Pożary w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Pożary w Polscepożary należały do najstraszniejszych plag polskich miejscowości. Gęsta, najczęściej łatwopalna zabudowa, w przypadku pożarów często prowadziła do doszczętnego zniszczenia dotkniętych nimi wsi i miast. Średniowieczne osiedla miejskie budowano z drewna, co gorsza zazwyczaj bez żadnego planu. Nagminnym zjawiskiem były drewniane dobudówki – na przykład w Warszawie stojący na Rynku Starego Miasta ratusz był jeszcze do początku XIX w. obudowany kramami i warsztatami rzemieślników. Plagę pożarów najlepiej ilustruje sytuacja w dwóch najważniejszych miastach Polski: Krakowie i Warszawie. W Krakowie wielkie pożary miały miejsce w latach: 1125, 1205, 1241, 1259, 1285, 1306, 1405, 1407, 1445, 1504, 1528, 1536 i 1587, a w Warszawie w latach: 1384, 1480, 1515, 1607, 1697. Groźne pożary zniszczyły też wiele mniejszych miast polskich[1].

Duża liczba wybuchających pożarów oraz powodowane nimi szkody, spowodowały zainteresowanie się tą problematyką zarówno samorządów miast, jak i ich właścicieli. Jako pierwsze przepisy przeciwpożarowe wprowadziły największe polskie miasta – np. w 1374 r. Kraków. Mniejsze miasta również wydawały w tym zakresie swoje rozporządzenia. Przykładem jest zachowany wilkierz Starego Helu z ok. 1430, który obok innych zagadnień porządkowych wprowadzał ostre przepisy przeciwpożarowe[2]. Rada Miejska Warszawy uchwałami z lat 1546, 1548 i 1550 wprowadziła porządki ogniowe, zobowiązujące mieszkańców do czynnego udziału w gaszeniu pożarów. Praktycznie do końca wieku XVIII obrona przed ogniem leżała wyłącznie w gestii mieszkańców miasta, wśród których szczególną rolę odgrywały organizacje cechowe[3].

Problematyka pożarowa znajdowała swoje odzwierciedlenie również w aktach kancelarii królewskich. Stałą praktyką kolejnych zasiadających na polskim tronie było zwalnianie miast poszkodowanych przez ogień od podatków. Dodatkowo monarchowie nakazywali dyslokację poza mury miejskie określonych obiektów (browarów, gorzelni, pieców garncarskich), co miało na celu zmniejszenie zagrożenia pożarowego.

Rozbiory Polski przyniosły wzmożenie twórczości legislacyjnej, tyczącej ochrony przeciwpożarowej. Wówczas to właśnie zaczęły funkcjonować zarówno pierwsze ubezpieczenia przed ogniem (1860 – Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia w Krakowie)[4], jak i ochotnicze straże pożarne (od 1862; w 1864 Kalisz i Bydgoszcz, w 1865 – Kraków).

Pożary niosły często znamienne skutki dla dotkniętych nimi miast. W wyniku pożarów miasta były przenoszone na inne miejsca (przykładem Połaniec)[5], rozplanowywane na nowo bądź też zabudowane w odmiennej niż do tej porze manierze architektonicznej. Przykładami takich przeobrażeń mogą być pożar Lwowa z czerwca 1527, który spowodował powstanie zachowanej do dziś renesansowej zabudowy historycznego centrum, bądź też pożar Gdańska z 1945, w wyniku którego zniekształceniu została historyczna siatka ulic, szczególnie w rejonie Starego Miasta, gdzie przesunięciu uległa m.in. ul. Rajska[6], a inne uliczki zniknęły.

Obraz Pożar Lublina

Skala zniszczeń cennych historycznie budowli, jaka nastąpiła w wyniku pożaru Krakowa w 1850 roku stała się z kolei impulsem do większego zainteresowania się ochroną zabytków, zaś w trakcie ich odbudowy nastąpił rozwój wiedzy w zakresie zagadnień konserwatorskich i historii sztuki.

Pożar Wawelu w 1595, wywołany alchemicznymi eksperymentami Zygmunta III Wazy, stał się jedną z przyczyn przeniesienia rezydencji królewskiej z Krakowa do Warszawy za panowania tego monarchy[7].

Wybuchające pożary przyczyniały się niekiedy paradoksalnie do rozwoju kultury, stając się inspiracją dla twórców dzieł sztuki. Pożar Lublina w 1719 zaowocował powstaniem panoramicznego obrazu miasta, znajdującego się do dziś w lubelskim kościele Dominikanów. Agonia Gdańska z 1945, spowodowana nie tyle niemiecko-radzieckimi walkami o miasto, ile późniejszymi podpaleniami, została uwieczniona przez noblistę Güntera Grassa w Blaszanym bębenku[8].

Poza pożarami obszarów zabudowanych znaczne straty przynosiły również pożary lasów, które często przybierały gwałtowny przebieg. Dla przykładu pożar, który wybuchł w okolicach Woziwody w 1863, w ciągu kilku godzin pochłonął przeszło 1200 ha lasu[9], a największy w historii pożar Borów Tucholskich z lata 1863 strawił 2333 ha lasu[10]. Nie mniej gwałtowne bywają pożary lasów współcześnie (zobacz kalendarium).

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Poniżej przedstawiono chronologiczne zestawienie wybranych pożarów, zlokalizowanych na terenie ziem należących ówcześnie lub współcześnie do Polski, które ze względu na wielkość, rodzaj albo straty materialne i ludzkie doprowadziły do wielkich szkód lub ofiar w ludziach. Dla współczesności zamieszczono duże lub bardzo duże (w myśl klasyfikacji pożarniczych) pożary noszące znamiona katastrofy (min. 5 ofiar śmiertelnych) lub powodujące ogromne straty materialne lub straty w zakresie dziedzictwa kulturalnego i historycznego.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Okres Rzeczypospolitej Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

  • 1572 – pożar Strumienia, który prawie doszczętnie zniszczył miasto
  • 1575 – 7 maja 1575 – wielki pożar Lublina, który strawił ratusz i większość zabudowań i przyczynił się do przebudowy miasta w stylu renesansowym[27]
  • 1577 – trzeci wielki pożar Kalisza Pomorskiego
  • 1577 – wielki pożar Tczewa, który prawie doszczętnie zniszczył miasto
  • 1581 – pożar Sieradza
  • 11 października 1587 – pożar Mysłowic, w którym miasto zostało całkowicie spalone (zob. historia Mysłowic)
  • 31 marca 1590 – wielki pożar Skwierzyny
  • lipiec 1590 – pożar Sochaczewa
  • 1601 – pożar Gliwic, który zniszczył całe miasto (zob. historia Gliwic)[28]
  • 1607 – pożar Nowego Korczyna, który zniszczył niemal całe miasto[17]
  • 1610 – wielki pożar Wilna, w którym spłonęło 4700 domów, 10 kościołów i Zamek Dolny (zob. historia Wilna)
  • 1613 – wielki pożar Gniezna[29]
  • 1613 – wielki pożar Przasnysza
  • 1613 – pożar Złotoryi, który zniszczył wszystkie 571 domów[30]
  • 1615 – pożar dużej części Opola[31]
  • 1615 – pożar Grodziska Wielkopolskiego, który zniszczył znaczną część miasta
  • 1618 – pożar Sochaczewa
  • 23 września 1620 – pożar Drawska Pomorskiego - w 2 godziny spłonęło 300 domów mieszkalnych, kościół, ratusz wraz z całym archiwum miejskim, a także szkoła i młyny z zapasami mąki i zboża. Poważnie uszkodzone zostały dwie bramy miejskie oraz jeden z mostów[32].
  • 3 lutego 1620 – pożar Olsztyna, w którym spłonęła większa część miasta (zob. kalendarium historii Olsztyna)
  • 1620 – wielki pożar Makowa Mazowieckiego
  • 1620 – pożar Włocławka
  • 1628 – pożar Radomia, który zniszczył ponad połowę domów (zob. historia Radomia)
  • 1630 – wielki pożar Sierpca[24]
  • 1630 - pożar Ząbkowic Śląskich[33]
  • 1635 – pożar Solca Kujawskiego, który zamienił w popiół całe miasto
  • 1638 – wielki pożar Chełma
  • 1642 – pożar Nysy
  • 1644 – pożar Ustki (zob. historia Ustki)
  • 4 kwietnia 1655 – pożar Górowa Iławeckiego, który strawił cała zabudowę miejską, spłonęło wszystko co znajdowało się wewnątrz murów miejskich (zob. małe Kalendarium Górowa Iławeckiego)
  • sierpień 1655 pożar Wilna[34]
  • 2 maja 1657 – pożar Gorlic w wyniku najazdu wojsk księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego
  • 1658 – największy pożar Gryfic, który strawił całą południowo-zachodnią część miasta (zob. historia Gryfic)
  • 1662 – pożar Drezdenka, który strawił je doszczętnie
  • 1668 – pożar Gryfic, który zniszczył ponownie większość miasta
  • 19 czerwca 1672 – pożar Szprotawy, który strawił zarówno zabudowę miasta (ratusz, kościoły, szkoły, klasztor), jak i przedmieść, a nawet zadaszony most na Bobrze. W celu szybkiej odbudowy miasta cesarz Leopold wydał nowe przepisy przeciwpożarowe[35].
  • 1674 – wielki pożar Złotowa, który strawił niemal całą zabudowę z wyjątkiem 5 domów[36]
  • 1677 – wielki pożar Żagania[37]
  • 21 września 1678 – wielki pożar Skwierzyny
  • 1681 – wielki pożar Rzeszowa
  • 1683 – czwarty pożar Kalisza Pomorskiego
  • 1688 – kolejny wielki pożar Strumienia
  • 12 maja 1689 – pożar Wołowa, który zniszczył większość zabudowań
  • 2 maja 1692 – pożar Żelechowa, w którym spłonęło prawie całe miasto (zob. historia Żelechowa)
  • 23 listopada 1692 – wielki pożar Mławy, który strawił prawie całe miasto[20]
  • 1694 – pożar Pisza
  • 24 czerwca 1698 – pożar Mrągowa, w którym miasto prawie całkowicie spłonęło
  • 23 czerwca 1702 – pożar Szprotawy - w ciągu 2 godzin spłonęło całe miasto z kościołem, ratuszem i bramami, a nawet drewnianymi wodociągami. Odbudowa miasta z wprowadzonym obowiązkiem wznoszenia kominów z cegły zakończyła się w 1732 roku; przy okazji wytyczono ul. Poprzeczną jako drogę przeciwpożarową[38].
  • 26 czerwca 1706 – pożar Iławy, najgroźniejszy pożar w dziejach miasta[39]
  • 1711 – wielki pożar Gliwic[28]
  • 1712 – największy w historii pożar Skwierzyny[40]
  • 1709 – pożar Bochni
  • 1709 – pożar Tarnobrzega (zob. historia Tarnobrzega)
  • 1713 – wielki pożar Skoczowa
  • 1716 – pożar Dębna, który zniszczył całe miasto (zob. historia Dębna)
  • marzec 1717 – wielki pożar Poznania, który objął niemal całe miasto
  • październik 1718 – największy pożar Koszalina[41], w którym spłonęło prawie całe miasto i zamek Książąt Pomorskich i po którym rozważano likwidację miasta
  • czerwiec 1719 – pożar Lublina
  • 1719 – pożar Łasina, który strawił niemal całe miasto (zob. historia Łasina)[42]
  • 1728 – wielki pożar Rzeszowa[43]
  • 1730 – pożar Żagania, który strawił prawie całe miasto, pozostało 28 domów[37]
  • 1736 – pożar Hrubieszowa, który zniszczył większą część miasta
  • 1739 – pożar Kędzierzyna-Koźla, który zniszczył większość zabudowy
  • 1742 – pożar Chojnic, w którym spaliła się prawie cała zabudowa miejska
  • 1751 – pożar Bochni
  • 1 maja 1751 – pożar Nowogródka[44]
  • 1753 – pożar Kutna, w którym miasto zostało doszczętnie spalone
  • 1753 – pożar Białegostoku (zob. historia Białegostoku)
  • 7 maja 1756 – wielki pożar Skoczowa
  • 1758 – pożar Siemiatycz, który zniszczył większość zabudowań
  • 1762 – pożar Śremu, który strawił ponad 100 budynków (zob. historia Śremu)[45]
  • 1765 – pożar Głogówka, spłonęły wszystkie domy mieszkalne[46]
  • 1767 – wielki pożar Leszna
  • 17 maja 1771 – pożar Kalisza Pomorskiego, który strawił całe miasto[19]
  • 1777 – wielki pożar Kalisza Pomorskiego
  • 1781 – pożar Wołowa[47]
  • 9 kwietnia 1782 – pożar Sławkowa, którego ofiarą padło niemal całe miasto
  • 1782 – pożar Kozienic, zniszczeniu uległo ponad 200 zabudowań[48].
  • 1783 – pożar Jezioran, który zniszczył miasto niemal doszczętnie
  • 1787 – pożar Makowa Mazowieckiego, który zniszczył połowę miasta
  • 1788 – pożar Krajenki, w którym wypaleniu uległo całe miasto
  • 1789 – pożar Cieszyna, który doszczętnie strawił niemal całe miasto[49]
  • 1790 – wielki pożar Leszna
  • 22 sierpnia 1792 – wielki pożar Starogardu Gdańskiego, który niemal doszczętnie zniszczył miasto[10]
  • 21 maja 1794 – wielki pożar Sierpca[24]

W czasach zaborów[edytuj | edytuj kod]

  • czerwiec 1797 – największy pożar w historii miasta Kęty, w wyniku którego zniszczona została prawie cała zabudowa[50]
  • 1797 – pożar Złoczowa[51]
  • 24 maja 1800 – pożar Kielc, który strawił niemal wszystkie domy w centrum (zob. historia Kielc)
  • 1800 – wielki pożar Sieradza
  • 5 sierpnia 1804 – pożar Nidzicy[52]
  • 1808 – wielki pożar Kutna, który zniszczył 180 domów[53]
  • 1809 – wielki pożar Gostynina[54]
  • 1811 – pożar Nowego Korczyna[17]
  • 31 października 1813 – pożar gdańskiej Wyspy Spichrzów, w którym spłonęły 132 spichlerze (zob. kalendarium historii Gdańska)
  • 1815 – wielki pożar Skawiny[55]
  • 1817 – wielki pożar Murowanej Gośliny, który zniszczył większą część miasta[56]
  • 27 maja 1819 – pożar Gniezna[29]
  • 1820 – pożar Łańcuta (zob. historia Łańcuta)
  • 23 sierpnia 1820 – pożar Buska-Zdroju, który trawi znaczną część miasta
  • 23/24 marca 1822 – wielki pożar Mrągowa, który zniszczył ponad połowę zabudowań
  • 12 czerwca 1822 – pożar Wodzisławia Śląskiego, który spalił całe miasto
  • 1834 – wielki pożar Ścinawy
  • 1839 – pożar Rymanowa, w którym spłonęło niemal całe miasto
  • 3 maja 1842 – pożar Bełchatowa, który strawił 45% zabudowań miasta (zob. kalendarium historii Bełchatowa)
  • 18 lipca 1850[23]-26 lipca 1850 – pożar Krakowa, w którym zginęło 6 osób
  • 1855 – pożar Nowego Korczyna[17]
  • 1857 – pożar Nowego Korczyna[17]
  • 24 kwietnia 1858 – pożar Ząbkowic Śląskich. Spłonął ratusz, kamienice na rynku, Krzywa Wieża i Sadlno[57].
  • 1858 – pożar Dębicy, który zniszczył połowę zabudowy miasta
  • 5/6 czerwca 1862 – wielki pożar Tarnobrzega - doszczętne zniszczenie miasta[58]
  • 3 lipca 1863 – wielki pożar Nowego Wiśnicza
  • 3 października 1874 – wielki pożar Gorlic
  • 1875 – pożar Pułtuska
  • 1876 – pożar Szydłowca, który strawił 85% zabudowy
  • 24 maja 1880 – pożar Kielc, który strawił mieszkalną część miasta wokół rynku, razem ponad 270 budynków[23]
  • 22 lipca 1880 – pożar Żelechowa, który strawił dużą część miasta
  • 23 maja 1884 – największy pożar Nowej Rudy, w którym spłonęła duża część śródmieścia (41 domów)[59]
  • 17 kwietnia 1886 – pożar Stryja, w którym były ofiary śmiertelne, zniszczonych zostało około 1000 domów i wszystkie obiekty użyteczności publicznej[60].
  • lato 1888 – wielki pożar Tarnobrzega, prawie doszczętne zniszczenie miasta[58]
  • 1892 – duży pożar Łosic
  • 5 maja 1895 – pożar Wasilkowa, który strawił pół miasta
  • 26 lipca 1899 – w pożarze Malborka spłonęło 17 kamienic podcieniowych w zachodniej pierzei rynku oraz 32 spichrza nad Nogatem, a także dach ratusza[61]
  • 12 maja 1903 – wielki pożar w Bieczu (zob. kalendarium historii Biecza)
  • 1903 – pożar Złoczowa

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

  • 1921 – pożar Pińska, nowej stolicy województwa poleskiego, z powodu spalenia w znacznej części drewnianej zabudowy miasta siedzibę województwa przeniesiono do Brześcia nad Bugiem[62].
  • 1921 – pożar Kłodawy
  • 1921 – pożar zamku w Gniewie
  • 1934 – wielki pożar Puńska
  • 20 września 1923 roku – pożar w kopalni "Reden" w Dąbrowie Górniczej, zginęło 38 górników[62].
  • 6 czerwca 1939 – pożar dworca centralnego w Warszawie[23]

PRL[edytuj | edytuj kod]

III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Pomnik pamięci ofiar pożaru hali w Stoczni Gdańskiej
Pożar wieży gotyckiej katedry w Gorzowie Wielkopolskim (2017)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Historia Straży Pożarnej – w dawnej Polsce.
  2. Tadeusz Piątkowski „Półwysep Helski”, KAW Gdańsk 1988.
  3. Historia Ochotniczych Straży Pożarnych w Polsce.
  4. Związek OSP RP – historia.
  5. a b Gminny Program nad Zabytkami (Połańca) na l. 2013-2016.
  6. Ulica Rajska.
  7. Bożena Krzywobłocka O mieszkańcach Zamku Warszawskiego, PWN Warszawa 1986.
  8. Gdańsk 1945.
  9. Kalendarz Tucholski 1987.
  10. a b Ochotnicza Straż Pożarna w Kasparusie 1932-2007
  11. a b Janusz Popis: Historia pożarnictwa w Polsce. s. 154.
  12. 1000 lat Głogowa w datach.
  13. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 314.
  14. Historia Rzeszowa.
  15. Namysłów - historia miejscowości
  16. Pożar Szprotawy w 1473 roku
  17. a b c d e Historia Nowego Korczyna.
  18. Mieczysław Orłowicz Ilustrowany Przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, reprint, AW „Remix”, Olsztyn, b. roku wydania, ​ISBN 83-900155-0-1​.
  19. a b Tadeusz Białecki Herby miast Pomorza Zachodniego, Polskie Pismo i Książka, Szczecin 1991.
  20. a b Historia miasta Mława.
  21. Historia Nowego Żmigrodu.
  22. Wiesław Zdanowicz: Kalendarium dziejów Świebodzina i okolic do roku 1945. Świebodzin: RiO Agencja Reklamowo - Prasowa Renata Orłowska-Zdanowicz, 2003, s. 21. ISBN 83-917298-0-X.
  23. a b c d e f g h redakcja: Piotr Guzewski, Dariusz Wróblewski, Daniel Małozięć: Czerwona Księga Pożarów: Wybrane problemy pożarów oraz ich skutków. Józefów: Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. Józefa Tuliszkowskiego – Państwowy Instytut Badawczy, 2014, s. 42–49.
  24. a b c Kalendarium historii Sierpca.
  25. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 450.
  26. Historia Dębicy.
  27. Włodzimierz Wójcikowski Lublin. 670 lat miasta Lublina, WOIT w Lublinie, 1987.
  28. a b Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 130.
  29. a b Szlak Piastowski, Wydawnictwo Poznańskie 1979, s. 48.
  30. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 584.
  31. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 332.
  32. Wielki pożar Dramburga w 1620 roku
  33. Proboszcz wygnany z miasta
  34. Krzysztof Plebankiewicz Wilno. Przewodnik turystyczny, Arkady, Warszawa 2003.
  35. Pożar Szprotawy w 1672 roku
  36. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 587.
  37. a b Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 594.
  38. Pożar Szprotawy w 1702 roku
  39. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 156.
  40. Skwierzyna (historia)
  41. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 192.
  42. Historia gminy Łasin.
  43. Kalendarium historii Rzeszowa
  44. Nowogródek (historia).
  45. Historia Śremu.
  46. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 138.
  47. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 528.
  48. Historia Kozienic.
  49. Historia Cieszyna, Cieszyn – plan miasta, PPWK 1991.
  50. Historia miasta Kęty
  51. hasło „Złoczów”.
  52. Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 282.
  53. Kutno: ważne daty
  54. Historia miasta Gostynina
  55. Historia Skawiny
  56. Historia Murowanej Gośliny w skrócie
  57. Kamil Pawłowski Ogień niszczył Ząbkowice
  58. a b Jan Słomka Pamiętniki włościanina
  59. Krzysztof R. Mazurski „Góry Sowie”, Oficyna Wydawnicza Sudety, Wrocław 1996, s. 89.
  60. Największe pożary w Polsce i na świecie
  61. Malbork i okolice na starej pocztówce. Elbląg: Uran, 2016. ISBN 978-83-60138-66-3.
  62. a b Największe pożary w Polsce i na świecie
  63. Pożar bazyliki św. Elżbiety.
  64. Największe pożary w Polsce i na świecie
  65. Zagrożenie pożarowe - Nadleśnictwo Żagań - Lasy Państwowe, www.zagan.zielonagora.lasy.gov.pl [dostęp 2017-11-15] (pol.).
  66. a b c Największe pożary w Polsce i na świecie
  67. Spaliło się wielkie centrum handlowe. wiadomosci.dziennik.pl, 26 grudnia 2008.
  68. Trwa szacowanie strat po pożarze w Chińskim Centrum Handlowym. rmf24.pl, 22 sierpnia 2009.
  69. Tragiczny pożar na Śląsku. Ludzie skakali z okien. wiadomosci.dziennik.pl, 17 czerwca 2011.
  70. Już osiem ofiar pożaru w Białej Podlaskiej. tvn24.pl, 2 stycznia 2012.
  71. Rmf.fm:Świadek pożaru w Wielkopolsce: Ludzie chodzą i płaczą.
  72. Jarosław Kosmatka: Pożar drewnianego kościoła w Mileszkach. Spłonął zabytkowy kościół [ZDJĘCIA, FILM]. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Wiadomości > Łódź [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2015-08-31. [dostęp 2015-09-06].
  73. Pożar w domu wielorodzinnym. Zginęło pięć osób. tvn24.pl, 14 stycznia 2017. [dostęp 14 stycznia 2017].
  74. Ciężki sprzęt na ratunek gorzowskiej katedrze. Nagranie z drona. 2 lipca 2017, tvn24.pl. [dostęp 2 lipca 2017].