Pomnik historii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Oficjalne logo pomników historii ustanowione w 2011 roku

Pomnik historii – jedna z czterech form ochrony zabytków w Polsce określonych w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art.7)[1]. Status pomnika historii ustanawiany jest w drodze rozporządzenia przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Przyznawany jest zabytkom nieruchomym o szczególnej wartości historycznej, naukowej i artystycznej, utrwalonym w powszechnej świadomości i mającym duże znaczenie dla dziedzictwa kulturalnego Polski.

Lista pomników historii jest otwarta. Zawiera obiekty i obszary reprezentujące najwybitniejszą grupę zabytków, odzwierciedlającą bogactwo i różnorodność dziedzictwa kulturowego w Polsce. Należą do nich oprócz pojedynczych obiektów także zespoły staromiejskie, komponowane krajobrazy kulturowe, dzieła budownictwa obronnego, pola bitewne, kanały, zespoły budowlane czy zespoły klasztorne.

Pojęcie prawne pomnika historii wprowadziła nowelizacja ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach, uchwalona 30 maja 1990 roku[2][3]. 20 września 1994 roku pierwsze obiekty zostały uznane przez prezydenta Lecha Wałęsę za pomniki historii[4].

Cel i znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Celem ustanowienia pomników historii jest wyróżnienie najcenniejszych, najważniejszych obiektów zabytkowych na terenie Polski. Zgodnie z obecnym stanem prawnym przyznanie statusu pomnika historii jest przede wszystkim wydarzeniem prestiżowym[5] i stanowi jedyne odstępstwo od wynikającej z ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami zasady równocenności zabytków[6]. Nie zmienia ono jednak nic w sposobie zarządzania zasobami obiektów zabytkowych, nie nakłada ani nie zwalnia zarządców z żadnych obowiązków, nie ustanawia wzmożonego reżimu ochrony substancji zabytkowej, formalnie nie wiąże się z ułatwieniem otrzymania dofinansowania dla obiektu. Ustawa nie stawia także przed administracją konserwatorską żadnych nowych zadań i nie daje dodatkowych kompetencji, poza tymi które posiada w przypadku każdego innego zabytku nieruchomego[7].

Taki charakter wyróżnienia jest krytykowany przez polskich badaczy dziedzictwa kulturowego i konserwatorów zabytków. W debacie publicznej, prowadzonej na temat nowelizacji ustawy o ochronie zabytków, proponowane jest przez nich wprowadzenie nowych rozwiązań dotyczących tej formy ochrony oraz określenie jasnych celów istnienia wyróżnienia. Postulaty dotyczą także zmian administracyjnych – reformy rejestru zabytków, wprowadzenia wymogu uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla terenów wpisanych i postulowanych do wyróżnienia tytułem oraz finansowych – utworzenie odrębnej jednostki budżetowej odpowiedzialnej za finansowanie obiektów posiadających status pomnika historii[5][8][9].

Procedura uznania za pomnik historii[edytuj | edytuj kod]

Proces uznawania obiektu za pomnik historii reguluje obecnie art. 15 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[1]. Wniosek o uznanie zabytku za pomnik historii składa minister właściwy do spraw dziedzictwa narodowego (obecnie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego), po uzyskaniu pozytywnej opinii Rady Ochrony Zabytków[10].

Zgodnie z obowiązującą procedurą, opracowaną przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID), wniosek podpisany przez właściciela obiektu przesyłany jest do Generalnego Konserwatora Zabytków wraz z opinią wystawioną przez odpowiedniego wojewódzkiego konserwatora zabytków. Następnie wniosek jest kierowany do Narodowego Instytutu Dziedzictwa, gdzie określana jest zasadność propozycji. Po uzyskaniu opinii NID-u wniosek przedstawiany jest Radzie Ochrony Zabytków, a następnie Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej. Rekomendacja Rady ma charakter obligatoryjny i wynika bezpośrednio z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami[10].

Procedura cofnięcia uznania za pomnik historii jest podobna – poprzez wydanie przez Prezydenta RP rozporządzenia (art. 15 ust. 3)[1].

Kryteria[edytuj | edytuj kod]

Rada Ochrony Zabytków ustaliła warunki przyznawania tytułu. Głównymi kryteriami, które musi spełniać obiekt wyróżniony mianem pomnika historii są[11]:

  • zachowanie pierwotnej kompozycji przestrzennej lub jej nieznaczne przekształcenie;
  • jednorodność stylowa lub zharmonizowana i czytelna mieszanina różnych stylów;
  • należyte wyeksponowanie w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowanie pierwotnych relacji z otoczeniem;
  • obiekt musi być owocem pracy wybitnych twórców, np.: architektów, planistów, architektów krajobrazu, ogrodników;
  • zadowalający stan techniczny lub stan pozwalający na rewaloryzację obiektu;
  • obiekt jest przedmiotem troski konserwatorskiej.

Lista pomników historii[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość Obiekt[a] Data[b] [c]
Biskupin rezerwat archeologiczny Biskupin 1994-09-1616 września 1994 [12]
Bochnia kopalnia soli Bochnia 2000-10-066 października 2000 [13]
Chełmno Stare Miasto 2005-04-2020 kwietnia 2005 [14]
Częstochowa Jasna Góra – zespół klasztoru oo. paulinów[d] 1994-09-1616 września 1994 [15]
Duszniki-Zdrój młyn papierniczy 2011-10-1212 października 2011 [16]
Frombork zespół archikatedralny 1994-09-1616 września 1994 [17]
Gdańsk miasto w zasięgu obwarowań z XVII wieku 1994-09-1616 września 1994 [18]
Gdańsk pole Bitwy na Westerplatte 2003-09-011 września 2003 [19]
Gniezno Archikatedra pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wojciecha 1994-09-1616 września 1994 [20]
GostyńGłogówko Zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri 2008-03-2727 marca 2008 [21]
Grunwald pole bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku 2010-10-044 października 2010 [22]
Kalwaria Zebrzydowska krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego 2000-11-1717 listopada 2000 [23]
Kamień Pomorski zespół katedralny konkatedry św. Jana Chrzciciela 2005-09-011 września 2005 [24]
Katowice osiedle robotnicze Nikiszowiec 2011-01-2828 stycznia 2011 [25]
Katowice Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego 2012-10-2222 października 2012 [26]
Kazimierz Dolny teren miasta w granicach ochrony konserwatorskiej 1994-09-1616 września 1994 [27]
Kozłówka zespół pałacowo-parkowy 2007-05-1616 maja 2007 [28]
Kórnik zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym – nekropolią właścicieli 2011-07-1111 lipca 2011 [29]
Kraków historyczny zespół miasta 1994-09-1616 września 1994 [30]
Krzeszów zespół dawnego opactwa cystersów 2004-05-011 maja 2004 [31]
Ląd zespół dawnego opactwa cysterskiego 2009-07-011 lipca 2009 [32]
Lednogóra wyspa Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim 1994-09-1616 września 1994 [33]
Legnickie Pole pobenedyktyński zespół klasztorny 2004-05-011 maja 2004 [34]
Leżajsk zespół klasztorny oo. bernardynów 2005-04-2020 kwietnia 2005 [35]
Lubiń zespół opactwa benedyktynów 2009-12-1616 grudnia 2009 [36]
Lublin historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny 2007-05-1616 maja 2007 [37]
Łańcut zespół zamkowo-parkowy 2005-09-011 września 2005 [38]
Łęknica Park Mużakowski, park w stylu krajobrazowym 2004-05-011 maja 2004 [39]
Łowicz Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny 2012-11-1313 listopada 2012 [40]
Malbork zespół zamku krzyżackiego 1994-09-1616 września 1994 [41]
Nysa zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy 2011-02-2828 lutego 2011 [42]
Paczków zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji 2012-11-1313 listopada 2012 [43]
Pelplin zespół pocystersko-katedralny 2014-05-1515 maja 2014 [44]
Poznań historyczny zespół miasta z Ostrowem Tumskim, Zagórzem, Chwaliszewem i lewobrzeżnym Starym Miastem lokacyjnym ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi oraz założeniem urbanistyczno-architektonicznym projektu Josefa Stübbena z początku XX w., a także Fortem Winiary, obecnie Parkiem Cytadela 2008-11-2828 listopada 2008 [45]
Racławice teren historycznej Bitwy pod Racławicami 2004-05-011 maja 2004 [46]
Srebrna Góra Twierdza Srebrnogórska, nowożytna warownia górska z XVIII wieku 2004-05-011 maja 2004 [47]
Stargard Szczeciński zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta 2010-10-044 października 2010 [48]
Strzegom kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła 2012-10-2222 października 2012 [49]
Sudół Krzemionki – kopalnie krzemienia z okresu neolitu 1994-09-1616 września 1994 [50]
Sulejów zespół opactwa cystersów 2012-10-2222 października 2012 [51]
Tarnowskie Góry podziemia zabytkowej kopalni rud srebronośnych oraz sztolni Czarnego Pstrąga 2004-05-011 maja 2004 [52]
Toruń zespół staromiejski (Stare Miasto, Nowe Miasto, ruiny zamku krzyżackiego) 1994-09-1616 września 1994 [53]
Warszawa historyczny zespół miasta z Traktem Królewskim i Wilanowem 1994-09-1616 września 1994 [54]
Warszawa Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya 2012-01-1818 stycznia 2012 [55]
Wieliczka kopalnia soli 1994-09-1616 września 1994 [56]
Wrocław zespół historycznego centrum 1994-09-1616 września 1994 [57]
Wrocław Hala Stulecia wraz z zespołem architektonicznym obejmującym Pawilon Czterech Kopuł, Pergolę i Iglicę 2005-04-2020 kwietnia 2005 [58]
Zamość historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku 1994-09-1616 września 1994 [59]
Żagań poaugustiański zespół klasztorny 2011-03-1111 marca 2011 [60]
Żyrardów XIX-wieczna Osada Fabryczna 2012-01-1717 stycznia 2012 [61]
Wpisy obejmujące obiekty znajdujące się na terenie więcej niż jednej miejscowości[a]
Bohoniki i Kruszynianymeczety i mizary 2012-11-2020 listopada 2012 [62]
Kanał Augustowski 2007-05-1616 maja 2007 [63]
Kanał Elbląski 2011-01-2828 stycznia 2011 [64]
Komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy Góry Świętej Anny[e] 2004-05-011 maja 2004 [65]
Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej 2011-09-2020 września 2011 [66]

[edytuj | edytuj kod]

W celu wyróżnienia pomnika historii jako marki i ułatwienia działań promocyjnych, w 2011 roku Narodowy Instytut Dziedzictwa opracował logo, które po akceptacji przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zostało przekazane opiekunom pomników historii[67]. Logiem pomników historii jest godło z motywem gotyckiego łuku[68], dostępne jest ono w kilku wersjach kolorystycznych. Szczegółowe informacje dotyczące warunków korzystania z logo, jak również wzór tablic, służących do oznakowania obiektów uznanych za pomnik historii udostępnione są na stronie internetowej NID[67].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 Nazwa obiektu podana w zarządzeniu lub rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
  2. Data wejścia w życie zarządzenia lub rozporządzenia.
  3. Źródło informacji w Dzienniku Ustaw lub Monitorze Polskim.
  4. Wraz z parkami podjasnogórskimi.
  5. Na terenie wsi Góra Świętej Anny i Poręba.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2003 r. Nr 162, poz. 1568).
  2. Ustawa z dnia 30 maja 1990 roku o zmianie ustawy o ochronie dóbr kultury i o muzeach (Dz. U. z 2000 r. Nr 83, poz. 938).
  3. Prawo ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce – próba oceny i wnioski. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Wojciech Kowalski, Katarzyna Zalasińska. s. 23.
  4. Lech Wałęsa: Przemówienie z okazji nadania piętnastu zabytkom architektury miana „Pomników historii” (pol.). walesa.tv. [dostęp 2013-04-11].
  5. 5,0 5,1 Minister Maciej Klimczak o Forum Debaty Publicznej (pol.). prezydent.pl, 2011-06-23. [dostęp 2013-03-22].
  6. Waloryzacja dziedzictwa architektonicznego w systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Molski. s. 56.
  7. Prawo ochrony dziedzictwa kulturowego w Polsce – próba oceny i wnioski. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Wojciech Kowalski, Katarzyna Zalasińska. s. 20.
  8. Pomniki Historii – źródło dziedzictwa kultury.
  9. Kierunki zmian w Polskim systemie ochrony zabytków. W: Bogusław Szmygin: Systemy ochrony zabytków w Polsce – analiza, diagnoza, propozycje. Piotr Dobosz. s. 114.
  10. 10,0 10,1 Procedura (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  11. Kryteria wyboru ustalone przez Radę Ochrony Zabytków (pol.). Oficjalny serwis Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2013-12-27].
  12. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 412).
  13. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 września 2000 (Dz. U. z 2000 r. Nr 83, poz. 938).
  14. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz. U. z 2005 r. Nr 64, poz. 568).
  15. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 413).
  16. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 217, poz. 1282).
  17. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 414).
  18. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 415).
  19. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 sierpnia 2003 (Dz. U. z 2003 r. Nr 148, poz. 1448).
  20. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 416).
  21. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 lutego 2008 (Dz. U. z 2008 r. Nr 52, poz. 306).
  22. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz. U. z 2010 r. Nr 184, poz. 1235).
  23. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 października 2000 (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1062).
  24. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1401).
  25. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 20, poz. 101).
  26. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1243).
  27. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 417).
  28. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz. U. z 2007 r. Nr 86, poz. 573).
  29. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 czerwca 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 143, poz. 836).
  30. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 418).
  31. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1057).
  32. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 czerwca 2009 (Dz. U. z 2009 r. Nr 104, poz. 861).
  33. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 421).
  34. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1056).
  35. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz. U. z 2005 r. Nr 64, poz. 569).
  36. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 9 grudnia 2009 (Dz. U. z 2009 r. Nr 214, poz. 1659).
  37. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz. U. z 2007 r. Nr 86, poz. 574).
  38. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 sierpnia 2005 (Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1402).
  39. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1059).
  40. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1239).
  41. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 420).
  42. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 54, poz. 279).
  43. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1240).
  44. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 kwietnia 2014 (Dz. U. z 2014 r. poz. 614).
  45. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 28 listopada 2008 (Dz. U. z 2008 r. Nr 219, poz. 1401).
  46. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1060).
  47. Rozporządzeniem Prezydenta RP z 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1058).
  48. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 września 2010 (Dz. U. z 2010 r. Nr 184, poz. 1236).
  49. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1241).
  50. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 419).
  51. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1242).
  52. Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1062).
  53. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 422).
  54. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 423).
  55. Rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 4 stycznia 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 64).
  56. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 424).
  57. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 425).
  58. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 13 kwietnia 2005 (Dz. U. z 2005 r. Nr 64, poz. 570).
  59. Zarządzenie Prezydenta RP z dnia 8 września 1994 (M.P. z 1994 r. Nr 50, poz. 426).
  60. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 lutego 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 54, poz. 280).
  61. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 4 stycznia 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 59).
  62. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2012 (Dz. U. z 2012 r. Nr 0, poz. 1275).
  63. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 kwietnia 2007 (Dz. U. z 2007 r. Nr 86, poz. 572).
  64. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 stycznia 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 20, poz. 100).
  65. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 2004 (Dz. U. z 2004 r. Nr 102, poz. 1061).
  66. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 20 września 2011 (Dz. U. z 2011 r. Nr 217, poz. 1283).
  67. 67,0 67,1 Identyfikacja wizualna (pol.). Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2014-01-06].
  68. Pomniki historii będą miały swoje logo (pol.). rp.pl, 2011-06-02. [dostęp 2014-01-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]