16 Pomorska Dywizja Piechoty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 16 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zobacz też: inne dywizje piechoty noszące numer 16..
16 Dywizja Piechoty
Ilustracja
Godło dywizji
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 30 lipca 1919
Rozformowanie 19 września 1939
Nazwa wyróżniająca „Pomorska”
Tradycje
Kontynuacja 16 Brygada Piechoty
16 Pomorska Dywizja Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy płk Stanisław Skrzyński
Ostatni płk Zygmunt Bohusz-Szyszko
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
wyprawa kijowska
Bitwa Warszawska
kampania wrześniowa
bitwa nad Bzurą
Organizacja
Dyslokacja Garnizon Grudziądz
Rodzaj wojsk piechota
Podległość Front Pomorski (1919-1920)
2 Armia
4 Armia
DOK VIII (1921-1926)
M.S.Wojsk. (1926-1939)
Armia „Pomorze” (1939)

16 Pomorska Dywizja Piechoty (16 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

Powstanie 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskiej[edytuj | edytuj kod]

Rodowód dywizji sięga okresu tworzenia regularnych jednostek podczas powstania wielkopolskiego.

30 maja 1919 roku głównodowodzący Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim generał piechoty Józef Dowbor-Muśnicki rozkazał „niezwłocznie przystąpić do formowania w Inowrocławiu Toruńskiego Pułku Strzelców. Do mianowania rozkazem dowódcy Toruńskiego Pułku, żołnierzy, wysyłanych na stworzenie tego ostatniego, przyjmie pod swoją pieczę Dowództwo 5-go pułku strzelców wielkopolskich. Urząd Wojskowy wyznaczy dla tworzącego się w Inowrocławiu toruńskiego pułku strzelców oficera rachunkowego”[1]. 16 czerwca 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki polecił „kapitanowi Władysławowi Koczorowskiemu z 1 pułku strzelców wielkopolskich objąć czasowo dowództwo toruńskiego pułku strzelców w Inowrocławiu”[2], a 30 czerwca 1919 roku podporządkował oddział „pod względem operacyjnym dowódcy 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich[3].

30 lipca 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich byłego zaboru pruskiego generał piechoty Dowbor-Muśnicki rozkazał „przystąpić natychmiast do formowania 4. dywizji strzelców z roczników poborowych i ochotników z Prus Królewskich. Jako kadra służyć będzie toruński pułk strzelców. Formowanie jednostki 4. dywizji polecam pułkownikowi Skrzyńskiemu zgodnie z otrzymanymi przez niego ode mnie wskazówkami”[4]. 28 sierpnia 1919 roku generał piechoty Dowbor-Muśnicki, w uzupełnieniu rozkazu z dnia 30 lipca, „Dowódcę II. Brygady 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich płk. Skrzyńskiego naznaczył Dowódcą Pomorskiej Dywizji”[5].

7 sierpnia 1919 Naczelne Dowództwo WP rozkazem nr 2536/III nakazało Dowództwu Sił Zbrojnych w byłym zaborze pruskim przystąpić do formowania 4 Dywizji Strzelców Wielkopolskich, której zadaniem miało być zajęcie Pomorza. Duży napływ ochotników – Pomorzan i Kaszubów – spowodował, że 16 sierpnia dywizję przemianowano na Dywizję Strzelców Pomorskich. 26 sierpnia 1919 roku głównodowodzący Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego przeniósł kapitana Władysława Zakrzewskiego z Dowództwa Głównego „do Sztabu 4. Dywizji Strzelców w celu pełnienia obowiązków Szefa Sztabu Dywizji”[6].

Drugim pułkiem był, tworzony od 17 sierpnia w Inowrocławiu, Grudziądzki Pułk Strzelców pod dowództwem porucznika Ludwika Bociańskiego. Zalążkiem tego oddziału stała się 2. kompania strzelecka, znana wcześniej jako kompania obornicka, wydzielona z Toruńskiego Pułku Strzelców.

7 października 1919 roku dowódca dywizji rozkazem nr 30 nakazał przystąpić do formowania kolejnych pułków: Starogardzkiego Pułku Strzelców w Pakości (dowódca kapitan Stefan Meissner) i Kaszubskiego Pułku Strzelców w Poznaniu (dowódca porucznik Leon Kowalski).

Brak wykwalifikowanej kadry artyleryjskiej opóźnił proces tworzenia pododdziałów artylerii dywizyjnej. Dopiero bowiem 10 listopada 1919 roku ppor. Tadeusz Łukowicz rozpoczął formowanie Pomorskiej Baterii Artylerii Polowej. Wspólnym elementem podkreślającym polskość oddziałów dywizji był biały orzełek noszony na rogatywkach.

24 października 1919 roku Naczelnik Państwa Józef Piłsudski przyjął szefostwo nad Kaszubskim Pułkiem Strzelców. Od początku 1920 roku Dywizja Strzelców Pomorskich stanowiła trzon Frontu Pomorskiego pod dowództwem generała Józefa Hallera.

17 stycznia 1920 roku oddziały dywizji przekroczyły linię demarkacyjną pod Inowrocławiem, wkraczając na Pomorze Gdańskie przyznane Polsce decyzją traktatu wersalskiego. Pułki skierowały się najpierw na Toruń. Toruński Pułk Strzelców pod Gniewkowem, a Grudziądzki Pułk Strzelców pod Wygodą i Brannem napotkały na opór oddziałów Grenzschutzu, który został jednym uderzeniem złamany. 18 stycznia w południe Pomorska Dywizja Strzelców osiągnęła Podgórz – przedmieście Torunia.

W związku z reorganizacją jednostek Wojska Polskiego Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 z 5 marca 1920 roku przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty. Pułki strzelców przemianowano na pułki piechoty, nadając im odpowiednią numerację, przy jednoczesnym zachowaniu dotychczasowych nazw wyróżniających. Tak więc od tego momentu nazwy poszczególnych oddziałów były następujące: 63 Toruński Pułk Piechoty, 64 Grudziądzki Pułk Piechoty, 65 Starogardzki Pułk Piechoty, 66 Kaszubski Pułk Piechoty i 16 Pomorski Pułk Artylerii Polowej.

16 Pomorska Dywizja Piechoty na wojnie z bolszewikami w 1920 roku[edytuj | edytuj kod]

Bitwa o granice 1920.png

Pod koniec kwietnia 1920 roku dywizja rozpoczęła przygotowania do wyruszenia na front polsko-rosyjski, w składzie:

W trakcie organizacji pozostawała XVI Brygada Artylerii

Najpierw na front wyruszyła XXXI Brygada Piechoty, biorąc udział w ofensywie kijowskiej. Toczyła m.in. walki w rejonie Rzeczycy, Czarnobyla, Krzywicz i Pankratów. W tym samym czasie 66 Kaszubski Pułk Piechoty pod dowództwem ppłk. Czesława Jarnuszkiewicza wziął udział 26 czerwca 1920 roku w obronie wsi Bobrujki, w którym całkowitemu zniszczeniu uległ rosyjski 216 Pułk Strzelców im. Lenina.

Po odwrocie z Kijowa wszystkie pododdziały dywizji z powrotem połączyły się na północnym odcinku frontu. Po rozpoczęciu 16 sierpnia 1920 roku kontrofensywy znad Wieprza, 16 DP wraz z Grupą Uderzeniową ruszyła do natarcia i – po załamaniu się słabej obrony rosyjskiej – doszła 25 sierpnia do granicy Prus Wschodnich na północny zachód od Łomży.

Po zakończeniu Bitwy Warszawskiej dywizja uczestniczyła w pościgu na środkowym odcinku frontu. Brała udział m.in. 24 września w szturmie Horodca, a następnie w bitwach o Drohiczyn, Chomsk i Nieśwież.

Za waleczność i męstwo podczas działań wojennych z bolszewikami odznaczono 133 żołnierzy dywizji srebrnym Krzyżem Virtuti Militari V klasy, a 389 Krzyżem Walecznych.

16 Pomorska Dywizja Piechoty w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny oddziały 16 DP powróciły na Pomorze – sztab dywizji do Grudziądza[7], 65 pułk piechoty do Starogardu i Gniewu, 63 pułk piechoty do Torunia, 64 pp i 16 pap do Grudziądza, zaś 66 Kaszubski Pułk Piechoty do Kościerzyny i Kartuz, a następnie do Chełmna.

Podczas przewrotu majowego w 1926 roku 16 DP pozostała w koszarach i opowiedziała się po stronie rządowej.

22 września 1929 roku na rynku w Grudziądzu 64 i 65 pp dywizji otrzymały sztandary ufundowane przez lokalne społeczności.

W lutym 1935 roku na bazie kompanii wydzielonej ze składu 8 batalionu saperów sformowana została 16 kompania saperów. W maju 1937 roku kompania przeformowana została w Ośrodek Sapersko-Pionierski 16 DP.

W styczniu 1939 roku rozpoczęto formowanie 16 dywizjonu artylerii ciężkiej.

Organizacja pokojowa 16 DP w 1939 roku

Obsada personalna dowództwa dywizji w latach 1919–1939[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy dywizji
Dowódcy piechoty dywizyjnej
Szefowie sztabu
Oficerowie Przysposobienia Wojskowego
Szefowie saperów
  • mjr Stanisław Wacław Szczepański (od 1 III 1929[14])

W organizacji wojennej dywizji w latach 1919–1921 istniało stanowisko proboszcza, które zajmował ks. Józef Wrycza.

Obsada personalna w marcu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji[7][a]:

  • dowódca dywizji – płk dypl. Stanisław Jan Ferdynand Świtalski
  • I dowódca piechoty dywizyjnej – vacat
  • II dowódca piechoty dywizyjnej – płk art. Władysław Filipkowski
  • dowódca artylerii dywizyjnej – płk art. Witold Tadeusz Andruszewicz
  • szef sztabu – ppłk dypl. art. Mieczysław Garliński
  • I oficer sztabu – kpt. dypl. Józef Słaboszewski
  • I oficer sztabu (dubler) – kpt. dypl. Zygmunt Braksal
  • II oficer sztabu – kpt. adm. (art.) Tadeusz Brunon Popiel
  • komendant rejonu PW konnego – mjr kaw. Stefan Mosiński
  • dowódca łączności – mjr łączn. Józef Morkowski
  • oficer taborowy – rtm. adm. (kaw.) Adam Rogawski
  • oficer intendentury – mjr int. Aleksander Partyka

16 Pomorska Dywizja Piechoty w kampanii wrześniowej 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Dywizja walczyła w składzie Armii „Pomorze”
1 – 14 września 1939
14 września – 5 października 1939

W czerwcu 1939 roku 16 Dywizja Piechoty pod dowództwem płk. dypl. Stanisława Świtalskiego wraz z 4 DP została włączona w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” gen. Mikołaja Bołtucia w ramach Armii „Pomorze”. Została rozlokowana w rejonie Grudziądza z zadaniem utrzymania linii rzeki Osy od jej ujścia do Wisły do Jeziora Duże koło wsi Gruta. Zachodnia granica pasa działania dywizji opierała się o Wisłę, wschodnia o linię ŁasinSłupRadzyń Chełmiński[16].

Wskutek decyzji Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza dywizja znalazła się w kontakcie z wrogiem już od pierwszych godzin inwazji. 1 września na dywizję broniącą rubieży Osy na odcinku od Grudziądza do ujścia rzeki Lutryny uderzyły niemieckie oddziały XXI Korpusu z 3 Armii. Niemcom udało się odrzucić polskie pułki i zająć przyczółki nad rzeką. Kontratak, jaki wykonał w nocy 66 Pułk Piechoty, nie przyniósł sukcesu. Niezdolny opanować sytuacji i będący w depresji płk Świtalski rozkazał wycofać broniący się na prawym brzegu Osy 64 Pułk Piechoty ppłk. Bolesława Ciechanowskiego. W tym samym dniu do dyspozycji dywizji został przydzielony 14 Pułk Piechoty z 4 DP. 2 września, po wycofaniu się, dywizja obsadziła nową rubież obrony wzdłuż kompleksu jezior Mełno, Gruta i Annowo. W ciągu całego dnia jej oddziały cofały się pod naporem wroga. Dowództwo armii, obawiając się o morale żołnierzy, postanowiło wycofać ją do odwodu, a na jej miejsce wprowadzić 4 DP. W końcu jej oddziały nieatakowane rozpoczęły odwrót do Radzynia. Nowym dowódcą dywizji został mianowany płk dypl. Zygmunt Szyszko-Bohusz, dotychczasowy dowódca piechoty dywizyjnej. Przygotował on plan przeciwuderzenia od Mełna w kierunku wioski Słup do Osy i wzdłuż rzeki na lewe skrzydło wojsk niemieckich przecinających Pomorze. Nie doszło to jednak do skutku i dywizja została odcięta od większej części wojsk Armii „Pomorze”.

6 września artyleria dywizyjna wraz z 4 DP przeszła przez Toruń i dotarła do rejonu na północ od Aleksandrowa Kujawskiego. Pozostała część dywizji doszła prawym brzegiem rzeki do lasów koło Dobrzejewic, gdzie z nieznanych powodów nie doszło do budowy mostu łyżwowego, spławianego Wisłą. O zmierzchu zarówno piechota, jak i artyleria ruszyły obydwoma brzegami Wisły na Włocławek. 7 IX piechota dywizyjna w marszu na to miasto osiągnęła Bobrowniki. 8 IX rano 16 DP przeszła przez most we Włocławku i do południa osiągnęła rejon na pd. wsch. od miasta. Późnym wieczorem dywizję skierowano do Gostynina, skąd miała dalej zmierzać do rejonu Łowicz - Sobota. Od 9 września 16 DP znajdowała się bowiem na obszarze toczonej bitwy nad Bzurą, stanowiąc część GO „Wschód” jako odwód Armii „Poznań”. 10 IX 16 DP przesunęła się do rejonu Kutno (gdzie oddano do jej dyspozycji 2 pociągi pancerne) - Żychlin. Do walki została wprowadzona 11 września, mając nacierać na Łowicz. O godzinie 11:00 główna kolumna dywizji osiągnęła rejon Jackowice - Zduny, a kolumna boczna Złaków Kościelny. W południe do dowódcy dywizji przybył dowódca GO gen. Bołtuć i nakazał jak najszybsze opanowanie miasta. Zadanie to powierzono 64 pp przy wsparciu 16 pal i 16 dac, skierowując jednocześnie 65 pp z III dywizjonem 16 pal w rejon wsi Sierżniki dla osłony wschodniego skrzydła, a w razie potrzeby obejścia Łowicza od wschodu.

Natarcie 64 pp w sile 2 batalionów pod dowództwem mjra Rewerowskiego wyruszyło o godzinie 15:00 wzdłuż toru kolejowego. Nie napotykając większego oporu pułk odrzucił słabe ubezpieczenia niemieckie i sforsował Bzurę. Stawiany przez Niemców pod Maurzycami i Klewkowem opór złamano dzięki potężnemu wsparciu własnej artylerii. Dywizję na podejściach do miasta próbował zatrzymać broniący się tu 102. pp niemieckiej 24 DP, który dopiero po południu siłą batalionu zajmował przedmoście na północnym brzegu Bzury; reszta tego pułku została zaskoczona polskim atakiem w centrum miasta, szczególnie po wprowadzeniu do walki w zachodniej części miasta III batalionu 64 pp, który uderzył nocą na skrzydło i tyły Niemców.

W nocnym natarciu 64 Pułk Piechoty wdarł się do Łowicza, będącego głównym celem taktycznym pierwszej fazy operacji, i przed świtem 12 września odrzucił Niemców poza miasto, po czym podjął pościg za wycofującym się nieprzyjacielem, docierając do linii Łowicz Poduchowny - Placencja (64 pp) i Mysłaków (65 pp). Dowództwo dywizji stanęło w mieście. Błędne decyzje strategiczne podjęte przez gen. Władysława Bortnowskiego spowodowały jednak wycofanie dywizji następnego dnia na lewy brzeg Bzury na odcinek od Maurzyc po Zabostów (według pierwotnych planów 16 DP wraz z 4 i 15 DP oraz Wielkopolską BK miała uderzyć na Skierniewice). 14 września w ramach natarcia Armii „Pomorze” dywizja ponownie atakowała opuszczony wcześniej Łowicz dwoma pułkami, jednak tym razem już bez elementu zaskoczenia i z wiele większymi stratami. W tym czasie lewy sąsiad dywizji wycofał się za Bzurę, odsłaniając Niemcom drogę na tyły 16 DP. Mimo to natarcie prowadzono dalej. 64 Pułk Piechoty wyparł Niemców znad Bzury i wdarł się do miasta, natomiast 66 Pułk Piechoty po przekroczeniu rzeki został skutecznie przez wroga zatrzymany. Po niemieckich kontratakach musiano miasto oddać. Po południu do walki skierowany został także odwodowy 65 Pułk Piechoty ppłk. dypl. Witolda Kirszensteina i walki o miasto rozgorzały na nowo, lecz bez skutku i dywizja musiała ostatecznie wycofać się za Bzurę. W wyniku walk o miasto liczebność jej pułków zmalała do 1/3 stanów wyjściowych.

Wieczorem 16 września dywizja otrzymała rozkaz przegrupowania w rejon CzerniewKiernozia, jednak do wieczora dnia następnego tylko 65 Pułkowi Piechoty i dwóm batalionom 64 Pułku Piechoty udało się oderwać od nieprzyjaciela i przebić w nocy z 17 na 18 września w kierunku Iłowa. Wykonały one z powodzeniem zadanie osłony od południa głównych sił Armii „Poznań” w natarciu na Sochaczew. Resztki dywizji wycofujące się w kierunku na Warszawę zostały doszczętnie rozbite w nocy z 18 na 19 września w bitwie w Puszczy Kampinoskiej.

Ośrodek Zapasowy dywizji zlokalizowany na czas wojny w Radomiu wziął udział w walkach o Kielce a następnie został włączony w skład południowego zgrupowania Armii Prusy i podzielił jego losy.

Organizacja wojenna i obsada personalna dywizji we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo i sztab

  • szef sztabu - ppłk dypl. Mieczysław Garliński († 23 IX 1939 Błonie)
  • dowódca łączności - mjr Józef Morkowski
  • kwatermistrz - kpt. dypl. Józef Słaboszewski
  • szef żandarmerii - ppor. rez. Marceli Cichowski
  • szef uzbrojenia - kpt. Stefan Kurzawa
  • szef intendentury - mjr Aleksander Partyka
  • szef taborów - kpt. Marian Karol Skup
  • szef służby zdrowia - mjr lek. dr Henryk Ottenbreit
  • szef służby weterynaryjnej - mjr lek. wet. dr Teodor Ignacy Uszyński
  • szef służby sprawiedliwości - kpt. rez. Piotr Jazłowiecki

Oddziały i pododdziały:

Służby

  • służba łączności:
    • Drużyna Parku Łączności
  • służba uzbrojenia:
    • pluton parkowy uzbrojenia nr 803 – dowódca: ppor. rez. Władysław Powałowski
  • służba intendencka:
    • park intendentury typu I nr 803
  • służba zdrowia:
    • kompania sanitarna nr 803
    • szpital polowy nr 803 – komendant: mjr dr Stefan Bogusławski
    • polowa pracownia dentystyczna nr 803
    • polowa kolumna dezynfekcyjno-Kąpielowa nr 803
    • polowa pracownia bakteriologiczno-chemiczna nr 803
    • Zespół Przeciwgazowy nr 803
  • służba taborowa:
    • kolumna taborowa parokonna nr 817 – dowódca: ppor. rez. Tadeusz Tylman
    • kolumna taborowa parokonna nr 818
    • kolumna taborowa parokonna nr 819
    • kolumna taborowa parokonna nr 820
    • warsztat taborowy parokonny nr 817
    • Pluton Taborowy nr 16
  • służba sprawiedliwości:
    • sąd polowy nr 16 – sędzia: por. Tadeusz Kud

Jednostki włączone w skład dywizji na czas wojny:

Ordre de Bataille dywizji 17 września 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[15].
  2. Wraz z batalionem ON „Brodnica” i batalionem ON „Radzyń” tworzył 209 rezerwowy pułk piechoty, który 8 września rozwiązano, a batalion szturmowy uzupełnił stany 16 Dywizji Piechoty.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 146 z dnia 30 maja 1919 roku.
  2. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 163 z dnia 16 czerwca 1919 roku.
  3. Rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 177 z dnia 30 czerwca 1919 roku i rozkaz dzienny Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. zaborze pruskim Nr 179 z dnia 2 lipca 1919 roku. W rozkazie Nr 177 użyto nazwy „Toruński pułk piechoty”, a w rozkazie Nr 179 sprostowano, że chodzi o „Toruński pułk strzelców”.
  4. Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 203 z dnia 30 lipca 1919 roku.
  5. Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 216 z dnia 28 sierpnia 1919 roku.
  6. Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego Nr 215 z dnia 26 sierpnia 1919 roku.
  7. a b Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 535.
  8. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 68 z 27 października 1923 roku, s. 724.
  9. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 9 z 17 marca 1927 roku, s. 71.
  10. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 21 z 24 grudnia 1929 roku, s. 439.
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 5 z 21 stycznia 1924 roku, s. 28.
  12. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 54 z 23 grudnia 1926 roku, s. 446.
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 48 z 3 listopada 1926 roku, s. 391.
  14. 16 Dywizja w 10 rocznicę istnienia s. 83
  15. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  16. Konrad Ciechanowski: Armia Pomorze 1939. s. 36 - 37.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]