Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie
Z Wikipedii
Oddział Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie (niem. Kriegsgraber Abteilung K.U.K.Militar-Kommando Krakau) – jedna z terenowych filii Wydziału Grobów Wojennych wiedeńskiego Ministerstwa Wojny, utworzonego 3 listopada 1915 roku. Wydzielona jednostka wojska austro-węgierskiego, która doprowadziła do wybudowania zespołu ponad 400 zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych.
Spis treści |
[edytuj] Założenia ogólne
Instytucja ta posiadała szerokie uprawnienia i zadania – miała ewidencjonować poległych, ekshumować i komasować zwłoki żołnierzy na wybranych miejscach, a także projektować i budować cmentarze wojenne. Ministerstwo Wojny Austro-Węgier powołało 9 oddziałów grobów wojennych, z których 3 powstały w Galicji (Kraków – Galicja Zachodnia, Przemyśl – Galicja Środkowa, Lwów – Galicja Wschodnia).
[edytuj] Teren działania
Teren działania Krakowskiego Oddziału obejmował Galicję Zachodnią, Śląsk Cieszyński i fragment Moraw. W Na terenie tym powstało 388 cmentarzy wojennych.[2]
[edytuj] Podział organizacyjny
Dokonano podziału organizacyjnego. Utworzono jedenaście grup do prac w wybranych kierunkach: Oczyszczania Miejsc Walk (w Tarnowie), Ewidencji Poległych, Koncepcyjną, Kierownictwo Artystyczne, Budowy Cmentarzy, Malarzy, Rzeźbiarzy, Modelarzy, Ogrodników, Fotografów.
Schemat organizacyjny Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie[3]
Schemat w języku polskim:
[edytuj] Okręgi cmentarne
Całe zachodniogalicyjskie pole bitewne podzielono na XI Okręgów: Nowy Żmigród (31 cmentarzy), Jasło (31 cmentarzy), Gorlice (54 cmentarze), Łużna (27 cmentarzy), Pilzno (27 cmentarzy), Tarnów (62 cmentarze), Dąbrowa Tarnowska (15 cmentarzy), Brzesko (50 cmentarzy), Bochnia (40 cmentarzy), Limanowa (29 cmentarzy), Kraków (22 cmentarze). [4]
Mapa okręgów cmentarnych Oddziału Grobów Wojennych C. i K. Komendantury Wojskowej w Krakowie[5]
[edytuj] Historia i opis działań
Każdy z okręgów był kierowany przez oficera z wykształceniem inżynierskim lub artystycznym. Do jego obowiązków należało rozpoznanie terenu, nadzór nad wyborem miejsca, projekt techniczny, koncepcja artystyczna, dostawa budulca, załatwianie formalności prawno-własnościowych dla wyznaczonego terenu. Dowódcy okręgów na terenach górskich mieli wyjątkowo trudne zadanie – cmentarze projektowano często w miejscach trudno dostępnych, gdzie pierwszym etapem było zaprojektowanie i wykonanie drogi dojazdowej.
Zakres prac jakie musiały być wykonane obrazują dwie liczby: z pobojowisk zebrano około 60 000 ciał, w tym 43 000 ekshumowano jednocześnie je identyfikując na podstawie dokumentów, mundurów i rzeczy osobistych.
W oddziale zatrudniano zarówno wojskowych (również jeńców) jak i cywilów. Łącznie służyło tu ponad 3000 osób. Byli wśród nich rosyjscy cieśle, włoscy kamieniarze, rzemieślnicy rozmaitych specjalności, ogrodnicy oraz szczególnie starannie dobierani projektanci: architekci, rzeźbiarze. Byli też malarze, rysownicy, fotografowie i kreślarze stanowiący pomocniczy personel artystyczny.
Do budowy ponad 400 cmentarzy użyto ogromne ilości materiałów budowlanych i innych. Pracami technicznymi Wydziału Grobów Wojennych, zajmowała się Komendantura Uprzątania Pól Bitewnych w Tarnowie, jej 12 oddziałów i zakład budowlany w Krakowie z podległymi im zakładami. Prace objęły ekshumację i ponowny pochówek 42 749 zwłok żołnierzy, niezliczone pertraktacje w sprawie przekazania gruntów oraz założenie i rozbudowę 378 cmentarzy z 60 829 pochowanymi.
[edytuj] Zestawienie zużytych materiałów
Zużyto następujące ilości materiałów:[7]
- 377 520 cet. m. kamienia łamanego (18 500 ton),
- 231 000 cet. m. betonu,
- 117 711 cet. m. piasku rzecznego (5900 ton),
- 32 712 cet. m. cementu portlandzkiego,
- 26 148 cet. m. kamienia ciosanego,
- 7 150 cet. m. wapna zwykłego (białego),
- 5 390 cet. m. cegieł i dachówek,
- 1 230 300 cet. m. drewna modrzewiowego (61 000 ton),
- 4 888 700 cet. m. drewna miękkiego (245 000 ton),
- 49 600 cet. m. drewna dębowego,
- 200 500 cet. m. żeliwa (10 000 ton),
- 111 100 cet. m. żelaza kutego (5555 ton),
- 22 800 cet. m. klamer i gwoździ (1200 ton),
- 20 000 cet. m. tynku szlachetnego,
- 12 500 cet. m. blachy ocynkowanej,
- 7 800 cet. m. blachy cynkowej,
- 4 700 cet. m. środków do impregnacji drewna,
- 1 700 cet. m. farby olejnej.
Odlano z żeliwa około 12 000 krzyży na groby pojedyncze i 1400 krzyży na groby zbiorowe. Do zagospodarowania cmentarzy sprowadzono 420 000 sadzonek bluszczu i innych roślin wiecznie zielonych, 35 000 krzewów ozdobnych, 25 000 sadzonek wysokopiennych drzew iglastych, 9 500 sadzonek modrzewia,3 214 wysokopiennych drzew liściastych, 9 500 drzew dziko rosnących, 34 789 krzewów ozdobnych,2 000 krzewów kwitnących, 2100 roślin pnących, do założenia trawników zużyto: 2 500 kg nasion traw.
Z betonu i kamienia ciosanego wybudowano przy wojennych cmentarzach:
- 50 kapliczek, ścian pomnikowych, obelisków, kolumn i ołtarzy;
- 125 dużych krzyży pomnikowych;
- 180 małych krzyży i kamieni nagrobnych,
z żeliwa:
- 400 krzyży na groby masowe,
- 11 188 na groby indywidualne,
z żelaza kutego:
- 6 dużych krzyży pomnikowych;
- 773 krzyży na groby indywidualne,
- 56 krzyży na groby masowe,
- 110 furt i krat oraz wiele innych ozdób,
z drewna:
- 8 kaplic i innych budowli pomnikowych,
- 109 dużych krzyży pomnikowych,
- 48 krzyży na groby masowe,
- 407 krzyży na groby indywidualne.
Ponadto wykonano:
- 120 tablic marmurowych,
- 40 innych tablic kamiennych,
- 17 000 tablic i tabliczek emaliowanych.
Komendantura Uprzątania Pól Bitewnych w Tarnowie zbudowała na terenie dworca kolejowego magazyn przejściowy dla ogromnych ilości materiałów. Nadchodzące materiały kierowane były stąd do różnych oddziałów zgodnie z zamówieniami. Tędy również przesyłano rośliny, przeznaczonych do wystroju zieleni cmentarzy. [9];
[edytuj] Wykaz cmentarzy
Wykaz[10]
[edytuj] Wykaz kadry Oddziału Grobów Wojennych [12]
Komendant
Major Rudolf Broch
Zastępcy komendanta – oficerowie koncepcyjni:
Hauptmann d.R.Dr.[13] Ludwig Brixel
Hauptmann a.D. Hans Hauptmann
Der Architekten:
Ldst.-Akzessist f.d.t.D. Dušan Jurkovič
Hauptmann i.d.R. Emil Ladewig
Ldst.-Hauptmatnn Gustav Ludwig
Ldst..-Oberleutnant Ingenieur Hans Mayr
Oberleutnant a.D. Robert Motka
Leutnant i.d.R. Gustav Rossmann
Oberleutnant a.D. Franz Stark
Ldt.-Oberleutnant Johann Ritter von Szczepkowski (Jan Szczepkowski)
Bau-Gruppe:
Hauptmann i.d.E. Gottlieb Klusak
Ldst.-Hauptmann Hubert Prosinger
Bildhauer-Gruppe:
Oberleutnant i.d.R. Johann Jäger
Oberleutnant i.d.R. Johan Watzal
Leutnant i.d.R. Franz Mazura
Verpflegs-Akzessist Michael Matscheko Ritter von Glassner
Ldst.-Akzessist f.d.t.D. Heinrich Scholz
Die Maler:
Ldst.-Oberleutnant Alfons Karpiński
Oberleutnant a.D. Josef Lang
Ldst.-Oberleutnant Heinrich Uziemblo (Henryk Uziembło)
Ldst.-Leutnant Karl Hradil
Ldst.-Leutnant Reinhold Völkel
Einj.-Freiw. Feldwebel Ludwig Hofbauer
Zugsftihrer Richard Kanak
Einj.-Freiw. Zugsfuhrer Leo Perlberger
Einj.-Freiw. Zugsfuhrer Franz Poledne
Einj.-Freiw. Korporal Rudolf Czerny
Einj,-Freiw. Korporal Ludwig Jach
Korporal Robert Pochop (Radierer)
Einj.-Freiw. Korporal Adolf Kaspar
Einj.-Freiw. Korporal Oskar Strala
Einj.-Freiw. Korporal Richard Wiltsch
Einj.-Freiw. Korporal Stanislaus Zarnecki (Stanisław Żarnecki)
Einj.-Freiw. Gefreiter Josef Baruch
Gefreiter Janos Czencz
Einj.-Freiw. Gefreiter Heinrich Großmann
Einj.-Freiw. Gefreiter Stanislaus Klimowski (Stanisław Klimowski)
Einj.-Freiw Gefreiter Josef Lubojacki (Józef Lubojacki)
Einj.-Freiw. Ulrich Zasak
Einj.-Freiw. Artur Markowicz
Evidenz-Gruppe (Grupa Ewidencyjna):
Oberleutnant a.D. Franz Nemec – Oficer Koncepcyjny
Schlf. Aufr. Komdo. Tranów (Dowództwo sprzątania pól bitewnych w Tarnowie)
Ldst.-Hauptmann Ottokar Ranna – Komendant
Rittmeister a.D. Emanuel Breier – Oficer Inspekcyjny
Hauptmann i.d.R. Johann Andersch – Szef Służb Geodezyjnych
Leutnant i.d.R. Julius Heinzel – Oficer Rachunkowy.
Komendanci Oddziałów Uprzątania Pól Bitewnych.
Abteilung I Żmigród
Ldst.-Oberleutnant Wilhelm Windholz
Hauptmann i.d.E. Ignaz Faigl
Abteilung II Jasło
Oberleutnant a.D. Leo Wellart
Oberleutnant i.d.R. Johann Jäger
Abteilung III Gorlice
Hauptmann a.D. Johann Broda
Abteilung IV Łużna
Ldst.-Oberleutnant Johann von Szczepkowski
Oberleutnant a.D. August Kozlik
Ldst.-Oberleutnant Max Glogar
Hauptmann i.d.R. Johann Andersch
Abteilung V Pilzno
Oberleutnant a.D. Franz Nemec
Hauptmann i.d.E. Ladislaus Zeithammer
Abteilung VI Tarnów
Oberleutnant i.d.R. Siegfried Haller
Abteilung VII Dąbrowa Tarnowska
Oberleutnant a.D. Josef Pruchnik
Leutnant i.d.R. Stanislaus Ziołowski
Oberleutnant i.d.R. Johann Watzal
Abteilung VIII Brzesko
Leutnant a.D. Karl Schölich
Abteilung IX Bochnia
Leutnant i.d.R. Miecieslaus von Wyszynski
Hauptmann i.d.E. Robert Krug
Ldst. Oberleutnant Wilhelm Windholz
Abteilung X Limanowa
Oberleutnant i.d.R. Viktor Samanek
Ldst.-Hauptmann Gustav Ludwig
Abteilung XI Gorlice II
Kadett-Aspirant i.d.R. Thaddaus Koniewicz
Leutnant i.d.R. Eduard Cinciala
Abteilung XII Holzaufräumen
Ldst.-Oberleutnant Max Glogar
Przypisy
- ↑ Archiwum Państwowe w Krakowie (29); Dział: wojsko; Kategoria: sztaby, dowództwa terytorialne; Nr zespołu: 275/1; Karta: A i B; Nazwa główna: C. i K. Komenda Wojskowa w Krakowie, Oddział Grobów Wojennych (K.u.K. Militärkommando Krakau, Kriegsgräberabtilung); daty skrajne: 1914-1914, 1916-1918 (24 j.a., opracowane; inwentarz książkowy)
- ↑ 13 dodatkowych powstało poza kompetencją Oddziału Grobów Wojennych w Krakowie. Dokładna liczba cmentarzy, które powstały w Galicji Zachodniej do dzisiaj jest różnie określana przez znawców problemu.
- ↑ Żródło: Archiwum Państwowe w Krakowie... op. cit
- ↑ Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom I. str. 12
- ↑ Źródło: Archiwum Państwowe w Krakowie...op.cit.
- ↑ Ze zbiorów własnych M.Widurek
- ↑ Zużyte ilości materiałów podano w jednostce cetnar metryczny (Meterzentner), powszechnie wówczas stosowanej w Europie i używanej także w zaborze pruskim i austriackim. 1 cetnar metryczny zwany również celnym = ok. 50 kg.
- ↑ Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995. str.160
- ↑ Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914-1915, przekład filologiczny Henryk Sznytka, opracowanie, wstęp i przypisy Jerzy Drogomir, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie 1996, ISBN 83-85988-40-8, str. 19-23
- ↑ wykaz cmentarzy sporządzono na podstawie: Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918. str. 319-445
- ↑ 11,0 11,1 Żródło: Archiwum Państwowe w Krakowie...op.cit.
- ↑ Broch Rudolf, Hauptmann Hans. Westgalizische Heldengraeber aus den Jahren des Weltkrieges 1914-1915, Wien: 1918
- ↑ Nazwy stopni wojskowych w wykazie kadry podano w języku niemieckim
[edytuj] Literatura
- Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914-1915, przekład filologiczny Henryk Sznytka, opracowanie, wstęp i przypisy Jerzy Drogomir, Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie 1996, ISBN 83-85988-40-8, wstęp str.VII;
- Frodyma Roman. Cmentarze wojenne z I wojny światowej na Ziemi Tarnowskiej. Przewodnik Turystyczny. Krosno: Wydawnictwo "Ruthenus" 2006. ISBN 978-7530-000-0;
- Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom I. Pruszków: Rewasz 1995. ISBN 83-85557-20-2;
- Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom II. Pruszków: Rewasz 1997. ISBN 83-85557-38-5;
- Frodyma Roman. Galicyjskie Cmentarze Wojenne tom III. Pruszków: Rewasz 1998. ISBN 83-85557-52-0;
- Duda Oktawian. Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu 1995. ISBN 83-85548-33-5;
- Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom I. Tarnów: 1999. ISBN 83-85988-26-2
- Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom II. Tarnów: 2002; ISBN 83-85988-32-7;
- Drogomir Jerzy. Polegli w Galicji Zachodniej 1914-1915 (1918). Wykazy poległych, zmarłych i pochowanych na 400 cmentarzach wojskowych w Galicji Zachodniej. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie tom III. Tarnów: 2005; ISBN 83-85988-57-2;
- Partridge Agnieszka. Otwórzcie bramy pamięci. Cmentarze wojenne z lat 1914-1918 w Małopolsce. Kraków: LETTRA-GRAPHIC 2005. ISBN 83-89937-10-7, str. 44-69
- Archiwum Państwowe w Krakowie (29); Dział: wojsko; Kategoria: sztaby, dowództwa terytorialne; Nr zespołu: 275/1; Karta: A i B; Nazwa główna: "C. i K. Komenda Wojskowa w Krakowie, Oddział Grobów Wojennych (K.u.K. Militärkommando Krakau, Kriegsgräberabtilung)"; daty skrajne: 1914-1914, 1916-1918 (24 j.a., opracowane; inwentarz książkowy), Zawartość:
- 29\275\1 K.k. Militärkommando Krakau, Kriegsgräberabteilung (C.k. Komenda Wojskowa w Krakowie, Oddział Grobów Wojennych) (1914) 1916-1918, sygn.GW 1-24 (korespondencja, dzienniki podawcze, wykazy zmarłych i zaginionych, mat. dot postępowania spadkowego po zmarłych żołnierzach);
- 29\275\0 Urząd Opieki nad Grobami Wojennymi Okręgu Generalnego Krakowskiego 1918-1923, sygn. GW 25-34 (korespondencja, dzienniki podawcze, indeksy, rejestry poległych, ekshumacje, składki na groby wojenne), Dokumentacja techniczna i ewidencyjna 1914-1922 (1939) (wykazy poległych i zmarłych oraz jeńców, sprawy gruntowe, plany i mapy cmentarzy).
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Bibliografia zachodniogalicyjskich cmentarzy wojennych
- cmentarze zaznaczone na mapie w serwisie MIPLO.pl
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||
