To jest dobry artykuł

14 Pułk Ułanów Jazłowieckich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Zobacz też: 14 Pułk Ułanów – inne jednostki o nazwie 14 Pułk Ułanów.
14 Pułk Ułanów Jazłowieckich
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie luty 1918 (II RP), 1940 (PSZ), 1944 (AK)
Rozformowanie wrzesień 1939 (II RP), 1945 (AK), 1947 (PSZ)
Nazwa wyróżniająca Jazłowieckich
Patron NMP Jazłowiecka
Tradycje
Święto 8 grudnia (1918-1924), 11 lipca (1925-1939)
Nadanie sztandaru 20 marca 1921
Kontynuacja 1 bcz6 BKPanc
2 bpzmot 12 BZ
Dowódcy
Pierwszy kpt. Szmidt
Ostatni rtm. Andrzej Sozański (II RP), płk Stefan Starnawski (PSZ)
Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska, wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Ungheni (1918), Odessa (1919), Jazłowiec (1919), Lwów (1921-1939)
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe
Rodzaj wojsk kawaleria
Podległość Podolska Brygada Kawalerii
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Pomnik upamiętniający bitwę pod Komarowem

14 Pułk Ułanów Jazłowieckich (14 p.uł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP, kawalerii pancernej PSZ na Zachodzie oraz oddział partyzancki Armii Krajowej.

Święto pułku: od 1926 roku 11 lipca (rocznica bitwy pod Jazłowcem w 1919), wcześniej 8 grudnia (święto NMP Jazłowieckiej)

Miejsce postoju: garnizon Lwów.

Pułk w walkach o niepodległość i granice[edytuj]

Powstanie pułku i walki na obczyźnie[edytuj]

Zalążkiem pułku był utworzony w lutym 1918 roku w mołdawskiej miejscowości Ungheni szwadron polski, skupiający Polaków służących wcześniej w armii rosyjskiej. Po nieudanej próbie dołączenia do II Korpusu Polskiego, w obliczu groźby rozbrojenia przez Niemców, szwadron dołączył do 2. pułku konnego rosyjskiej Armii Ochotniczej, zachowując jednak polskie oznaki i komendę. Wraz z "białymi" oddziałami szwadron przeszedł na Kubań w południowej Rosji i brał udział w walkach z bolszewikami m.in. pod Tarhową, Wielikokniażeską, Jekaterynodarem, Biełoglinną i Tichoriecką. W połowie sierpnia 1918 r. szwadron mocą umowy pomiędzy dowódcą rosyjskiej Armii Ochotniczej i generałem Lucjanem Żeligowskim podporządkowany został tworzącym się na Kubaniu oddziałom polskim. Wkrótce szwadron zreorganizowano jako dwuszwadronowy dywizjon, którego dowódcą został we wrześniu mjr Konstanty Plisowski. W październiku 1918 r. został zorganizowany trzeci szwadron (oficerski), a oddział oficjalnie przyjął nazwę Dywizjon Jazdy przy 4 Dywizji Strzelców Polskich. W drugiej połowie stycznia 1919 roku dywizjon przewieziony został drogą morską do Odessy na Ukrainie. Tam przyjął licznych ochotników i został rozwinięty w Pułk Ułanów 1 Dywizji Jazdy pod dowództwem majora Plisowskiego. Oddział liczył 98 oficerów oraz 530 podoficerów i ułanów w czterech szwadronach liniowych, szwadronie karabinów maszynowych i plutonie łączności. 1 szwadron pułku walczył u boku wojsk francuskich, greckich i "białych" rosyjskich z bolszewikami w okolicach Odessy i pod Tyraspolem. W kwietniu siły koalicyjne opuściły Odessę, odchodząc do Besarabii w Rumunii. Polacy osłaniali odwrót sojuszników, a pułk ułanów przekroczył graniczny Dniestr jako ostatni. Po dwumiesięcznym pobycie w Besarabii 15 czerwca 1919 roku niedaleko Śniatynia pułk ułanów przekroczył granicę rumuńską i przybył do Polski.

Walki w Polsce[edytuj]

Tereny działań bojowych Pułku w latach 1919–1920
29 lipca - 3 sierpnia 1920
Bitwa komarow 1920.png

Z końcem czerwca pułk rozpoczął działania zbrojne w Małopolsce Wschodniej przeciwko oddziałom ukraińskim. Ułani walczyli nad Złotą Lipą, pod Sokołowem i nad Strypą. W dniach 11 do 13 lipca 1919 r. pułk w ciężkim boju pod Jazłowcem odparł atakujące oddziały ukraińskie (łącznie w sile dwóch i pół brygady) i nie dopuścił wroga do klasztoru Sióstr Niepokalanek w Jazłowcu[a]. Po tym wydarzeniu NMP Jazłowiecka została patronką pułku, który przyjął nazwę Jazłowiecki. W dowód wdzięczności za uratowanie przed Ukraińcami wychowanki SS Niepokalanek z Jazłowca ufundowały pułkowi sztandar. Po wyparciu wojsk ukraińskich za Zbrucz pułk przeszedł na Wołyń, by walczyć z bolszewikami. Numer "14" otrzymał w sierpniu 1919 r.[b] wraz z oficjalnym zatwierdzeniem nazwy. Brał udział w kampanii 1920 r., w ramach której uczestniczył w zagonie na Koziatyn, wyprawie kijowskiej oraz bitwie pod Komarowem. Pułk stracił ogółem (polegli, zmarli od ran i chorób) 11 oficerów i ponad 100 podoficerów i ułanów. Rany odniosło 31 oficerów, 273 podoficerów i ułanów. Krzyżem Virtuti Militari V. klasy nagrodzono 83 żołnierzy pułku, Krzyżem Walecznych – 239 żołnierzy, w tym 24 – czterokrotnie, 43 – trzykrotnie, 122 – dwukrotnie.

Pułk w okresie pokoju[edytuj]

W okresie pokoju pułk stacjonował we Lwowie, w koszarach przy ul. Łyczakowskiej 76. Za walki w latach 1918–20 sztandar pułku został odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy (nadanie nr 2514) osobiście przez Naczelnego Wodza marszałka Józefa Piłsudskiego 20 marca 1921 roku, za walki w 1939 udekorowany wstęgą w barwach narodowych[c].

Zgodnie z rozkazem ministra spraw wojskowych O.V. L 33035 E z 1925 r. przy pułku stacjonował 4 Szwadron Samochodów Pancernych.

Tereny działań bojowych Pułku w 1939 r.
Kamień Ułanów Jazłowieckich w Puszczy Kampinoskiej
Kamień poświęcony walkom Pułku przey skrzyżowaniu ul. Powsińskiej i Idzikowskiego
Nagrobek Franciszka Skibińskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie, 30 lipca 2006

W kampanii wrześniowej 1939 roku[edytuj]

W 1939 roku pułk w ramach macierzystej Podolskiej Brygady Kawalerii, walczył początkowo w składzie Armii Łódź, a następnie Armii Poznań.

Bezpośrednio po mobilizacji, 27 sierpnia[1], pułk został przetransportowany do miejscowości Nekla niedaleko Wrześni. Po wyładowaniu został skierowany w okolice Sierosławia, wsi położonej około dziesięciu kilometrów na zachód od Poznania do zabezpieczenia przejścia między Jeziorem Niepruszewskim a Jeziorem Lusowskim. Zgodnie z dalszymi rozkazami od 4 września przeszedł w rejon Gniezna i dalej przez Witkowo, Słupcę, okolice Konina do Uniejowa, gdzie przybył 9 września. W następnych dniach stoczył zwycięskie boje pod miastem i na wschód od niego pod Gostkowem i Wartkowicami. Następnie skierował się w okolice Łęczycy i po osiągnięciu linii OzorkówStryków przeszedł w rejon Łowicza, który został zdobyty przez wojska Armii "Poznań" 11 września. Grupa Operacyjna Kawalerii gen. Grzmota-Skotnickiego działała następnie (na północ od Łowicza) na kierunku BrzozówBudy Stare – rejon Młodzieszyna i w okolicach Brochowa przekroczyła Bzurę. W rejonie Tułowic, na skraju Puszczy Kampinoskiej, toczyła bardzo ciężkie boje, przebijając się przez okrążenie. Ranny pod Tułowicami gen. Grzmot-Skotnicki zmarł następnego dnia, a obowiązki dowódcy Grupy Operacyjnej, w której składzie działał pułk, przejął gen. Abraham. Grupa skierowała się w kierunku zachodnim, w głąb Puszczy Kampinoskiej. W ciężkich marszach dotarła do miejscowości Górki około 16 kilometrów od Tułowic. Tam stoczyła 17 września wielogodzinny, zwycięski bój z nieprzyjacielem i w pierwszej fazie pomaszerowała w kierunku Modlina, jednak dowódca Grupy zmienił rozkazy i skierował oddziały na odsiecz Warszawie. Pułk brał udział w zajęciu Sierakowa leżącego na wschodnim skraju Puszczy Kampinoskiej, niedaleko granic stolicy. Dowódca pułku płk Godlewski zdecydował się na atak na umocnione pozycje nieprzyjaciela. 19 września 1939 r. w okolicach Dąbrowy Leśnej 14 pułk przeprowadził szarżę (Szarża pod Wólką Węglową), w wyniku czego część Armii Poznań po bitwie nad Bzurą weszła do Warszawy i znacząco wzmocniła szeregi obrońców stolicy[potrzebny przypis]. Szarża znana i sławna wówczas w Europie, została porywająco opisana przez włoskiego korespondenta wojennego Mario Appeliusa. W szarży pułk poniósł poważne straty – ok. 100 zabitych i 100 rannych. Przez Bielany nad Wisłą posuwał się w kierunku południowym do koszar 1 Pułku Szwoleżerów przy ul. 29 Listopada. Zdziesiątkowany pułk został połączony z 6 Pułkiem Ułanów Kaniowskich, z którym wspólnie walczył w Podolskiej Brygadzie Kawalerii. Do kapitulacji stolicy 28 września prowadził walki w rejonie ul. Czerniakowskiej.

Szwadron marszowy pułku od 12 września podporządkowany był 10 Brygadzie Kawalerii i w jej składzie walczył pod Lwowem. 24 września jeden ze szwadronów pułku przeprowadził szarżę na pozycje jednostek Armii Czerwonej w czasie bitwy pod Husynnem.

Ponieważ sztandar pułku posiadał już wstęgę orderu Virtuti Militari za wojnę polsko-bolszewicką, decyzją Rady Trzech (Kapituły Orderu Virtuti Militari) w Londynie pułk uzyskał prawo umieszczenia na wstędze biało-czerwonej przy sztandarze napisu: "Wyróżniony za niezwykłe męstwo w kampanii 1939 w Polsce"[2].

Za udział w walkach z Niemcami w 1939 roku ułanom pułku nadano trzy krzyże Virtuti Militari IV klasy i 25 V klasy oraz 42 Krzyże Walecznych.

Jazłowieccy ułani[edytuj]

Dowódcy pułku:

  • kpt. Szmidt (II – VIII 1918 dowódca szwadronu w Rumunii)
  • rtm. Perkowski (VIII - IX 1918 dowódca dywizjonu)
  • mjr Konstanty Plisowski (od IX 1918; w VII 1920 objął IV Brygadę Jazdy)
  • mjr Jerzy Bardziński (od 18 VIII 1920)
  • rtm. Piotr Massalski (do 12 IX 1920 ranny)
  • kpt. art. Michał Belina-Prażmowski (27 VIII - 12 IX 1920)
  • mjr Albert Wielopolski (od 1 IV 1921)
  • płk Konstanty Przeździecki (od 8 II 1922)
  • płk SG Marian Przewłocki (16 XII 1925 - 14 IV 1927 → dowódca 3 SBK[3])
  • ppłk / płk Antoni Szuszkiewicz (14 IV 1927[4] - 23 XII 1931 → dyspozycja dowódcy OK VI[5])
  • ppłk dypl. Andrzej Kunachowicz (23 III 1932[6] - 1936 → dowódca 20 puł)
  • płk Edward Józef Godlewski (od 4 II 1936)
  • rtm. Andrzej Heliodor Sozański (od 26 IX 1939; dowódca szwadronu ckm)

Zastępcy dowódcy pułku:

Oficerowie:

Ułani:

Ułani Jazłowieccy - kawalerowie Orderu Virtuti Militari

Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari wz 1992.jpg

Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920 ( nawiasach podano numer krzyża)
Spis utworzony na podstawie "Zarys historji wojennej 14-go pułku ułanów jazłowieckich" s. 39-40

sztandar 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich
mjr Jerzy Bardziński
ppor. Jerzy Berezowski
rtm. Włodzimierz Bem de Cosban
pchor. Bolesław Boczkowski
plut. Franciszek Baranowicz
ś.p. ppor. Władysław Buderacki
rtm. Wiktor Czerniewicz
ppor. Witold Czajkowski
ś.p. por. Edward Dunin-Borkowski
rtm. Kazimierz Dychnowski
st. uł. Franciszek Dobrowolski
ś.p. ppor. Wacław Dąbrowski
pchor. Stanisław Dzienisiewicz (6921)
uł. Stanisław Dworzański
ppor. Ryszard Garniewicz
ppor. Edward Józef Godlewski
ś.p. wachm. Zenobiusz Graniczny
st. wachm. Bronisław Gadzin
wachm. Władysław Gwoździński
uł. Antoni Grudziński
plut. Franciszek Haczkowski
kpr. Tadeusz Imach
por. Janusz Iliński
plut. Feliks Jarocki
plut. Szymon Jadzewicz
ś.p. por. Czesław Jakubowski
kpr. Jan Kruszyński
plut. Henryk Kościuszko
ppor. Aleksander Kwiatkowski
pchor. Stanisław Kostkiewicz
st. Uł. Kazimierz Kuźma
kpr. Marian Ludwiczak
plut. Jan Lipniewski
rtm. Piotr Massalski
kpr. Władysław Moycho
kpr. Antoni Mikołajczyk
por. Witold Mosiewicz
wachm. Tadeusz Maciejowski
wachm. Bronisław Małek
wachm. Julian Matasow
uł. Aleksander Madejski
pchor. Władysław Nowacki
kpr. Władysław Nowicki
por. Karol Olszowski
wachm. Mikołaj Oksza-Czechawski
płk Konstanty Pijsowski
ś.p. rtm. Michał Belina-Prażmowski
rtm. Kazimierz Plisowski
st. uł. Józef Pazder
ś.p. por. Dymitr Pedachowski
ś.p. pchor. Józef Piotrowski
por. Józef Poznański
ś.p. plut. Stanisław Pecner
por. Franciszek Raciborski
plut. Leon Rybicki
uł. Michał Rosenfeld
ś.p. ppor. Feliks Radyszkiewicz
rtm. Modest Romiszewski
mjr Mieczysław Rożałowski
pchor. Tadeusz Radzymiński
uł. Romuald Rybiński
ś.p. ppor. Jerzy Skarbek-Rudzki
pchor. Włodzimierz Schiłd
pchor. Roman Siedlecki
plut. Mieczysław Sienkiewicz
st. uł. Czesław Strzelecki
kpr. Antoni Szczerbiński
kpr. Gwido Salomon
ppor. Franciszek Skibiński
kpr. Leonard Siedlecki
plut. Zygmunt Staniszewski
kpr. Jerzy Strużyński
st. uł. Roman Trojanowski
kpr. Antoni Tyjewski
plut. Kazimierz Wojtulewicz
ppor. Karol Wisłouch
por. Aleksander Wasilewski
ś.p. por. Herald Westermark
plut. Władysław Wilczyński
wachm. Eugeniusz Zarański
uł. Zygmunt Zatoński
kpr. Benedykt Zawinowski
por. Bohdan Zaremba

Odznaczeni Orderem Virtuti Militari za kampanię wrześniową 1939.
Krzyżem Złotym

płk Edward Józef Godlewski
rtm. Józef Bokota
chor. Bronisław Godzin

Krzyżem Srebrnym

mjr Falkowski Jerzy
rtm. Dzierżanowski Roman
rtm. Łubieński Stanisław
rtm. Sozański Andrzej
por. Fedorowicz Jerzy
por. Godlewski Alfred
por. Malanowski Zdzisław
por. Walicki Marian
ppor. Iwanowski Eugeniusz
ppor. Korolewicz Gerard
ppor. Kostiuk Jerzy
ppor. Longchamps de Bérier Jacek
ppor. Marczyński Aleksander
ppor. Panesz Zbigniew
ppor. Scholz Jerzy Paweł
ppor. Tychanowicz Władysław
ppor. Wiktor Ziemiński
ppor. Żurowski Zbigniew
pchor. Brykczyński Tadeusz
pchor. Szturma Stanisław
plut. Gajda Bartłomiej
plut. Piasecki Boromeusz
kpr. Buszta Antoni
kpr. Czech Bronisław
kpr. Maziarski Feliks
st. uł. Osemlok Józef
uł. Król Józef
Pomnik w Łomiankach-Dąbrowie Leśnej upamiętniający szarżę pod Wólką Węglową w 1939
Pomnik na cmentarzu w Kiełpinie upamiętniający poległych ułanów, kopia pomnika który znajdował się w koszarach w Jazłowcu

Obsada etatowa pułku we wrześniu 1939[edytuj]

Dowództwo

  • dowódca – płk Edward Józef Godlewski
  • zastępca dowódcy pułku – ppłk Zygmunt Mikołaj Ważyński
  • kwatermistrz – p.o. chor. Bronisław Gadzin
  • adiutant – por. Franciszek Zdzisław Malanowski
  • oficer ordynansowy – ppor. Jerzy Weisman-Zawidowski
  • oficer informacyjny – ppor. Stefan Fiema
  • oficer broni – por. Wilhelm Kullmann
  • oficer gazowy – ppor. Roman Izierski
  • dowódca szwadronu gospodarczego- por. inż. Alfred Godlewski
  • szef – st. wchm. Michał Skopowski
  • oficer żywnościowy – chor. Bronisław Gadzin (również kwatermistrz)
  • płatnik – p.o. st. wchm. Kazimierz Doroszka[7]
  • lekarz – ppor. lek. Kazimierz Michał Kosiński
  • lekarz weterynarii – ppor. lek. wet. Jarosław Piechowicz
  • kapelan – ks. Michał Lewandowski
  • szef kancelarii – st. wchm. Władysław Piórek

1 szwadron

  • p.o. dowódcy – ppor. Zbigniew Franciszek Panesz
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Harry Daube[7]
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Aleksander Marczyński[7]
  • dowódca 3 plutonu – wachm. Gracjan Świątkiewicz[7]
  • szef szwadronu – st.wchm. Jan Przybyła

2 szwadron

  • dowódca szwadronu – rtm. Roman Feliks Dzierżanowski
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Zbigniew Żurowski
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Edward Marian Cordes
  • dowódca 3 plutonu – por. Franciszek Szlachcic
  • szef szwadronu – plut. Michał Olearnik[7]

3 szwadron

  • dowódca szwadronu – por. Marian Walicki
  • dowódca 1 plutonu – ppor. Gerard Bazyli Korolewicz
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Jerzy Paweł Szolc[8]
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Eugeniusz Iwanowski
  • szef szwadronu – st.wchm. Kazimierz Juźwa[8]

4 szwadron

  • dowódca szwadronu – rtm. Józef Bokota
  • dowódca 1 plutonu – por. Bolesław Kostkiewicz
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Zygmunt Kostiuk
  • dowódca 3 plutonu – ppor. Jerzy Torosiewicz
  • szef szwadronu – st. wchm. Rudolf Zenker[8]

szwadron ckm

  • dowódca szwadronu – rtm. Andrzej Heliodor Sozański (od 26 IX 1939 dowódca pułku)
  • dowódca 1 plutonu – por. Jerzy Fedorowicz
  • dowódca 2 plutonu – ppor. Władysław Tychanowicz
  • dowódca 3 plutonu – wchm. pchor. Leszek Biłyk
  • szef szwadronu – wchm. Jan Dzieliński
  • dowódca plutonu kolarzy – ppor. Zbigniew Wacek
  • dowódca plutonu ppanc. – ppor. Wiktor Ziemiński
  • dowódca plutonu łączności – por. Leon Rzewuski

Pułk w składzie PSZ na Zachodzie[edytuj]

Znak pancerny
Oznaka 16 Samodzielnej Brygady Pancernej

Po kampanii wrześniowej 14 pułk ułanów został odtworzony w kwietniu 1940 roku we Francji jako III batalion im. Ułanów Jazłowieckich w składzie 10 Brygady Kawalerii Pancernej. Po klęsce Francji ponownie odtworzony w Wielkiej Brytanii jako I Batalion Strzelców im. 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich 1 Brygady Strzelców, od 8 października 1940 znów w składzie 10 Brygady Kawalerii Pancernej.

Fragment a) karty ewidencyjnej, b) zeszytu ewidencyjnego, żołnierza PSZ, dotyczący zmiany nazwy Batalionu im. 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich na 14 Pułk Kawalerii Pancernej w dniu 15.08.1942.

Skład organizacyjny jazłowieckiego batalionu

  • dowództwo
dowódca – płk dypl. Witold Gierulewicz
zastępca dowódcy – mjr Stefan Starnawski
  • 1 szwadron
dowódca – kpt. Stanisław Górski
  • 2 szwadron
dowódca – rtm. Aleksander Rylke (z 14 p.uł., w 1939 dowódca szwadronu w Ośrodku Zapasowym Podolskiej BK)
  • 3 szwadron
dowódca – rtm. Franciszek Koprowski (z 10 Pułku Ułanów Litewskich, w 1939 w CWK)
  • szwadron ckm
dowódca – kpt. Jan Downar-Zapolski

Do końca 1941 pułk (batalion) pozostał na stanowiskach obronnych w hrabstwie Angus. Ułani brali udział w pracach fortyfikacyjnych pod kierunkiem oficerów wojsk inżynieryjnych. Stosunki polskich żołnierzy z miejscową ludnością były serdeczne, mimo nieporozumień wynikających ze słabej znajomości języka angielskiego. Prowadzono więc intensywne kursy językowe.

Covenanter – czołgi tego typu były na wyposażeniu pułku w 1943

W październiku 1941 roku pułk otrzymał pierwsze czołgi. Rozkazem Naczelnego Wodza i Ministerstwa Spraw Wojskowych L9/46 (l.465/6M.taj./42) 15 sierpnia 1942 został przemianowany na 14 Pułk Kawalerii Pancernej. Podczas reorganizacji 1 Dywizji Pancernej w październiku 1943 roku pułk przeniesiono do 16 Brygady Pancernej. 8 stycznia 1944 pułk powrócił do tradycyjnej nazwy.

W sierpnia 1944 roku pułk otrzymywał pierwsze uzupełnienie spośród Polaków przymusowo wcielonych do Wehrmachtu. Rozpoczęto szkolenie motorowe, pancerne i bojowe. Pułk wyposażono w czołgi typu Sherman.

W marcu 1945 dobiegło końca szkolenie bojowe pancernego 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich w pełnym składzie. Dowodził wtedy płk Stefan Starnawski. W kwietniu jednostka osiągnęła gotowość bojową, a dowódca pułku wręczył dowódcom szwadronów tradycyjne proporce.

Jednak już w maju pułk musiał oddać 1 Dywizji Pancernej większość oficerów i ułanów. Zostało tylko jedenastu oficerów, jeden chorąży i siedemnastu szeregowych. Udziału w walkach nie wziął.

W sierpniu 1945 do jego szwadronów zaczęły napływać uzupełnienia. Byli to nadal głównie jeńcy: Polacy z armii niemieckiej.

Pancerny 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich rozformowany został w 1947 roku.

Skład organizacyjny pułku[d]

Cromwell – podstawowy czołg pułku

Dowództwo[9]

dowódca – płk Stefan Starnawski
zastępca dowódcy – mjr Włodzimierz Korytkowski
kwatermistrz – rtm. Walerian Minor
  • szwadron dowodzenia
dowódca – por. Bronisław Koziełł-Poklewski
  • pluton rozpoznawczy[e]
dowódca – ppor. Zygmunt Burszta
  • trzy szwadrony liniowe[f] po pięć plutonów czołgów[g]
dowódca 1 szwadronu – rtm. Adam Smolka
dowódca 2 szwadronu – rtm. Jerzy Friedlich
dowódca 3 szwadronu – rtm. Cyryl Czajkowski-Golejewski

W pułku służyło:

  • oficerów – 34
  • szeregowych – 596

Sprzęt:

  • czołgi średnie – 52
  • czołgi lekkie – 11

Pułk w składzie Armii Krajowej[edytuj]

Zgodnie z tzw. planem OSZ (odtwarzania sił zbrojnych) w Okręgu Lwów AK organizowano zawiązki przedwojennych oddziałów DOK VI, w tym także 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich, docelowo jako jednostki zmotoryzowanej, w praktyce – pieszej. Początkowo wiosną 1944 r. uformowano 1, 2 i 3 pluton w Dzielnicy Lwów-Wschód (rejon lasów winnickich). Tak powstały oddziały leśne 14 pułku ułanów. Liczyły one pierwotnie 32 żołnierzy AK, którzy z powodu dekonspiracji musieli opuścić Lwów. Wkrótce dołączyli do nich ochotnicy z okolic miasta, a także Polacy wcieleni do armii niemieckiej, którym udało się zdezerterować.

Dowódcą mianowano por Andrzeja Adama de Myszkę Chołoniewskiego a jego zastępca został kapitana Dragana Sotiroviča ps. "Draża" , oficer przedwojennej armii Królestwa Jugosławii, który zbiegł z niewoli niemieckiej i dzięki polskiemu podziemiu ukrywał się we Lwowie W maju 1944 oddziały leśne 14 pułku liczyły już około 100 żołnierzy. Ważnym zadaniem ułanów była obrona mieszkańców podlwowskich wsi przed napaścią Ukraińskiej Powstańczej Armii, realizującej plan depolonizacji Małopolski Wschodniej poprzez czystki etniczne. Ze zbliżaniem się frontu oddziały AK rozpoczęły przygotowania do akcji Burza. W lipcu 14 Pułk Ułanów miał już 6 szwadronów, w trzy w stadium organizacji. Razem liczył 827 żołnierzy uzbrojonych w 7 rkm, 17 pm, 246 kbk, 130 pistoletów, 745 granatów ręcznych i 6 granatników przeciwpancernych.

Ułani jazłowieccy wzięli udział w kilkudniowych walkach o Lwów (22 – 27 lipca 1944). Po zajęciu miasta sowieci rozbroili i aresztowali tysiące żołnierzy lwowskiej AK. Wśród zatrzymanych był także ranny kpt. Draża Sotirovič, świeżo odznaczony przez dowództwo AK Krzyżem Virtuti Militari V klasy. Zdołał on jednak uciec i dołączyć do tych ułanów, którzy uniknęli niewoli.

Resztki pułku ukryły się w okolicach Brzozowa, skąd część ludzi z kpt. Drażą przeszła wiosną 1945 na Dolny Śląsk, a stamtąd do amerykańskiej strefy okupacyjnej. Pozostali żołnierze 14 pułku walczyli z sowietami. 26 czerwca 1945, po ostatnim starciu pod Domaradzem oddział został rozwiązany.

Symbole pułkowe[edytuj]

Sztandar

Sztandar 14 pułku w Instytucie im. Sikorskiego w Londynie

Sztandar ufundowany przez grono wychowanek sióstr niepokalanek w Jazłowcu pod przewodnictwem Teresy hr. Łubieńskiej wręczył i udekorował orderem Virtuti Militari marszałek Józef Piłsudski w Tomaszowie Lubelskim 20 marca 1921[10].

W kampanii wrześniowej sztandar towarzyszył pułkowi w walce. 19 września pułk w szyku konnym uderzał w kierunku na Wólkę Węglową. Galopujący za dowódcą pułku poczet sztandarowy znalazł się w ogniu nieprzyjacielskiej artylerii. Ciężko ranny sztandarowy upuścił sztandar. Znalazł się on na chwilę w rękach niemieckich. Relacje świadków nie są spójne, niemniej jednak niebezpieczeństwo było znaczne. Za uratowanie sztandaru kapral Czech został udekorowany orderem Virtuti Militari. Całe zdarzenie dość dokładnie opisał też włoski korespondent wojenny Mario Appelus.

Po szarży pod Wólką Węglową sztandar przywieziono do Warszawy. Oddzielnie dotarła na Bielany i do Warszawy szarfa chorążego (bandolier). 29 września adiutant pułku odczytał rozkaz gen. Rómmla o kapitulacji. Następnie odczytano rozkaz o odznaczeniach. Po dekoracji przed frontem żołnierzy po raz ostatni przedefilował symbol pułkowy. Adiutant pułku otrzymał rozkaz ukrycia sztandaru. Wtedy odczepiony został płat od drzewca.

Dowódca Armii "Warszawa" gen. Rómmel w rozkazie z 28 września adresowanym do Podolskiej BK stwierdził: […] Stawiam wniosek o najwyższe odznaczenie pułków nadaniem orderu Virtuti Militari na ich sztandary: IV kl. na sztandar 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich[11].

Pod koniec września 1939 do domu Józefa i Janiny Narbutowiczów przy ul. Nowogrodzkiej 25/7 zgłosił się por. Malanowski. Przyniósł na przechowanie płat sztandaru, grot (orła) oraz łącze drzewca. W czasie okupacji i powstania warszawskiego sztandar nie doznał uszczerbku. Po powstaniu Narbutowiczowie zostali ewakuowani pod Radomsko. Po powrocie do stolicy w marcu 1945 stwierdzili, że części metalowe ze strychu zniknęły wraz z ich rzeczami osobistymi. Płat sztandaru, tkwiący w materacu w mieszkaniu, pozostał nietknięty.

Po śmierci pani Narbutowicz w 1959 jej syn inż. Romuald Narbutowicz przejął płat sztandaru i przeniósł go do swego mieszkania. Niedługo potem otrzymał list od por. Malanowskiego, który polecił mu przekazać sztandar jego bratu, Janowi Malanowskiemu. Narbutowicz, w myśl wcześniejszych wskazań matki, czuł się zobowiązany oddać sztandar depozytorowi. Zaznaczył jednak, że jego zdaniem właściwym miejscem dla sztandaru jest Muzeum WP. Jeden z warszawskich "jazłowiaków" dowiedział się wkrótce z listu od kolegi z Anglii, że sztandar znajduje się w Londynie. Spowodowało to liczne protesty krajowych kombatantów.

Papierośnica
Pamiątkowa papierośnica z miniaturką odznaki pułkowej
Wnętrze papierośnicy z dedykacją dla dowódcy pułku

Udało się również wyjaśnić losy grotu z orłem. W muzealnym magazynie wśród dawniejszych, nieprzepisowych sztandarów, zdeponowanych przez pułki przed wojną, natrafiono na nieopisanego orła z liczbą 14 na cokole. Znalazł się on wśród pierwszych powojennych nabytków Muzeum WP, nieopisanych i bez daty wpływu. Okazało się, że orzeł należał od sztandaru bojowego z września 1939. Jego sylwetka jest identyczna, a na piersiach są widoczne nietypowe elementy mocujące krzyż VM[12].

Odznaka pułkowa

Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 49, poz.872 z 13 grudnia 1921. Odznaka przedstawiała krzyż maltański o białych ramionach. W centralnej części odznaki miniatura Krzyża Virtuti Militari. Krzyż nałożony jest na okrągłą, karbowaną oksydowaną tarczę tzw. słońce Podola, na której wypisano litery U oraz J (od ułanów jazłowieckich) oraz data powstania pułku – 1918. Odznaka była wykonywana w wersji żołnierskiej oraz oficerskiej. Wymiary: 46 cm x46 cm[13].

Wersja oficerska – trzyczęściowa wykonana w srebrze, złocona i emaliowana. Na rewersie próba srebra i inicjały wykonawcy[h].

Wersja żołnierska – jednoczęściowa wykonana z tombaku srebrzonego i oksydowanego, bita z głęboką lub płytką kontrą[i].

Barwy

Prop 14pul.png Proporczyk kanarkowy (bladożółty) z żyłką białą pośrodku;

Otok żółty.png Otok żółty[14];

Spod 3pszw.png Spodnie długie[j] ciemnogranatowe, lampasy żółte, wypustka żółta

Prop dow 14pul.png proporczyk dowództwa w 1939

Prop 1szw 14pul.png proporczyk 1 szwadronu w 1939

Prop 2szw 14pul.png proporczyk 2 szwadronu w 1939

Prop 3szw 14pul.png proporczyk 3 szwadronu w 1939

Prop 4szw 14pul.png proporczyk 4 szwadronu w 1939

Prop 5szwckm 14pul.png proporczyk 5 szwadronu ckm w 1939

Prop plutlaczn 14pul.png proporczyk plutonu łączności w 1939

Na naramiennikach numer pułku 14, cyfry z białego metalu przypinane (ułani) lub haftowane srebrną nicią (oficerowie);

Żurawiejki

Hej dziewczęta w górę kiecki,
jedzie ułan jazłowiecki.
Lance do boju, szable w dłoń
bolszewika goń, goń, goń!
A "Czternasty" spod Odessy
przywiózł złota pełne kiesy.
Lance do boju...
Zawadiacko głowę nosi
i do szarży sam się prosi.
Lance do boju...
Mamałygi pełne niecki
zjada ułan jazłowiecki
Lance do boju...

Kultywowanie tradycji[edytuj]

Odznaka 6 BKPanc

Od 1995 roku tradycje 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich kultywował 1 batalion czołgów 6 Brygady Kawalerii Pancernej ze Stargardu.

9 stycznia 2008 roku 2 batalion 12 brygady zmechanizowanej został utożsamiony z 14 pułkiem Ułanów Jazłowieckich

Od 1991 roku tradycje 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich kultywuje 14 Drużyna Harcerska z Sochaczewa. W sztandarze drużyny zaszyte są fragmenty Sztandaru Pułkowego.

Uwagi

  1. "Zarys Historji Wojennej 14-go Pułku Ułanów Jazłowieckich" (patrz bibliografia) str. 12–17 – Pułk otrzymał zadanie: Z brzaskiem dnia 11 lipca rozbić nieprzyjaciela zebranego pod Jazłowcem, poczem umocnić się na wzgórzach między rzekami Strypą a Dżuryn. Drobiazgowy opis bitwy, wymieniający parę miejscowości pod Jazłowcem, nie wspomina o obronie klasztoru.
  2. "Zarys Historji Wojennej 14-go Pułku Ułanów Jazłowieckich" (patrz bibliografia) str. 19 – Podczas chwilowego wypoczynku w Wiazowcu nadszedł rozkaz Naczelnego Wodza (z dnia 12 sierpnia 1919 roku), którego mocą pułk otrzymał numer "czternasty" oraz nazwę pułku "jazłowieckiego" za chlubny i zwycięski bój w dniach 11 – 13 lipca 1919 roku". Pułk przebywał w Wiazowcu do 11 września 1919 r.
  3. Na wstędze widnieje wyszyty złotymi nićmi napis: WYRÓŻNIONY ZA NIEZWYKŁE MĘSTWO W KAMPANII 1939 R.
  4. Stan z marca 1945
  5. Pluton rozpoznawczy posiadał czołgi typu Stuart
  6. W każdym szwadronie szesnaście czołgów średnich Sherman
  7. W tym jeden pluton dowódcy szwadronu (4 czołgi)
  8. Wykonawcą odznaki pułkowej był Jan Kindler z Warszawy → Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 187188.
  9. Znane są dwie wersje odznaki żołnierskiej → Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 187188.
  10. szasery

Przypisy

  1. Smaczny 1989 ↓, s. 176-179.
  2. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77
  3. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 5 maja 1927 roku, s. 125.
  4. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 5 maja 1927 roku, s. 128.
  5. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 23 grudnia 1931 roku, s. 415.
  6. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 236.
  7. a b c d e Lance do boju... s. 253
  8. a b c Lance do boju... s. 254
  9. W dowództwie cztery czołgi plutonu dowództwa oraz jedenaście czołgów lekkich "Stuart" i scout carów
  10. Satora 1990 ↓, s. 212.
  11. Satora 1990 ↓, s. 221.
  12. Satora 1990 ↓, s. 223.
  13. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 187188.
  14. Dziennik Rozkazów MSWojsk. nr 6 z 24 lutego 1928 roku

Bibliografia[edytuj]

  • Roman Abraham: Wspomnienia wojenne znad Warty i Bzury. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1990. ISBN 83-11-07712-6.
  • Witold Czaykowski: Zarys historji wojennej 14-go pułku Ułanów Jazłowieckich. Warszawa: z polecenia Wojskowego Biura Historycznego, 1925.
  • "Księga jazdy polskiej": pod protektoratem marsz. Edwarda Śmigłego–Rydza. Warszawa 1936. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1993
  • Bohdan Królikowski: Kres ułańskiej epopei : szkice do dziejów kawalerii rozpoznawczej i pancernej Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1939–1947. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2007. ISBN 83-7306-332-3.
  • Bogusław Polak: Lance do boju: szkice historyczne z dziejów jazdy wielkopolskiej X wiek – 1945 r.. Poznań: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1986, s. 253-254. ISBN 83-03-01373-4.
  • Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
  • Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-2043299-2.
  • Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914-1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3.
  • Historia 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich. Tarnobrzeski Klub Kawaleryjski. [dostęp 2015-07-14].

Linki zewnętrzne[edytuj]