z pistoletów, szabel oraz lanc z proporcem w kolorze amarantowo-białym.

Te nowo zorganizowane oddziały Krakusów brały udział w wielu bitwach i potyczkach powstania listopadowego, m.in. Pułk Krakusów im. Tadeusza Kościuszki, dowodzony przez gen. Dwernickiego, odznaczył się w bitwie pod Boremlem w dniu 18 kwietnia 1831 roku. Tradycyjnie też pełnili oni służbę w kwaterze Naczelnego Wodza. Zostały one rozwiązane po upadku powstania listopadowego.

Następnie oddziały Krakusów ponownie zostały zorganizowane w trakcie powstania krakowskiego, gdy powstały oddziały Krakusów – krakowski i trzy miechowskie.

Krakusi Postania Styczniowego w 1863-1864[edytuj | edytuj kod]

Także w trakcie powstania styczniowego istniało szereg oddziałów Krakusów. Oddziały te wyróżniały się od innych oddziałów kawalerii przede wszystkim strojem nawiązującym do stroju Krakusów Księstwa Warszawskiego.

Krakusi w odrodzonej Polsce[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości odżyła idea ochotniczych oddziałów kawalerii – Krakusów. Pierwszy taki oddział w sile dywizjonu powstał w Krakowie w 1920 roku, wkrótce jednak został wcielony do 208 Pułku Ochotniczego Ułanów. W roku 1927 młody rotmistrz rezerwy Stanisław Młodzianowski, ziemianin z łęczyckiego, organizuje z własnej inicjatywy ochotniczy pluton krakusów z uczni szkół średnich z Łęczycy i okolicznych parobczaków, podejmując z nimi trud kawaleryjskiego przysposobienia wojskowego. Podejmują ten ruch oficjalnie władze wojskowe w 1932 roku, popierają i otaczają opieką, organizując w całej Polsce krakusów, jako konne przysposobienie wojskowe (K.P.W.) według opisu gen. bryg. Józef Olszyna-Wilczyński który w latach 1935–1937 był dyrektorem Państwowego Urzędu Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego[3].

Przysposobienie Wojskowe Konne (Krakusi) 1929-1939[edytuj | edytuj kod]

Początki Przysposobienia Wojskowego Konnego sięgają 1927 kiedy to w powiecie łęczyckim rtm. rez. Stanisław Młodzianowski zorganizował oddział krakusów złożony z uczniów szkół średnich z Łęczycy - ochotników z własnymi końmi. Instruktorami zostali podoficerowie kawalerii. Władze II Rzeczypospolitej uznały, że formacja ta może być przydatna w koncepcjach obronnych i zaczęły organizować w całym kraju oddziały Krakusów na zasadzie Przysposobienia Wojskowego Konnego (krakusów).

13 kwietnia 1937 minister spraw wojskowych mianował gen. bryg. Sergiusza Zahorskiego generałem do zleceń do spraw P.W.Kon. przy I wiceministrze spraw wojskowych. W 1939 sprawy P.W.Kon. znalazły się w kręgu zainteresowań Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych czego wyrazem było powierzenie płk dypl. Zbigniewowi Brochwicz-Lewińskiemu funkcji oficera do prac P.W.Kon.

Opracowano pod redakcją ppłk. dypl. Włodzimierza Dunin-Żuchowskiego, podręcznik dla instruktorów i członków konnego przysposobienia wojskowego - KRAKUS. wydany przez Główną Księgarnia Wojskowa, w 1938 roku w Warszawie, który zawierał wcześniejsze dzieje Krakusów (historię), musztrę, jazdę konną, naukę o koniu, władanie szablą i lancą, władanie bronią palną, szyki konne, służbę wartowniczą i polową. Oddziały Krakusów podlegały Państwowemu Urzędowi Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, którego dyrektorem był generał brygady Kazimierz Jędrzej Sawicki-Sawa pseud. „Prut”.

Uzbrojenie Krakusów[edytuj | edytuj kod]

Oddziały Krakusów uzbrojono w karabinki francuskie, szable i lance, które przechowywano na posterunkach policji, w oddziałach Wojska Polskiego lub Obrony Narodowej. Umundurowani byli w bluzy wojskowe, drelichowe z proporczykami koloru czerwonego, na których był trójkąt niebieski przylegający do podstawy proporczyka. Mundur uzupełniała rogatywka z czerwonym otokiem i lanca z proporczykiem.

Na podstawie rozkazu ministra spraw wojskowych z dnia 13 listopada 1936 z dniem 15 stycznia 1937 wszedł w życie nowy podział terytorialny dla 57 istniejących wówczas rejonów P.W.Kon. (Krakusów). 02 grudnia 1936 minister spraw wojskowych wyznaczył komendantów rejonów P.W.Kon. przy dywizjach piechoty. Stanowisko komendanta rejonu P.W.Kon. zostało zaszeregowane dla oficera sztabowego (majora) i włączone do etatu dowództwa dywizji piechoty.

Szwadrony kawalerii dywizyjnej we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Oddziały Przysposobienia Wojskowego Konnego (Krakusi) w mobilizacji alarmowej miały wystawić 22 szwadrony kawalerii dywizyjnej, a kolejnych 5 szwadronów w mobilizacji powszechnej. Szwadrony przydzielone do poszczególnych dywizji piechoty miały spełniać funkcje pododdziału rozpoznawczego. Ponadto oddziały P.W.Kon. stanowiły bazę mobilizacyjną dla plutonów zwiadu konnego w pułkach piechoty.

Szwadron kawalerii dywizyjnej nr 5 przeznaczony dla 5 DP mobilizował 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich, a zalążki wydzielał szwadron Policji Państwowej we Lwowie.

Szwadrony kawalerii dywizyjnej przeznaczone dla 11 DP, 12 DP, 33 DP rez., 35 DP rez., 36 DP rez. i 38 DP rez. mobilizowały szwadrony kawalerii KOP „Zaleszczyki”, „Hniliszki”, „Olkieniki”, „Nowe Święciany”, „Czortków” oraz „Stołpce” i „Kleck” dla ostatniej z wymienionych wielkich jednostek piechoty.

Struktura organizacyjna szwadronu kawalerii dywizyjnej w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Etat wojenny[edytuj | edytuj kod]
  • Dowódca szwadronu
    • Szef szwadronu
  • 4 plutony liniowe
  • Pluton ciężkich karabinów maszynowych
  • Pluton łączności
  • Drużyna administracyjno-gospodarcza z taborem
Stan osobowy[edytuj | edytuj kod]
  • Oficerów – 7 (2 oficerów służby stałej, 5 oficerów rezerwy)
  • Podoficerów – 6 służby stałej, pozostali rezerwiści
  • Ułani i podoficerowie – 245 (rezerwiści)
Wyposażenie i uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Włodzimierz Dunin-Żuchowski (red.), (1938), KRAKUS. Podręcznik dla instruktorów i członków konnego przysposobienia wojskowego. Główna Księgarnia Wojskowa, Warszawa, s.XV-XXI.
  2. Gembarzewski 1925 ↓, s. 64.
  3. Danielewicz 1994 ↓, s. 34.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bronisław Gembarzewski: Rodowody pułków polskich i oddziałów równorzędnych od r. 1717 do r. 1831. Warszawa: Towarzystwo Wiedzy Wojskowej, 1925.
  • Włodzimierz Dunin-Żuchowski (red.), KRAKUS. Podręcznik dla instruktorów i członków konnego przysposobienia wojskowego. Warszawa: Główna Księgarnia Wojskowa, 1938.
  • Juliusz S. Tym, Przysposobienie Wojskowe Konne (1928-1939). Zarys dziejów, dokumenty i materiały, Oficyna Wydawnicza „Ajaks”, Warszawa 2003, ISBN 83-88773-78-X
  • Jerzy S. Wojciechowski, Przysposobienie Wojskowe Konne „Krakusi” – kawaleria dywizyjna, Przegląd Historyczno-Wojskowy Nr 1 (211) z 2006 r., ISNN 1640-6281


Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]