Gospodarka Polski Ludowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gospodarka Polski Ludowej
Kolejka do sklepu w czasach kryzysu w PRL
Kolejka do sklepu w czasach kryzysu w PRL
Informacje ogólne
Waluta 1 złoty (PLZ) (zł) = 100 groszy
Bank centralny Narodowy Bank Polski
Rok podatkowy rok kalendarzowy
Organizacje gospodarcze RWPG
Dane statystyczne
PKB (nominalny) 66,895 mld[1] USD (1989)
PKB (ważony PSN) 232,755 mld[1] USD (1989)
PKB per capita 1768,606[1] USD (1989)
Zatrudnienie
Stopa bezrobocia brak
Wskaźniki jakości życia
Współczynnik Giniego 25 (1987)[2]
Finanse publiczne
Dług publiczny 42,3 mld dolarów (zadłużenie zagraniczne na koniec 1989)[3]

Gospodarka Polski Ludowejsystem gospodarczy związany ściśle z ustrojem panującym w Polsce Ludowej w latach 1945–1989, wzorowanym na rozwiązaniach radzieckich. Główną jego cechą było podporządkowanie gospodarki celom politycznym[4].

Rozwój gospodarczy opierał się na dokonanych zasadniczych reformach społecznych. Zasadniczym narzędziem sprawowania kontroli nad gospodarką był system planów gospodarczych[4]. Szczególne znaczenie miał przy tym plan 3-letni (1947–1949) – reforma rolna, nacjonalizacja przemysłu i zasiedlanie tzw. Ziem Odzyskanych.

Historia[edytuj]

1944–1956[edytuj]

W okresie II wojny światowej Polska poniosła wyjątkowo dotkliwe straty. Zniszczenia wojenne zmniejszyły majątek narodowy o 38% w porównaniu ze stanem w 1939 roku. Przyłączenie w 1945 roku ziem zachodnich i północnych do Polski zwiększyło potencjał przemysłowy, którego wykorzystanie wymagało nie tylko odbudowy, ale i przesiedlenia na te tereny ok. 5 mln ludzi.

W gospodarce wprowadzony został system nakazowo-rozdzielczy, znacząco zmniejszono sektor prywatny (m.in. poprzez bitwę o handel), podejmowano próby kolektywizacji rolnictwa, forsowano rozbudowę przemysłu ciężkiego, wielkie nakłady przeznaczano na wojsko oraz przemysł zbrojeniowy.

Przynależność Polski do bloku państw demokracji ludowej zdominowanych przez ZSRR utrwalona została od 1949 r. poprzez członkostwo w strukturach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (RWPG).

1956–1970[edytuj]

Fabryka FSO, produkcja Warszawy M-20

W wyniku odwilży październikowej w 1956 r. podjęto próby reformy systemu gospodarczego, m.in. poprzez rezygnację z kolektywizacji rolnictwa, zmiany w zarządzaniu gospodarką – powołanie rad robotniczych.

Próby reformowania gospodarki w końcu lat 60. nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, nastąpił spadek tempa wzrostu dochodu narodowego i stagnacja płac realnych.

1970–1980[edytuj]

Po kryzysie politycznym w grudniu 1970 (bunt robotników na Wybrzeżu) ze stanowiska ustąpił I sekretarz KC PZPR, Władysław Gomułka i funkcję tę objął Edward Gierek. Sformułowano wówczas nową politykę społeczno-ekonomiczną, tzw. strategię przyspieszonego rozwoju gospodarczego i społecznego Polski, zakładającą utrzymanie szybkiego wzrostu gospodarczego i jednoczesną poprawę materialnych i kulturowych warunków życia społeczeństwa. Rozwój kraju w latach 1971–1975, finansowany był w znacznym stopniu poprzez kredyty zagraniczne i przejawił się we wzroście dochodu narodowego o ok. 10% rocznie[5], a płac realnych o 10% rocznie[5]. Produkowano też wiele produktów na licencjach zachodnich firm. Rekordowe było wydobycie węgla kamiennego oraz produkcja stali (w 1979 roku wydobyto blisko 180 mln ton węgla, a w 1980 roku wyprodukowano 19,5 mln ton stali surowej, natomiast w 2014 było to 8,5 mln ton stali surowej)[6][7].

Rekonstrukcja sklepu spożywczego z przełomu lat 70. i 80.

Przyczyną załamywania się tej polityki po 1975 były[5]:

  • lata nieurodzaju w rolnictwie w połowie dziesięciolecia,
  • wzrost cen ropy naftowej po kryzysie naftowym w 1973 roku, co dało spadek konsumpcji w Europie Zachodniej i wzrost oprocentowania kredytów,
  • zbyt obszerna skala inwestycji.

Podwyższono ceny żywności, a to spowodowało wystąpienia robotnicze w czerwcu 1976 (m.in. w Radomiu i Ursusie). W następnych latach nastąpiła stagnacja gospodarcza wraz z kryzysem politycznym. W 1979 roku w wyniku zimy stulecia (miesiąc przestoju produkcji) nastąpił spadek dochodu narodowego – pierwszy raz po wojnie[5]. W 1980 odsunięto Edwarda Gierka ze stanowiska.

1980–1989[edytuj]

Lata 80. XX wieku były dla Polski latami kryzysu gospodarczego. Wraz ze spadkiem dynamiki wzrostu gospodarczego od drugiej połowy lat 70. i rosnącym zadłużeniem zagranicznym (ok. 24 mld dolarów) pogarszała się sytuacja gospodarcza w kraju. 1 lipca 1980 władze ogłosiły podwyżki cen żywności. Było to bezpośrednim impulsem do wybuchu masowych strajków w lipcu i sierpniu 1980 – najpierw w Lublinie, a potem na Wybrzeżu i Śląsku. Zakończyły się one podpisaniem porozumień społecznych, w których zaakceptowano postulaty protestujących robotników, m.in. zgoda na tworzenie związków zawodowych.

W 1981 roku rząd gen. Jaruzelskiego poinformował Klub Paryski o wstrzymaniu spłat zadłużenia zagranicznego w wysokości 25,5 miliardów USD oraz 3,1 miliardów rubli transferowych (ok. 2,5 miliard USD)[8] z powodu niewypłacalności PRL[9], co w konsekwencji powodowało jego dalszy wzrost.

Stan wojenny[edytuj]

W 1981 wprowadzono stan wojenny. Po zniesieniu stanu wojennego wprowadzano od 1982 nieskutecznie reformę gospodarczą.

Kartka żywnościowa

Wprowadzenie stanu wojennego nie poprawiło niekorzystnej sytuacji gospodarczej w Polsce i nie usunęło oznak zapaści ekonomicznej kraju. Władze zapowiedziały wdrożenie reformy gospodarczej począwszy od 1 stycznia 1982 (będącej elementem systemu tzw. normalizacji). Pierwszym efektem tych działań było jednak tylko wprowadzenie od 1 lutego 1982 podwyżki cen żywności średnio o 241 procent, a także opału i energii średnio o 171 procent[10]. Zmiany cen władze próbowały wynagrodzić społeczeństwu systemem ograniczonych rekompensat, które w praktyce okazały się niewystarczające. W roku 1982 nastąpił spadek realnych dochodów ludności średnio o 30 procent, w porównaniu do dochodów z roku 1981, a przeprowadzona rewaloryzacja oszczędności nie była w stanie zrównoważyć obniżenia ich wartości[11]. Pojawiające się symptomy kryzysu gospodarczego były wzmacniane koniecznością przeznaczania środków budżetowych na spłatę zadłużenia zagranicznego, które w okresie 1980-1985 wyniosło ponad 50 mld dolarów amerykańskich – spowodowało to deficyt towarów na rynku wewnętrznym, ponieważ Polska zmuszona była zwiększyć eksport, aby wykonać te zobowiązania.

Strajki i działania roszczeniowe różnych grup społecznych, spowodowały w ciągu roku 1982 wzrost poziomu płac realnych do stosunkowo wysokiego poziomu, co nastąpiło dzięki podwyżkom wynagrodzeń i dodatkowym świadczeniom. Nadal nie udawało się osiągnąć równowagi rynkowej, braki na rynku żywnościowym i towarowym zmuszały do utrzymywania systemu reglamentacji wielu artykułów – w 1982 objęła ona m.in. buty (1 para obuwia na osobę na rok) i alkohol (0,5 litra na osobę dorosłą na miesiąc, co spowodowało obniżenie poziomu rocznej konsumpcji alkoholu do 4,3 litra w 1982, w stosunku do 6 litrów pod koniec lat 70. – spadek ten był spowodowany także zjawiskiem nielegalnej produkcji oraz deklaracjami prohibicyjnymi robotników)[12].

Podstawowym mechanizmem napędzania gospodarki w latach 1982–1984 stało się wydłużenie czasu pracy oraz zmiany w strukturze importu[12]. W 1983 władzom udało się dzięki temu zahamować spadek dochodu narodowego (oficjalnie tłumaczony jako efekt amerykańskich sankcji gospodarczych), jednak w 1985 nadal był on niższy o 20% w stosunku do poziomu z roku 1979[13]. W okresie 1982-1986 wzrosła produkcja przemysłowa o 20 procent, w tym samym okresie wzrosła również produkcja rolnicza – średnio o 12 procent[14]. Narastała presja inflacyjna, co wiązało się z wcześniejszymi ustępstwami władz w zakresie ograniczonego wzrostu wynagrodzeń. W okresie 1981-1985 inflacja w zakresie tylko cen urzędowych wyniosła 15 procent[14]. Mimo zablokowania inwestycji państwowych, nie powiodły się próby ograniczenia deficytu budżetowego, który równoważono dodrukowywaniem nowego pieniądza (tzw. pustego pieniądza) – co było dodatkowym czynnikiem napędzającym wzrost inflacji.

Pozostałe elementy wprowadzanej od 1982 tzw. reformy gospodarczej nie były wprowadzane w pełnym zakresie, a ich wdrażanie następowało w powolnym tempie. Próbowano wprowadzić pewne elementy gospodarki rynkowej, równolegle zachowując pełną kontrolę nad gospodarką centralnie planowaną – co stanowiło sprzeczność samą w sobie, ponieważ rezygnacja z pryncypiów systemu gospodarki socjalistycznej była niemożliwa z przyczyn politycznych. Niepowodzenia w zakresie reform gospodarczych wzmacniane były również niewydolnością systemu nomenklatury i nieumiejętności aparatu gospodarczego. Poszukiwano wobec tego rozwiązań cząstkowych, które nie prowadziły do osiągnięcia realnych efektów i nie przyniosły w efekcie istotnych zmian.

Charakterystyka gospodarki[edytuj]

Gospodarka oparta była w tym okresie na społecznej własności środków produkcji, co umożliwiało centralne planowanie – tworzono państwowe gospodarstwa rolne (PGR), wprowadzono państwowy monopol w handlu zagranicznym.

Wprowadzano plany wieloletnie, m.in. plan 3-letni (1947–1949) – odbudowy gospodarczej, plan 6-letni (1950–1955) – rozwoju gospodarczego i budowy podstaw socjalizmu oraz plany pięcioletnie z 1956–1960 – o kontynuowaniu polityki uprzemysłowienia, 1961–1965 – o dalszym rozwoju gospodarki narodowej, 1966–1970 – o kontynuacji polityki industrialnej kraju.

Dochód narodowy[edytuj]

Poniższy wykres przedstawia historyczne zestawienie PKB per capita Polski, Hiszpanii i Korei Południowej w latach 1950–2000[15]:

GDPPerCapita.png

Porównanie poziomu PKB per capita według parytetu siły nabywczej (w dolarach Geary-Khamis z 1990 r.)[16]

PKB per capita według PSN (w dol. Geary-Khamis z 1990 r.)
Rok Państwo
Polska Francja Grecja Hiszpania Portugalia
1950 2447 5186 1915 2189 2086
1960 3215 7398 3146 3072 2956
1970 4428 11410 6211 6319 5473
1978 6111[17] 14240 8695 9023 7340
1980 5740 14766 8971 9203 8044
1982 5288 15132 8879 9293 8280
1989 5684 17300 10111 11582 10372
2000 7309 20393 12111 15412 13922
2013 11619 21636 12099 15677 13318
PKB per capita według parytetu siły nabywczej (w dolarach Geary-Khamis z 1990 r.). Wykres na podstawie danych: The Conference Board Total Economy Database, styczeń 2014[18]

Zatrudnienie[edytuj]

Szybkie tempo odbudowy i uprzemysłowienia kraju zwiększyło zawodową aktywizację ludzi. Zlikwidowano bezrobocie (choć w rzeczywistości istniało bezrobocie ukryte), zmniejszono przeludnienie agrarne, szacowane w latach 1946–1965 na 2,4 mln. W latach tych ponad 2 mln ludzi znalazło zatrudnienie poza rolnictwem. Państwo realizowało politykę pełnego zatrudnienia oraz likwidacji dysproporcji w rozmieszczeniu sił wytwórczych na terenie kraju (nakaz pracy).

Gospodarka braków i niedoborów[edytuj]

Etykieta zastępcza na konserwie z posiłkiem dla dziecka
 Osobny artykuł: Reglamentacja towarów w PRL.

Braki w zaopatrzeniu sprawiły, że najpierw żywność, a następnie inne artykuły, jak buty czy papierosy, zostały objęte reglamentacją w końcowym okresie Polski Ludowej. Nabyć je można było jedynie na kartki i w ograniczonych ilościach. W końcowym okresie PRL występowały kłopoty w zaopatrzeniu, a w oczekiwaniu na dostawy towarów ustawiały się kolejki. Równocześnie rząd wprowadził uchwałę o rozszerzeniu programu przedpłat na samochody osobowe. Ponieważ przedpłaty przyjęto w ilościach fizycznie niemożliwych do zrealizowania przez przemysł a znaczna część samochodów była rozprowadzana poza kolejnością, operacja faktycznie umożliwiła rządowi zebranie od obywateli 25-30% całej gotówki na rynku. Niespłacone zadłużenie wewnętrzne z tego tytułu wynosiło w 2012 ok. 3,5 mln zł[19].

Ocena[edytuj]

Ocena PRL-u jako okresu w rozwoju ekonomiczno-społecznym Polski jest niejednoznaczna. Zależy ona w dużym stopniu m.in. od orientacji politycznej oceniającego. Próba bezstronnej oceny musi z jednej strony uwzględnić położenie geopolityczne Polski po II wojnie światowej, z drugiej zaś strony fakt, że ostatecznym wynikiem prowadzonej w okresie lat 80. polityki gospodarczej i społecznej było obciążenie gospodarki państwa dużym długiem i niezdolności do konkurowania na rynkach światowych[4].

Za korzystne cechy tego ustroju i tej formy państwa niektórzy uważają możliwości awansu społecznego wielu warstw społecznych, choć stosowane środki, np. dodatkowe punkty za pochodzenie przy przyjmowaniu na studia wyższe, były dyskusyjne. Nierzadko kryteria awansu nie były merytoryczne – a od kandydatów na stanowiska kierownicze w instytucjach państwowych, zakładach pracy, szkołach i in. wymagano przynależności do PZPR, natomiast osoby o wykształceniu kierunkowym, ale krytyczne wobec ustroju i władzy, były piętnowane i marginalizowane, szczególnie w okresach przesileń politycznych.

Innymi, zdaniem niektórych, pozytywnymi cechami PRL były: bezpieczeństwo socjalne, niski poziom przestępczości pospolitej (szczególnie pobić i przestępstw rozbójniczych) i patologii społecznych, likwidacja analfabetyzmu, odbudowa Warszawy, budowa arterii komunikacyjnych, jak np. tzw. Gierkówki, jak również rozdawnictwo mieszkaniowe.

Bardziej kontrowersyjne, choć przez wielu do dziś również uważane za sprawiedliwe, było powszechne zrównanie poziomu życia (znacznie mniejsza rozpiętość dochodów osobistych) (współczynnik Giniego wzrósł z 25 w 1987 do 35 w 2002[2]).

W pierwszych dwóch dekadach znacznie poprawił się stan zdrowia ludności wskutek wprowadzenia antybiotyków i poprawy warunków życia. W drugiej połowie lat 70. zaczęła zwiększać się śmiertelność, osiągając maksimum w 1980. Dotyczyło to zwłaszcza mężczyzn w wieku 45-55 lat. Za główne przyczyny tego stanu uznaje się: duże zanieczyszczenie środowiska, złe warunki pracy, przeludnione mieszkania, depresje wywołane pogorszeniem się warunków gospodarczych, alkoholizm[20], złą dietę i pogorszenie się opieki medycznej[21].

Niekorzystnymi cechami ustroju socjalistycznego w PRL były: tłumienie wolności obywatelskich, zmuszanie jednostek do emigracji lub „emigracji wewnętrznej”, korupcja, konieczność korzystania z pomocy rodzin przysyłających paczki z zagranicy, ograniczone możliwości wyjazdu do krajów spoza bloku wschodniego, degradacja środowiska naturalnego, co w efekcie końcowym doprowadziło do zapóźnienia gospodarczego i cywilizacyjnego[22]

Gospodarka w okresie lat 80. charakteryzowała się wysokim poziomem marnotrawstwa, energochłonności, szkodliwości dla środowiska i nieefektywności, jak również znacznymi dysproporcjami w rozwoju poszczególnych działów gospodarki – szczególnie wyraźny był wysoki udział inwestycji w PKB i niedorozwój sfery usług i budownictwa mieszkaniowego, a nadmierna emisja pieniądza powodowała nawis inflacyjny[4]. Niedostępność podstawowych produktów konsumpcyjnych przyczyniały się do wzrostu korupcji, rozwoju czarnego rynku i innych form handlu wymiennego towarami lub przywilejami.

W przypadku katastrof przemysłowych władze prowadziły politykę maksymalnego ograniczania dostępu do informacji tak długo jak to było możliwe, zwłaszcza jeśli były one związane z zaniedbaniami na szczeblu kierowniczym (partyjnym). Zachodni dziennikarze Dusko Doder i Louise Branson określili to zjawisko „blokowaniem informacji w nadziei, że skutki katastrofy jakoś same znikną albo że nikt ich nie zauważy”[23]. Prowadziło to niejednokrotnie do eskalacji negatywnych konsekwencji dla ludności cywilnej i strat materialnych znacznie większych niż gdyby podjęto odpowiednie działania informacyjne od razu.

Władze pańśtwowe regularnie instruowały organy cenzury o konieczności blokowania wszelkich doniesień np. o katastrofach górniczych, budowlanych czy transportowych, niebezpiecznych odpadach chemicznych lub biologicznych, skażeniu środowiska itd[24][25].

Wyższy niż obecnie był udział PKB Polski w gospodarce światowej. W 1980 roku wynosił on ok. 2,4%, podczas gdy w 1945 roku wynosił ok. 0,8%, a w 2015 ok. 0,6%[26].

Wyższe niż obecnie było miejsce Polski w rankingu krajów, gdzie najlepiej się urodzić, prowadzonym przez „The Economist”. W 1988 Polska zajmowała 23 miejsce, w 2015 roku[27]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 2014-07-21].
  2. a b Gini coefficient in Central and Eastern Europe. Centreeurope.org.
  3. Grzegorz Wójtowicz: Zadłużenie zagraniczne Polski. Narodowy Bank Polski, 4 grudnia 2008.
  4. a b c d Polska. Gospodarka. Wydawnictwo Naukowe PWN.
  5. a b c d Adam Dziurok, Marek Gałęzowski, Łukasz Kamiński, Filip Musiał: Od niepodległości do niepodległości Historia Polski 1918-1989. ul. Półłanki 18 Kraków: Instytut Pamięci Narodowej, 2010, s. 397–399. ISBN 978-83-7629-204-5.
  6. Wolna Polska nie potrzebuje stali.
  7. Produkcja stali w Polsce rośnie szybciej od unijnej średniej.
  8. Gra w Gierki. Wprost, 2006.
  9. Długie długi Gierka. Gazeta Wyborcza, 2009-04-02.
  10. Andrzej Garlicki: Historia 1939 – 1997/98. Polska i świat. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, 1998, s. 385, 386. ISBN 83-87367-23-0.
  11. „Historia 1939–1997/98. Polska i świat”.
  12. a b Dzieje Polski. Kalendarium”.
  13. Andrzej Chwalba, Jakub Basista, Tadeusz Czekalski, Jacek Poleski, Krzysztof Stopka: Dzieje Polski. Kalendarium. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000, s. 794, 799. ISBN 83-0803-028-9.
  14. a b Andrzej Paczkowski: Pół wieku dziejów Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 331, 347, 349, 350, 354, 355, 371. ISBN 83-01-14487-4.
  15. query for pwt61 data.
  16. The Conference Board Total Economy Database™, January 2014, http://www.conference-board.org/data/economydatabase/.
  17. Najwięcej w PRL.
  18. http://www.conference-board.org/data/economydatabase/.
  19. Andrzej Kublik: Ogromne długi PRL: Do dziś państwo oddaje Polakom przedpłaty za auta. Gazeta Wyborcza, 2012.
  20. Komuniści celowo rozpijali Polaków. Dziennik.pl, 8 kwietnia 2008.
  21. Health Conditions.
  22. Bilans 45 lat komunizmu. Rzeczpospolita, 10 marca 2008.
  23. RV Daniels: The End of Communist Revolution. 1993. ISBN 9780415061506.
  24. Tomasz Tokarz. Cisza w służbie cenzury. „Kultura i Historia”. ISSN 1642-9826. 
  25. Kamil Rutecki: O cenzurze w PRL-u. s. 7–9.
  26. ANGORA, w nr 27 (1307) z 5 lipca 2015 r, s. 63.
  27. http://natemat.pl/45469,the-economist-lepiej-bylo-sie-urodzic-w-polsce-w-1988-niz-w-2013-roku-waszym-zdaniem.

Bibliografia[edytuj]

  • Dariusz T. Grala: Reformy gospodarcze w PRL (1982–1989). Warszawa 2005.
  • Janusz Rolicki: Edward Gierek: Przerwana Dekada. (wywiad rzeka), Wydawnictwo Fakt, Warszawa 1990.
  • Janusz Rolicki: Edward Gierek – Replika. (wywiad rzeka), Polska Oficyna Wydawnicza BGW, Warszawa 1990, ISBN 83-85167-05-6.

Linki zewnętrzne[edytuj]